Çocuğumda DEHB Olabilir mi? Aileler İçin Rehber

Çocuğunuzda dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ya da dürtüsellik altı aydan uzun sürüyor, hem evde hem okulda görülüyor ve günlük yaşamını zorluyorsa DEHB olabilir. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi; öykü, muayene, aile ve öğretmen bilgileriyle koyar. Tek bir test, EEG ya da bilgisayar programıyla tanı konmaz. Tedavi edilebilir bir durumdur.

DEHB nedir, ne kadar yaygındır?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, dürtüleri durdurma ve hareketliliği düzenleme becerilerini etkileyen, beyin gelişimiyle ilgili bir durumdur. Dünya genelinde çocukların yaklaşık yüzde üç ile beşini etkiler ve güçlü bir kalıtsal yönü vardır.^[4] Kötü ebeveynliğin ya da şımarıklığın sonucu değildir.

Üç görünümü vardır: dikkat eksikliğinin öne çıktığı, hareketlilik ve dürtüselliğin öne çıktığı ve ikisinin bir arada olduğu tip. Dikkat eksikliğinin öne çıktığı tip, özellikle kız çocuklarında “hayalperest” ya da “dalgın” denerek gözden kaçabilir.

DEHB belirtileri yaşa göre nasıl değişir?

Tanı için belirtilerin altı aydan uzun sürmesi, bir kısmının 12 yaşından önce başlaması, en az iki ortamda görülmesi ve çocuğun yaşına göre beklenenden belirgin biçimde fazla olması gerekir.^[1] Belirtiler yaşa göre farklı görünür; aşağıdaki tablo her dönemde ailelerin en sık fark ettiği örnekleri özetler.

Her hareketli ya da dalgın çocuk DEHB değildir. Belirleyici olan, belirtilerin ders başarısını, arkadaşlıkları ya da aile içi yaşamı belirgin biçimde etkilemesidir.

DEHB ile hangi durumlar karışabilir?

Dikkat sorunlarının tek nedeni DEHB değildir ve doğru tanı, benzer görünen durumların dışlanmasını gerektirir. Ayrıca sınıfın en küçükleri arasında olan çocuklara, yaşıtlarından birkaç ay küçük oldukları için daha sık DEHB tanısı konduğu gösterilmiştir.^[6] Bu nedenle değerlendirmede çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi dikkate alınmalıdır.

• İşitme ya da görme sorunları
• Uyku sorunları; horlama ve uykuda nefes durması dikkat ve davranışı bozabilir
• Özgül öğrenme güçlüğü (okuma, yazma ya da matematikte belirgin zorluk)
• Kaygı, depresyon ya da yaşanan bir travma
• Otizm spektrum bozukluğu
• Tiroit sorunları, demir eksikliği
• Uzun ekran süresi ve düzensiz uyku saatleri

Bu durumlar DEHB ile birlikte de bulunabilir; özellikle öğrenme güçlüğü ve kaygı sık eşlik eder.

Tanı süreci nasıl işler?

DEHB tanısı, çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanının ayrıntılı değerlendirmesiyle konur. Kılavuzlar, tanının yalnızca ölçek ya da gözleme dayanmamasını; gelişim öyküsü, muayene ve farklı ortamlardan alınan bilgilerin birlikte değerlendirilmesini önerir.^[2] Görüşmeye gelirken aşağıdaki bilgileri önceden hazırlamak süreci belirgin biçimde hızlandırır.

• Gebelik, doğum ve gelişim basamaklarına dair bilgiler
• Öğretmenin gözlemleri ve karne notları
• Ödev ve günlük rutinde zorlanılan durumların örnekleri
• Uyku düzeni, horlama, ekran süresi
• Ailede DEHB, öğrenme güçlüğü ya da başka ruhsal hastalık öyküsü

Hekim gerekli görürse işitme, görme ya da kan tahlilleri ister. Gözlemlerinizi toparlamak için Çocuklarda Dikkat Eksikliği Testi fikir verebilir; test tanı koymaz.

DEHB nasıl tedavi edilir?

Tedavi çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine ve ailenin tercihlerine göre planlanır. Beş yaş altındaki çocuklarda ilk adım, anne babaya yönelik yapılandırılmış davranışsal eğitim programlarıdır.^[3] Okul çağındaki çocuklarda ise ilaç tedavisi ile davranışsal yaklaşımların birlikte kullanılması önerilir; ilaçlar arasında metilfenidat çocuklarda ilk seçenek olarak öne çıkar.^[5]

Bu ilaçlar, hekim kontrolünde ve önerilen dozda kullanıldığında bağımlılık yapmaz; iştah azalması ve uyku güçlüğü en sık yan etkilerdir. Tedavi sırasında boy, kilo, tansiyon ve nabız düzenli izlenir; ailede ani kalp ölümü ya da kalp hastalığı öyküsü varsa hekime mutlaka söylenmelidir. Okulda destek gerekiyorsa okulun rehberlik servisi ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi aracılığıyla eğitim planı yapılabilir.

Evde neler yapabilirsiniz?

DEHB’li bir çocuğun gelişiminde anne babanın tutumu çok önemlidir. Ceza ve uzun nasihatler yerine net kurallar, öngörülebilir rutinler ve hemen verilen olumlu geri bildirim daha etkilidir. Bu yaklaşımlar, ilaç kullanılsa da kullanılmasa da tedavinin ayrılmaz ve kalıcı bir parçasıdır.

1. Kısa ve tek tek yönerge verin: Göz teması kurup tek bir iş isteyin, gerekirse çocuktan tekrar etmesini isteyin.
2. Rutin kurun: Sabah, ödev ve uyku saatlerini sabitleyin; resimli bir çizelge kullanın.
3. İşi bölün: Ödevi 15–20 dakikalık parçalara ayırın, aralarda kısa hareket molası verin.
4. Hemen ödüllendirin: İstenen davranışı anında fark edin; küçük ama sık ödüller büyük ve geç ödüllerden daha etkilidir.
5. Uykuyu ve hareketi koruyun: Düzenli uyku ve gün içinde bol fiziksel etkinlik belirtileri hafifletir.

Şekerin çocukların davranışını ya da dikkatini bozduğuna dair yaygın inanç, kontrollü çalışmalarda doğrulanmamıştır.^[7] DEHB’nin genel bilgisi için DEHB yazımıza, inat ve kural konusundaki öneriler için inatçı çocuk yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

DEHB büyüyünce geçer mi?

Hareketlilik genellikle yaşla azalır, ancak dikkat ve planlama güçlükleri birçok kişide ergenlik ve yetişkinlikte de sürer. Belirtilerin tamamen kaybolduğu kişiler de vardır. Erken tanı ve tedavi, okul başarısını, özgüveni ve ilişkileri korumada önemli fark yaratır.

DEHB ilaçları çocuğun kişiliğini değiştirir mi?

Doğru dozda kullanılan ilaçlar çocuğun kişiliğini değiştirmez; amaç dikkat ve dürtü kontrolünü desteklemektir. Çocuk durgunlaşmış ya da “sönmüş” görünüyorsa bu, dozun ayarlanması gerektiğinin işaretidir ve hekime bildirilmelidir.

Hangi doktora gitmeliyim?

DEHB değerlendirmesi için çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurulur. Yetişkin psikiyatristleri 18 yaş üstünü değerlendirir. Hangi yaşta hangi uzmana gidileceği için çocuk psikiyatrisi yazımıza bakabilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuzun dikkat ve davranışlarıyla ilgili endişeleriniz varsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.