Deliryum Nedir? Aileler ve Bakım Verenler İçin Rehber

Deliryum, beynin işleyişinin bir hastalık, ilaç ya da ameliyat nedeniyle birkaç saat veya gün içinde aniden bozulmasıdır.^[2] Kişi dikkatini toplayamaz, yer ve zamanı karıştırır, bazen olmayan şeyler görür; belirtiler gün içinde iniş çıkış gösterir. Acil değerlendirme gerektirir ve neden bulunup tedavi edildiğinde çoğu zaman düzelir.

Deliryum nasıl anlaşılır?

Deliryumun en belirgin işareti ani başlangıçtır: yakınları çoğu zaman “dün gayet iyiydi, bugün bambaşka” der. Kişi bir konuşmayı takip edemez, soruya cevap verirken dağılır, aşırı uykulu ya da tam tersine huzursuz olabilir. Belirtiler sabah hafifleyip akşam ve gece belirginleşebilir; bu dalgalanma deliryumu diğer durumlardan ayıran önemli ipucudur.^[2]

• Yer, gün ve saati karıştırmak; bazen tanıdık kişileri tanımamak
• Olmayan şeyleri görmek ya da duymak, odadaki eşyaları başka bir şey sanmak
• Gece uyuyamayıp gündüz uyuklamak
• Konuşmanın dağınık olması, cümlelerin yarım kalması
• Ani korku, öfke ya da şüphecilik

Yakınların fark edebileceği basit bir ipucu var: kişiden yılın aylarını Aralık’tan geriye doğru saymasını isteyin. Deliryumdaki biri çoğu zaman birkaç ay sonra karıştırır ya da vazgeçer.^[6] Bu bir tanı testi değildir; yalnızca sağlık ekibine aktarabileceğiniz değerli bir gözlemdir.

Sessiz deliryum neden gözden kaçar?

Deliryum her zaman bağırıp çağırma ya da huzursuzlukla görülmez. Sessiz (hipoaktif) deliryumda kişi uykulu, içine kapanık ve tepkisizdir; yatağında sessizce yattığı için “yorgun” ya da “uslu duruyor” sanılabilir. Yaşlılarda en sık gözden kaçan tip budur ve geç fark edildiği için sonuçları daha ağır olabilir.^[3]

Huzursuz (hiperaktif) tipte kişi yataktan kalkmaya çalışır, serumunu çeker, olmayan şeylerden korkar. Karma tipte ise gün içinde bu iki tablo arasında gidip gelir. Hangi tip olursa olsun, kısa sürede ortaya çıkan değişiklik aynı ciddiyetle ele alınmalıdır.

Deliryuma en sık ne yol açar?

Deliryum tek bir hastalık değil, vücuttaki başka bir sorunun beyne yansımasıdır; bu yüzden ilk iş nedeni bulmaktır. İleri yaş, demans, görme ve işitme kaybı, çok sayıda ilaç kullanımı ve daha önce deliryum geçirmiş olmak riski artırır. Bu zemine eklenen küçük bir tetikleyici bile tabloyu başlatabilir.^[3]

• Enfeksiyonlar: özellikle idrar yolu enfeksiyonu ve zatürre
• İlaçlar: uyku ve sakinleştirici ilaçlar, güçlü ağrı kesiciler, bazı alerji, mide ve idrar kaçırma ilaçları
• Sıvı kaybı ve kanda sodyum gibi tuzların dengesinin bozulması
• Ameliyat, anestezi ve yoğun bakımda kalmak
• Kontrol edilemeyen ağrı, idrar yapamama ve kabızlık
• Alkolün ya da sakinleştirici ilacın birden bırakılması
• Kan şekerinin düşmesi ya da yükselmesi, oksijen yetersizliği
• Uykusuzluk, gürültülü ve sürekli aydınlık hastane ortamı

Hastanede yatan yaşlıların önemli bir bölümünde, kalça kırığı ameliyatından sonra ve yoğun bakımda deliryum daha da sık görülür.^[3] Bu dönemlerde yakınların gözlemi bu yüzden çok değerlidir.

Deliryum ile demans nasıl ayırt edilir?

En önemli fark başlangıç hızıdır: deliryum saatler ya da günler içinde başlar, demans ise aylar ve yıllar içinde sinsice ilerler. Deliryumda dikkat ve uyanıklık belirgin biçimde bozulur, demansın erken döneminde ise kişi genellikle uyanık ve çevresinin farkındadır. İkisi aynı kişide birlikte de görülebilir.^[2]

Demansı olan bir yakınınızda birkaç gün içinde belirgin bir kötüleşme fark ederseniz bunu hastalığın doğal ilerlemesine bağlamayın. Bu tablo çoğu zaman yeni başlayan bir enfeksiyona ya da ilaç etkisine bağlı deliryumdur ve tedavi edilebilir. Demansın kendisi hakkında ayrıntılı bilgi için demans yazımıza bakabilirsiniz.

Yakınınızda deliryum fark ederseniz ne yapmalısınız?

Ani başlayan karışıklık her zaman acil değerlendirme gerektirir; bekleyip geçmesini ummayın. Kişi hastanede yatıyorsa durumu hemen hemşireye ve doktora bildirin, evdeyse acil servise götürün. Uyandırılamıyorsa, nefes almakta zorlanıyorsa, yüzünde kayma ya da konuşmasında bozulma varsa veya kendine zarar verme tehlikesi varsa 112’yi arayın.

Doktora şu bilgileri vermeniz tanıyı hızlandırır:

• Belirtiler ne zaman ve nasıl başladı, kişinin önceki hâli nasıldı
• Son günlerde başlanan ya da dozu değişen ilaçlar; ilaç kutularını yanınızda götürün
• Ateş, idrar yaparken yanma, kabızlık, ağrı ya da düşme olup olmadığı
• Alkol ya da sakinleştirici ilaç kullanımı ve en son ne zaman alındığı
• Gözlük ya da işitme cihazı kullanıp kullanmadığı

Kendi başınıza uyku ilacı ya da sakinleştirici vermeyin; bu ilaçların bir kısmı deliryumu ağırlaştırabilir.^[1]

Hastanede nasıl değerlendirilir ve tedavi edilir?

Değerlendirme, kişinin dikkatini, yönelimini ve düşünce akışını ölçen kısa testlerle başlar; bu amaçla geliştirilmiş ölçekler kullanılır.^[4] Asıl önemli adım nedeni bulmaktır: ilaç listesi gözden geçirilir, kan ve idrar tahlilleri, gerekirse akciğer filmi ve beyin görüntülemesi yapılır. Gerektiğinde psikiyatri ekibinden görüş istenir.

Tedavinin temeli nedeni düzeltmektir: enfeksiyon tedavi edilir, sorunlu ilaç kesilir ya da değiştirilir, sıvı ve tuz dengesi sağlanır, ağrı kontrol altına alınır. İlaçsız önlemler her hastada ilk sıradadır.^[1] Kişi kendine ya da başkasına zarar verecek kadar huzursuzsa kısa süreli ve düşük dozda ilaç kullanılabilir. Sakinleştirici (benzodiazepin) ilaçlar ise alkol ya da sakinleştirici yoksunluğu dışında genellikle tabloyu kötüleştirir.

Yakınlar iyileşmeye nasıl katkı sağlar?

Yakınların sakin ve düzenli varlığı, deliryumun hem önlenmesinde hem de düzelmesinde çok değerlidir. Hastanede uygulanan basit ve ilaçsız önlemlerin deliryum gelişme sıklığını belirgin biçimde azalttığı araştırmalarla gösterilmiştir.^[5] Amaç, kişinin zamanı, yeri ve çevresini yeniden tanımasına yardım etmektir. Aşağıdaki adımları sağlık ekibiyle konuşarak uygulayabilirsiniz.

• Gözlüğünü, işitme cihazını ve takma dişini taktırın.
• Her ziyarette kendinizi tanıtın; günü ve yeri sakin bir dille hatırlatın.
• Odada görebileceği bir saat ve takvim bulundurun, gündüz perdeyi açın.
• Kısa ve basit cümleler kurun; yanlış söylediği şeyler için tartışmayın.
• Gündüz oturtun, mümkünse birkaç adım yürütün; gece ışığı ve gürültüyü azaltın.
• Su içmesini, tuvalete çıkmasını ve kabızlık olup olmadığını takip edin.
• Tanıdık bir fotoğraf ya da eşya getirin.
• Yatağa bağlamak yerine, mümkünse yanında birinin kalmasını sağlayın.

Eve dönüşte ilk günlerde nelere dikkat edilmeli?

Deliryum düzelse bile dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve yorgunluk birkaç hafta sürebilir; bu dönemde düzen ve gözlem önemlidir. Taburcu olurken hastanede başlanan uyku ya da sakinleştirici ilaçların evde de devam edip etmeyeceğini mutlaka sorun. Karışıklık yeniden artarsa beklemeden doktora ya da acil servise başvurun.

• İlaç listesini yazılı hâle getirin, saatlerini sabitleyin.
• Gece için hafif bir ışık bırakın, yatak çevresini düşmeye karşı düzenleyin.
• Günlük su miktarını ve tuvalet düzenini izleyin.
• Gündüz kısa yürüyüşler ve kısa sohbetlerle zihni canlı tutun.
• Kontrol randevusunu kaçırmayın.

Yaşlılarda deliryum, daha önce fark edilmemiş bir hafıza sorununu görünür kılabilir.^[3] İyileşmeden birkaç hafta sonra hafıza ve dikkat değerlendirmesi yaptırmak faydalıdır; ön fikir için Unutkanlık Testi’ni kullanabilirsiniz. Bakım sürecinde yorulan yakınlar için bakım veren rehberimiz de yol gösterir.

Çocuklarda deliryum görülür mü?

Evet, deliryum çocuklarda da görülür; en sık yüksek ateşli enfeksiyonlarda, bazı ilaçlardan sonra, ameliyattan uyanırken ve yoğun bakımda ortaya çıkar.^[7] Çocuk anne babasını tanımıyorsa, olmayan şeyler görüp korkuyorsa ya da tutarsız konuşuyorsa doktora başvurun. Ateş olmadan aniden başlayan bilinç değişikliği her zaman acildir.

Ateşli bir çocukta görülen kısa süreli sayıklama, ateş düşünce çoğu zaman geçer; yine de ilk kez yaşanıyorsa ya da ateş düştüğü hâlde sürüyorsa değerlendirme gerekir. Anesteziden uyanırken görülen huzursuzluk genellikle dakikalar içinde düzelir.

Sık Sorulan Sorular

Deliryum ne kadar sürer?

Çoğu kişide neden bulunup tedavi edildikten sonra birkaç gün ile bir hafta içinde düzelir. İleri yaşta, demansı olanlarda ve ağır hastalık ya da büyük ameliyat sonrasında haftalarca sürebilir. Belirtilerin gün içinde iniş çıkış göstermesi, tek başına iyileşmenin durduğu anlamına gelmez.

Deliryum kalıcı hasar bırakır mı?

Çoğu kişi tamamen düzelir, ancak özellikle yaşlılarda deliryum sonrasında dikkat ve hafıza sorunları bir süre devam edebilir. Deliryum geçirmek, ileride bilişsel gerileme riskinin daha yüksek olduğunu gösteren bir işaret olarak da kabul edilir.^[3] Bu nedenle iyileşme sonrasında kontrol değerlendirmesi önerilir.

Deliryum tremens nedir?

Deliryum tremens, uzun süre yoğun alkol kullanan birinin alkolü aniden bırakmasından genellikle iki üç gün sonra ortaya çıkan ağır bir deliryum tablosudur. Titreme, terleme, ateş, çarpıntı, korku ve olmayan şeyleri görme eşlik eder. Hayatı tehdit edebilir; mutlaka hastanede tedavi edilmelidir.

Ameliyat öncesinde deliryum riski azaltılabilir mi?

Evet. Kullanılan bütün ilaçların listesini, daha önce deliryum geçirilip geçirilmediğini ve alkol kullanımını ameliyat öncesinde ekibe bildirin. Gözlük ve işitme cihazını hastaneye götürün, mümkünse ilk günlerde bir yakınınız yanında kalsın; bu basit adımlar ameliyat sonrası deliryum riskini azaltmaya yardımcı olur.^[1]

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Yakınınızda ani bir değişiklik fark ederseniz vakit kaybetmeden sağlık ekibine başvurun.