Ebeveynleşen Çocuklar: Yetişkinlikteki Yaraları Sarmak

Ebeveynleşme, çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde ebeveyninin ya da kardeşlerinin bakımını veya duygusal yükünü üstlenmesidir: annesinin sırdaşı, babasının teselli edicisi ya da kardeşlerinin annesi olmak gibi. Yetişkinlikte aşırı sorumluluk, hayır diyememe ve kendi ihtiyaçlarını tanıyamama olarak iz bırakabilir. Bu izler fark edilip üzerinde çalışılarak hafifletilebilir.

Ebeveynleşme nedir?

Aile terapisi alanında tanımlanan bu kavram, çocuk ile ebeveyn arasındaki rollerin tersine dönmesini anlatır.^[1] Çocuk kendi gelişimsel ihtiyaçlarını karşılamak yerine, ailedeki yetişkinlerin ihtiyaçlarını karşılamaya yönelir. İki türü tanımlanmıştır: yemek, temizlik ve kardeş bakımı gibi işleri üstlenmek ile ebeveynin duygusal yükünü taşımak.^[2]

Duygusal ebeveynleşme genellikle daha derin iz bırakır. Ebeveynin evlilik sorunlarını dinleyen, ebeveynler arasında arabuluculuk yapan, ebeveynini sakinleştirmekten sorumlu hisseden çocuk, kendi duygularını ikinci plana itmeyi erken öğrenir.

Her sorumluluk ebeveynleşme midir?

Hayır. Çocuğa yaşına uygun görevler vermek, onun becerilerini ve özgüvenini geliştirir. Sorumluluğu ebeveynleşmeye dönüştüren; yükün yaşın kaldıramayacağı kadar ağır olması, uzun süre devam etmesi, görülüp takdir edilmemesi ve çocuğun kendi ihtiyaçlarının karşılanmamasıdır. Aşağıdaki tablo, sağlıklı sorumluluk ile ebeveynleşme arasındaki farkı somut örneklerle özetler.

Araştırmalar, yükün adil olarak görüldüğü ve takdir edildiği durumlarda ebeveynleşmenin bazı çocuklarda yetkinlik ve dayanıklılık da kazandırabildiğini göstermektedir.^[4] Belirleyici olan, yükün ağırlığı ve çocuğun bu yükle yalnız bırakılıp bırakılmadığıdır.

Ebeveynleşme hangi ailelerde daha sık görülür?

Ebeveynleşme çoğu zaman ebeveynin kötü niyetinden değil, ailenin zorlandığı koşullardan doğar. Yetişkinlerin kendi ihtiyaçlarını karşılayamadığı ve destek alamadığı durumlarda yük, farkında olmadan en sorumlu görünen çocuğa kayar. Aşağıdaki durumlar riski artırır; bunları bilmek, yaşananı kimseyi suçlamadan anlamaya ve adlandırmaya yardım eder.

• Ebeveynde depresyon, alkol ya da madde kullanımı veya ağır bir hastalık
• Boşanma, eşlerden birinin ayrılması ya da ölümü
• Ekonomik güçlük nedeniyle iki ebeveynin de uzun saatler çalışması
• Bakım gerektiren bir kardeşin olması
• Göç sonrası çocuğun ailesine tercümanlık yapması
• Kız çocuklarından erken olgunlaşma beklenen aile yapıları

Yetişkinlikte hangi izleri bırakır?

Çocuklukta ebeveynleşme yaşadığını bildiren yetişkinlerde depresyon, kaygı ve diğer ruhsal belirtilerin daha sık görüldüğü bir meta-analizde gösterilmiştir; ilişki zayıf ile orta düzeydedir.^[3] Yani ebeveynleşme bir kader değildir, ama dikkate alınması gereken bir risk etkenidir. İzler çoğu zaman günlük yaşamda şu biçimlerde görülür:

• Her şeyin sorumluluğunu üstlenme, işleri başkasına bırakamama
• Hayır diyememe, dinlenirken ya da keyif alırken suçluluk duyma
• Kendi ihtiyaçlarını ve duygularını tanımakta güçlük
• İlişkilerde sürekli kurtarıcı ya da bakım veren rolünde kalma
• Mükemmeliyetçilik ve hata yapmaktan yoğun korku
• Yardım istemekte zorlanma, “ben hallederim” tutumu

Bu kişilerde güçlü yanlar da sık görülür: yüksek empati, sorumluluk bilinci ve kriz anında soğukkanlılık. İyileşme, bu güçlü yanları korurken bedelini azaltmayı hedefler.

Bu izlerle nasıl çalışılır?

İlk adım, yaşananı adlandırmaktır: “Ben çocukken bir yetişkinin işini yaptım.” Bu cümle ebeveyni suçlamak için değil, bugünkü tepkilerinizin nereden geldiğini anlamak içindir. Ardından kaybedilen çocukluğun yasını tutmak, bugünkü ilişkilerde sınır koymayı öğrenmek ve kendinize karşı daha şefkatli olmak gelir; bu adımlar zaman alır ve sabır ister.

1. İhtiyaçlarınızı fark edin: Gün içinde “Şu an ben neye ihtiyaç duyuyorum?” diye sormayı alışkanlık hâline getirin.
2. Küçük sınırlarla başlayın: Aileden gelen her isteğe hemen yanıt vermek yerine zaman isteyin.
3. Dinlenmeye izin verin: Dinlenmeyi kazanılması gereken bir ödül değil, temel bir ihtiyaç olarak görün.
4. Kendinize şefkatle yaklaşın: Öz şefkatin, sert öz eleştirinin yarattığı yükü azalttığı gösterilmiştir.^[6]

Terapide şema terapi, bu kişilerde sık görülen “kendini feda etme” örüntüsüyle doğrudan çalışır.^[5] Sınır koyma için sınır koyma yazımıza, içsel çocukla çalışma için içsel çocuk yazımıza bakabilirsiniz. Ailenizden gelen izleri gözden geçirmek için Anne ve Baba Yarası Testi fikir verebilir; test tanı koymaz.

Anne babalar çocuklarını bu yükten nasıl korur?

Zor bir dönemden geçen her ebeveyn çocuğundan destek görebilir; önemli olan bu desteğin çocuğu bir yetişkin rolüne itmemesidir. Kendi duygusal yükünüz için yetişkin bir destek kaynağı bulmak, çocuğu korumanın en etkili yoludur. Bunun için aşağıdaki ilkeler günlük yaşamda yol gösterici olabilir.

• Evlilik sorunlarınızı ve maddi kaygılarınızı çocuğunuzla sırdaş gibi paylaşmayın.
• Çocuğu eşler arasında haberci ya da arabulucu yapmayın.
• Kardeş bakımında yardımı sınırlı ve yaşına uygun tutun, çabasını takdir edin.
• Hastalık ya da yas döneminde çocuğa yaşına uygun açıklama yapın ve yükü paylaşacak yetişkinler bulun.
• Kendi ruhsal sıkıntılarınız için profesyonel destek alın.

Sık Sorulan Sorular

En büyük kız çocuk sendromu bir tanı mı?

Hayır, resmî bir tanı değildir. Ailenin büyük kızının erken yaşta kardeş bakımını ve ebeveynin duygusal yükünü üstlenmesini anlatan gündelik bir ifadedir. Yaşanan deneyim ise gerçektir ve çoğu zaman ebeveynleşmenin bir biçimidir.

Ebeveynlerimle bu konuyu konuşmalı mıyım?

Bu tamamen sizin kararınızdır. Bazı kişiler için konuşmak rahatlatıcıdır, bazıları için ise ebeveynlerin bunu anlayabilecek durumda olmadığı bilinir. Konuşmadan önce ne beklediğinizi netleştirmek ve bunu terapide hazırlamak, hayal kırıklığı riskini azaltır.

Ebeveynleşme yaşamış biri iyi bir ebeveyn olabilir mi?

Elbette. Kendi deneyimini fark eden ve üzerinde çalışan kişiler, çocuklarına çoğu zaman çok duyarlı ebeveynler olur. Önemli olan, kendi ihtiyaçlarını ihmal etmeden ve çocuğuna yaşının ötesinde yük yüklemeden bu duyarlılığı sürdürebilmektir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocukluk deneyimleriniz bugünkü yaşamınızı zorluyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşebilirsiniz.