Gizli Otizm: Yetişkinlerde ve Kadınlarda Otizm Belirtileri

Gizli otizm, otizm spektrumunda olduğu hâlde belirtileri çocuklukta fark edilmeyen ve çoğu zaman yetişkinlikte, özellikle kadınlarda, geç tanınan tabloyu anlatan gündelik bir ifadedir. Bu kişiler sosyal kuralları sonradan öğrenip otistik özelliklerini maskeleyebilir. Belirtiler sosyal iletişim güçlükleri, duyusal hassasiyetler ve rutinlere bağlılık etrafında toplanır. Tanı her yaşta konabilir.

Bu yazıda yetişkinlerde ve kadınlarda otizmin nasıl göründüğünü, maskelemenin ne olduğunu, gizli otizmin hangi tanılarla karıştırıldığını ve yetişkinlikte tanı sürecinin nasıl işlediğini ele alıyoruz.

Gizli otizm nedir?

Gizli otizm resmi bir tanı değildir; otizm spektrum bozukluğu olan ama zeka ve dil gelişimi yaşıtlarıyla benzer olduğu, güçlüklerini telafi edebildiği için yıllarca fark edilmeyen kişiler için kullanılır. Bu kişiler genellikle düzey 1 olarak adlandırılan, daha az destek gereksinimi olan grupta yer alır. Yüksek işlevli otizm ifadesi de benzer anlamda kullanılır.

Eskiden bu grubun bir kısmı Asperger sendromu tanısı alıyordu; 2013'te DSM-5, ardından ICD-11 tüm alt tipleri otizm spektrum bozukluğu başlığında birleştirdi. Toplum çalışmaları yetişkinlerin yaklaşık yüzde 1'inin otizm spektrumunda olduğunu ve önemli bir kısmının tanı almadığını gösteriyor. Konunun geçmişi için Asperger sendromu, genel bilgi için otizm nedir yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yetişkinlerde otizm belirtileri nelerdir?

Yetişkinlerde otizm belirtileri; sohbeti başlatma ve sürdürmede, yazılı olmayan sosyal kuralları ve imaları anlamada güçlük, sosyal ortamlardan sonra yoğun yorgunluk, rutinlerin bozulmasına karşı belirgin sıkıntı, yoğun ve derin ilgi alanları, ses, ışık, koku ya da dokuya aşırı duyarlılık ve duyguları tanımlamakta zorlanma şeklinde görülür. Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye çok değişir.

Kendi özelliklerinizi gözden geçirmek için otizm testi ve Asperger sendromu testi ön fikir verebilir; bu testler tanı yerine geçmez.

Otistik maskeleme nedir?

Otistik maskeleme, otizmli kişinin sosyal ortama uyum sağlamak ve farklı görünmemek için otistik özelliklerini bilinçli ya da bilinçsiz biçimde gizlemesidir. Göz temasını zorla sürdürmek, başkalarının mimik ve cümlelerini taklit etmek, sohbet senaryoları hazırlamak ve tekrarlayıcı hareketleri bastırmak sık görülen örneklerdir. Maskeleme tanıyı geciktirir ve kişiyi derinden yorar.

Araştırmalar uzun süreli maskelemenin kaygı, depresyon ve tükenmişlikle ilişkili olduğunu gösteriyor. Kişi dışarıda “uyumlu” görünürken eve döndüğünde saatlerce toparlanmaya ihtiyaç duyabilir. DEHB'deki benzer çabalarla birlikte ayrıntılı anlatım için maskeleme nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Kadınlarda otizm neden geç fark edilir?

Kadınlarda otizm çoğu zaman daha geç fark edilir, çünkü kız çocukları sosyal davranışları gözlemleyip taklit etmekte ve maskelemekte daha başarılı olabilir. İlgi alanları hayvanlar, kitaplar ya da psikoloji gibi yaşıtlarına benzer konularda olabildiği için çoğu zaman dikkat çekmez. Güçlükler daha çok kaygı, içe kapanma ve yorgunlukla kendini gösterir.

Bu farklılıklar genel eğilimlerdir; her iki cinsiyette de her tablo görülebilir. Toplum çalışmaları erkek-kadın oranının yaklaşık 3'e 1 olduğunu ve tanı almamış kadınların oranının yüksek olabileceğini düşündürüyor. Birçok kadın ancak çocuğu otizm tanısı aldığında ya da ağır bir tükenmişlik döneminden sonra kendi özelliklerini fark eder.

Otizmli yetişkinlerde tükenmişlik ve eşlik eden sorunlar nelerdir?

Tanı almamış otizmli yetişkinler yıllarca maskeleme ve duyusal yüklenme yaşadığı için otistik tükenmişlik denen derin bir yorgunluk dönemine girebilir; bu dönemde beceriler geçici olarak geriler ve duyusal hassasiyet artar. Kaygı bozuklukları, depresyon, DEHB, uyku sorunları ve yeme bozuklukları da otizmli yetişkinlerde genel topluma göre daha sık görülür.

Yaşamı sonlandırma düşünceleri de bu grupta daha sık bildirilir; özellikle maskelemenin yoğun olduğu ve desteğin yetersiz kaldığı durumlarda risk artar. Bu tür düşünceler varsa beklemeden bir uzmana başvurulmalı, acil durumda 112 aranmalıdır. Dikkat ve düzen güçlükleri eşlik ediyorsa yetişkinlerde DEHB yazımız yol gösterebilir.

Gizli otizm neyle karıştırılır?

Gizli otizm sıklıkla sosyal anksiyete, depresyon, borderline kişilik bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ya da kişilik bozukluğu, DEHB ve yeme bozukluklarıyla karıştırılır. Bu durumlar otizmle birlikte de görülebilir. Ayrımda belirtilerin çocukluktan beri sürüp sürmediği ve sosyal güçlüğün altında korkudan çok sosyal ipuçlarını anlama farkının yatıp yatmadığı belirleyicidir.

Benzeşen tablolar hakkında ayrıntılı bilgi için borderline kişilik bozukluğu ve OKKB yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yetişkinlerde otizm tanısı nasıl konur?

Yetişkinlerde otizm tanısını psikiyatri uzmanı, kişinin bugünkü özelliklerini ve çocukluktan beri süren gelişim öyküsünü ayrıntılı görüşmeyle değerlendirerek koyar. Mümkünse anne, baba ya da kardeşlerden çocukluk dönemine ait bilgi alınır. Tarama ölçekleri ve yapılandırılmış gözlem araçları süreci destekler; kaygı, depresyon ve DEHB gibi eşlik eden durumlar da ayrıca incelenir.

1. Ön görüşme ve yetişkinler için geliştirilmiş tarama ölçekleri
2. Ayrıntılı gelişim öyküsü; mümkünse yakınlardan, okul raporlarından ve eski karnelerden bilgi
3. Sosyal iletişim, ilgi alanları ve duyusal özelliklerin değerlendirilmesi
4. Eşlik eden ya da otizmle karışabilecek durumların taranması
5. Sonuçların ve destek seçeneklerinin kişiyle paylaşılması

Çocukluk döneminde değerlendirmenin nasıl yapıldığını merak ediyorsanız otizm tanısı nasıl konur yazımıza bakabilirsiniz.

Yetişkinlikte otizm tanısı almak neyi değiştirir?

Yetişkinlikte otizm tanısı almak, pek çok kişi için yıllardır yaşadığı farklılığın bir açıklaması olur ve kendini suçlama duygusunu azaltır. Kişi enerjisini nasıl harcadığını, hangi ortamların onu yorduğunu daha iyi anlar. İş yerinde ve eğitimde uygun düzenlemeler istemek, eşlik eden kaygı ya da depresyon için doğru tedaviyi almak da kolaylaşır.

Bazı kişiler tanının ardından geçmişi yeniden değerlendirirken yas, öfke ya da rahatlama gibi karışık duygular yaşar. Bu duyguları bir uzmanla ya da benzer deneyimi olan kişilerle paylaşmak uyum sürecini kolaylaştırır.

Otizmli yetişkinler nasıl destek alabilir?

Otizm, destek gereksinimi kişiden kişiye değişen nörogelişimsel bir durumdur ve yetişkinlerde amaç kişiyi değiştirmek değil, zorlandığı alanlarda yaşamını kolaylaştırmaktır. Kaygı ve depresyon için otizme uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, duyusal yük için çevre düzenlemeleri, sosyal ve iş yaşamı için iletişim ve planlama çalışmaları kullanılabilir. Otizmin kendisine yönelik bir ilaç yoktur.

• Sosyal etkileşimden sonra toparlanmak için düzenli sessiz zaman ayırın.
• Gürültü önleyici kulaklık, loş ışık ve rahat kıyafet gibi duyusal düzenlemeler yapın.
• Plan değişikliklerine hazırlanmak için takvim ve hatırlatıcılar kullanın.
• İş yerinde yazılı talimat ya da sessiz çalışma alanı gibi makul düzenlemeleri konuşun.
• Benzer deneyimi olan yetişkinlerin paylaşımlarından ve destek topluluklarından yararlanın.
• Tükenmişlik, kaygı ya da depresyon belirtilerinde bir psikiyatri uzmanına başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Otizm yetişkinlikte ortaya çıkar mı?

Otizm yetişkinlikte başlamaz; özellikler çocukluktan beri vardır. Ancak maskeleme ya da destekleyici bir çevre nedeniyle ancak yetişkinlikte, yaşamın yükü arttığında fark edilebilir.

Yüksek işlevli otizm ile Asperger sendromu aynı şey mi?

İki ifade büyük ölçüde örtüşür ve bugün ikisi de otizm spektrum bozukluğu tanısı içinde değerlendirilir. Asperger sendromu tanımında ayrıca dil gelişiminde gecikme olmaması aranıyordu.

Otizmli yetişkinler çalışıp aile kurabilir mi?

Evet. Birçok otizmli yetişkin çalışır, ilişki kurar ve aile yaşamını sürdürür. Uygun destek ve karşılıklı anlayış bu süreçleri kolaylaştırır.

Gizli otizm testi var mı?

Yetişkinler için geliştirilmiş tarama ölçekleri vardır, ancak bu ölçekler tanı koymaz. Yüksek puan, psikiyatri uzmanıyla ayrıntılı değerlendirme yapılması gerektiğini gösterir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerine geçmez. Kendinizde ya da bir yakınınızda bu özellikleri fark ediyorsanız bir psikiyatri uzmanına başvurabilirsiniz.