Psikiyatri Kliniğine Yatış Şartları, Hukuki Süreç ve Mahkeme Kararı: Kapsamlı Rehber

Ruh sağlığı, insan yaşamının en karmaşık ve hassas dengelerinden biridir. Beden sağlığımız bozulduğunda (örneğin kolumuz kırıldığında veya ateşimiz yükseldiğinde) ne yapmamız gerektiğini, hangi doktora gideceğimizi ve sürecin nasıl işleyeceğini genellikle biliriz. Ancak konu "akıl ve ruh sağlığı" olduğunda, süreçler bilinmezliklerle doludur. Özellikle hastanın hastalığını kabul etmediği, tedaviye direnç gösterdiği veya Kendine Zarar Verme riskinin bulunduğu durumlarda, hasta yakınları kendilerini hukuki ve tıbbi bir labirentin içinde bulurlar.

Bu dev makale; psikiyatri kliniklerine yatış süreçlerini, 432 sayılı zorunlu yatış kanununu, devlet hastanelerindeki prosedürleri, hastalıkların hangi aşamada yatış gerektirdiğini ve hasta haklarını en ince detayına kadar ele alan, Türkiye şartlarına göre hazırlanmış en kapsamlı rehberdir. Amacımız, bu zorlu süreçte size ışık tutmak ve atmanız gereken adımları hatasız bir şekilde planlamanızı sağlamaktır.

PSİKİYATRİDE YATIŞ GEREKTİREN TIBBİ DURUMLAR VE HASTALIKLAR

Psikiyatri servislerine yatış kararı, tıpkı cerrahi bir ameliyat kararı gibidir; keyfi verilemez, belirli tıbbi kriterlerin ve risk faktörlerinin bir araya gelmesi gerekir. Bir kişiye "Depresyon" veya "Şizofreni" tanısı konulması, o kişinin mutlaka hastaneye yatırılacağı anlamına gelmez. Yatış kararı, "Tanı"dan ziyade "Mevcut Durumun Şiddeti" ile ilgilidir.

1. Psikiyatrik Zorunlu Hastaneye Yatış Kriterleri (Genel Çerçeve)

Bir psikiyatri uzmanının, hastayı poliklinikten evine göndermek yerine servise yatırma kararı almasının altında yatan temel nedenler şunlardır:

A. İntihar (Özkıyım) Riski

Psikiyatrinin en acil durumudur. Hasta, yaşamına son verme düşüncelerini açıkça ifade ediyor, plan yapıyor veya daha önce girişimde bulunmuşsa, bu hasta evde yalnız bırakılamaz.

1. Pasif Ölüm İsteği: "Keşke sabah uyanmasam" gibi düşüncelerdir. Genellikle ayaktan takip edilebilir.
2. Aktif İntihar Planı: "İlaçları biriktirdim, yarın içeceğim" gibi planlı durumlardır. Bu durumda psikiyatride yatış gerektiren durumlar kriteri %100 karşılanmış olur ve zorunlu yatış yapılır.

B. Homisid (Başkasına Zarar Verme) Riski

Hastanın öfke kontrolünü tamamen kaybettiği, paranoid (şüpheci) düşüncelerle ailesini veya tanımadığı insanları düşman olarak gördüğü durumlardır.

1. Özellikle şizofreni alevlenme dönemlerinde, hasta "Beni zehirleyecekler", "Peşimdeler" gibi hezeyanlarla, kendini koruma içgüdüsüyle etrafına saldırabilir. Bu durumda toplum güvenliği için yatış şarttır.

C. İçgörü (Insight) Kaybı ve Tedavi Reddi

İçgörü, kişinin hasta olduğunun farkında olmasıdır. Psikotik bozukluklarda hasta, hasta olduğuna inanmaz. "Ben peygamberim", "Beni CIA takip ediyor" diyen birine "Sen hastasın, ilaç iç" derseniz bunu reddeder. İlaç içmediği için de beyin kimyası daha da bozulur. Bu kısır döngüyü kırmak için hastane ortamında, gerekirse enjeksiyon yoluyla tedaviye başlanması gerekir.

D. Öz Bakım Becerilerinin Kaybı (Yememe-İçmeme)

Ağır depresyon veya katatoni (donup kalma) durumlarında hasta günlerce yemek yemeyebilir, su içmeyebilir, tuvalet ihtiyacını gideremeyebilir. Bu durum fiziksel yıkıma (böbrek yetmezliği vb.) yol açar. Hastanın hayati fonksiyonlarını sürdürmesi için hastaneye yatırılarak damar yoluyla beslenmesi gerekir.

2. Hangi Hastalıklarda Yatış Sıklıkla Yapılır?

Şizofreni ve Psikotik Bozukluklar

Şizofreni, gerçeklik algısının kırıldığı kronik bir beyin hastalığıdır.

1. Yatış Nedeni: Genellikle hastaların ilaçlarını bıraktığı dönemlerde (alevlenme/relaps) görülür. Hasta olmayan sesler duyar (işitsel halüsinasyon), görüntüler görür veya kendisine komplo kurulduğuna inanır.
2. Klinik Tablo: Hasta odasına kapanabilir, yıkanmayı reddedebilir, kendi kendine konuşabilir veya aniden öfkelenebilir. Bu tabloda devlet hastanesi psikiyatri yatış servislerine başvuru en sık görülen durumdur.

Bipolar Bozukluk (Manik Atak)

İki uçlu duygudurum bozukluğunun "Mani" (Taşkınlık) dönemidir.

1. Yatış Nedeni: Hasta aşırı enerjiktir, uyumaz, çok hızlı konuşur, cinsel dürtüleri artar, hesabını bilmeden aşırı para harcar, riskli yatırımlar yapar veya tehlikeli araba kullanır.
2. Risk: Hasta bu dönemde kendine maddi ve manevi (itibar kaybı) çok büyük zararlar verebilir. Dürtülerini kontrol edemediği için kapalı serviste dış uyaranlardan izole edilmesi gerekir.

Majör Depresyon ve Melankoli

Halk arasında "moral bozukluğu" olarak bilinse de, tıbbi depresyon ölümcül olabilir.

1. Yatış Nedeni: "Psikotik özellikli depresyon" denilen türde, hasta "Ben dünyanın en büyük günahkarıyım, yaşamayı hak etmiyorum, organlarım çürüdü" gibi hezeyanlara kapılabilir (Kotard Sendromu). Bu hastalarda intihar riski çok yüksektir ve 24 saat gözetim gerekir.

Madde Kullanım Bozuklukları (Bağımlılık)

Alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığında süreç ikiye ayrılır:

1. Arındırma (Detoks): Maddenin kesilmesiyle vücutta oluşan titreme, nöbet geçirme, bilinç bulanıklığı (Deliryum Tremens) gibi ölümcül tabloların hastanede yönetilmesi gerekir.
2. Rehabilitasyon: Arındırma sonrası psikolojik destek süreci.

Yeme Bozuklukları (Anoreksiya Nervoza)

Gençlerde sık görülen, kilo alma korkusuyla kendini aç bırakma hastalığıdır.

1. Yatış Nedeni: Vücut kitle indeksi kritik seviyenin altına düştüğünde, kalp ritim bozuklukları başlar. Bu hastalar psikiyatri servisine yatırılarak, gerekirse nazogastrik sonda (burundan mideye hortum) ile beslenmek zorunda kalınabilir.

HUKUKİ SÜREÇ, 432 SAYILI KANUN VE ZORUNLU YATIŞ PROSEDÜRÜ

Hasta yakınlarının en çaresiz kaldığı nokta şudur: "Hastamız çok kötü durumda, evi yakacağını söylüyor ama doktora gitmeyi reddediyor. Onu zorla götürürsek bize düşman olur mu? Yasalar buna izin veriyor mu?"

Cevap nettir: Evet, yasalar buna izin verir ve hatta belirli durumlarda bunu zorunlu kılar.

1. Türk Medeni Kanunu Madde 432: Özgürlüğün Kısıtlanması

Hukuk devletlerinde "Kişi Hürriyeti" esastır. Kimse zorla bir yere kapatılamaz. Ancak 432 zorunlu yatış maddesi, bu kuralın istisnasıdır.

Kanun Maddesi: "Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluşturan her ergin kişi, kişisel korunmasının başka şekilde sağlanamaması hâlinde, tedavisi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilir veya alıkonulur."

Bu maddeyi yorumlarsak; devlet diyor ki: "Eğer bir kişi hastalığı nedeniyle kendine bakamıyorsa VEYA çevresine zarar verme riski taşıyorsa, devlet olarak ben onu korumak için zorla hastaneye yatırırım."

2. Adım Adım Zorunlu Yatış Prosedürü

Bu süreç, bir "zincirleme reaksiyon" şeklinde ilerler. Bir basamak atlanırsa süreç tıkanabilir. İşte yapmanız gerekenler:

ADIM 1: Durum Tespiti ve Delil

Hastanızın evdeki davranışlarını gözlemleyin. Saldırganlık, kendine zarar verme girişimi, evden kaçma, eşyaları kırma gibi durumlar varsa bunları not edin. Mümkünse (gizlice de olsa) ses veya görüntü kaydı almak (mahkemeye sunmak için) veya komşuların şahitliği önemlidir.

ADIM 2: Sulh Hukuk Mahkemesi'ne Başvuru

Hastanın ikamet ettiği ilçedeki Adliye Sarayı'na giderek Sulh Hukuk Mahkemesi kalemine başvurmalısınız.

1. Dilekçe: "Yakınım olan ... isimli şahsın, psikolojik rahatsızlığı nedeniyle kendine ve çevreye zarar verme riski bulunmaktadır. Tedaviyi reddetmektedir. TMK 432. maddesi uyarınca sağlık kuruluşuna sevki ve tedavi altına alınmasını talep ederim" minvalinde bir dilekçe yazılır.

ADIM 3: Mahkeme Kararı ve Kolluk Kuvveti

Hakim, dilekçeyi haklı bulursa (genellikle acil durumlarda hızlı karar verilir), hastanın kolluk kuvvetleri (Polis/Jandarma) marifetiyle evden alınıp en yakın tam teşekküllü devlet hastanesine veya ruh ve sinir hastalıkları hastanesine götürülmesi için "Müzekkere" yazar.

1. Bu kağıt olmadan polis eve gelip hastayı zorla alamaz (Aktif suç işleme hali hariç).

ADIM 4: Evden Transfer (En Zor An)

Polis ekipleri ve genellikle 112 ambulansı eve gelir. Bu aşama aile için travmatik olabilir. Polis, hastayı ikna etmeye çalışır. İkna olmazsa, hastanın ve personelin güvenliğini sağlayacak şekilde fiziksel kısıtlama (kelepçe veya sedye bağlama) yapılarak ambulansa alınır.

ADIM 5: Hastane ve Hekim Onayı

Hasta acil servise gelir. Mahkeme kararı "Kesin Yatış" emri değildir; "Hekim Muayenesine Getirme" emridir.

1. Nöbetçi Psikiyatri Uzmanı hastayı değerlendirir.
2. Eğer doktor da "Evet, bu hasta yatmalı" derse, yatış işlemi resmen başlar.
3. Hastane yönetimi, yatış yapıldığını 24 saat içinde mahkemeye bildirerek, yatışın devamı için onay ister.

3. Zorunlu Tedavi Kararı Kaç Günde Çıkar?

Bu soru iki şekilde cevaplanmalıdır:

1. Acil Olmayan Durumlar (Prosedürel Süreç): Hasta evde, durumu kötüye gidiyor ama o an elinde bıçak yok. Mahkemeye başvurduğunuzda, yoğunluğa göre karar aynı gün içinde veya en geç 3 gün içinde çıkar.
2. Acil Durumlar (Kırmızı Alarm): Hasta o an saldırıyor, evi yakıyor veya intihar ediyor. Bu durumda mahkeme beklenmez.
3. Hemen 112 ve Polis aranır.
4. Polis, "Kişinin kendine ve çevreye zarar vermesini engelleme" yetkisini kullanır.
5. Hasta acil servise getirilir.
6. Doktor "Acil Yatış" yapar.
7. Hukuki izin, hasta yattıktan sonra hastane tarafından alınır. Yani can güvenliği söz konusuysa bürokrasi arkadan gelir.

HASTANE SÜRECİ, YATIŞ KURALLARI VE TABURCULUK

Hasta servise yattıktan sonra dış dünyayla ilişkisi büyük oranda kesilir. Burası "Kapalı Psikiyatri Servisi"dir.

1. Psikiyatri Yatış Kuralları: İçeride Hayat Nasıl?

Psikiyatri kliniklerinin mimarisi ve kuralları, tamamen "Güvenlik" üzerine kuruludur.

1. Arama ve Teslim: Hasta servise girerken detaylı aranır. Kemer, ayakkabı bağcığı, delici alet, çakmak, cam şişe, metal çatal-bıçak, ilaç, uzun kablolar alınır ve aileye teslim edilir.
2. Telefon İletişimi: Çoğu klinikte cep telefonu yasaktır. Bunun iki sebebi vardır:
3. Hastanın diğer hastaların fotoğrafını çekip mahremiyeti ihlal etmesini önlemek.
4. Dışarıdan gelen olumsuz haberlerin (tetikleyicilerin) tedaviyi bozmasını engellemek.
5. İletişim, belirli saatlerde koridordaki ankesörlü telefonlarla veya hemşire gözetiminde yapılır.
6. Sigara: Sigara içilmesine genellikle izin verilir ancak çakmak personel odasında durur. Hasta sigara içeceği zaman personelden ateş ister.
7. Ziyaret: İlk 1 hafta genellikle ziyaret yasaktır (Adaptasyon süreci). Sonrasında doktorun izin verdiği birinci derece yakınları, güvenlik kontrolünden geçerek ziyaret edebilir.

2. Tedavi Yöntemleri

Sadece ilaç verilip uyutulma yapılmaz.

1. Farmakoterapi: İlaç tedavisi.
2. EKT (Elektroşok): Özellikle ağır depresyon ve intihar riskinde, ilaçların etki etmesini bekleyecek vakit yoksa, aile onayıyla anestezi altında EKT uygulanır. Hayat kurtarıcıdır.
3. Grup Terapileri: Günaydın toplantıları, uğraş terapileri (resim, el işi) ile hastanın sosyalleşmesi sağlanır.

3. Psikiyatri Yatış Süresi

Psikiyatri yatış süresi için kesin bir takvim yoktur. Bacak kırığı gibi "6 haftada iyileşir" denilemez.

1. Ortalama Süre: Akut atakların yatışması için 15 ila 30 gün arasıdır.
2. Uzun Süreli Yatış: Dirençli şizofrenide veya adli vakalarda bu süre ayları bulabilir.
3. Taburculuk Kriteri: Hastanın "İyileştim" demesi yetmez. Yeme-içme düzeninin oturması, uykunun düzelmesi, hezeyanların (saçma düşüncelerin) kaybolması veya hastanın bunlarla baş edebilir hale gelmesi gerekir.

SIKÇA SORULAN SORULAR VE KRİTİK İPUÇLARI

Soru: Özel hastaneye zorunlu yatış yaptırabilir miyiz? Cevap: Evet, ruhsatlı özel psikiyatri hastanelerine de zorunlu yatış yapılabilir. Ancak özel hastanelerin ücret politikaları vardır ve zorunlu yatış prosedürünü (Mahkemeye bildirim) onlar da yapmak zorundadır. Devlet hastanesinde bu süreç ücretsizdir (SGK kapsamında).

Soru: Hastamıza "Deli raporu" mu verilecek? Siciline işler mi? Cevap: Halk arasında "Deli raporu" diye bilinen şey, aslında "Vesayet" veya "Ceza Ehliyeti" raporlarıdır. Standart bir yatış ve tedavi, kişinin siciline "sabıka" gibi işlemez. E-Nabız sisteminde tıbbi geçmiş olarak görünür. Ancak kişi memur olacaksa veya silah ruhsatı alacaksa, bu geçmiş değerlendirilebilir.

Soru: 432 sayılı kanunla yatan hasta, ailesini reddedebilir mi? Cevap: Hasta, hastalığın etkisiyle ailesine öfkeli olabilir ve görüşmek istemeyebilir. Doktor, hastanın ruh sağlığını korumak için bu isteği yerine getirebilir ve aileyi bir süre görüştürmeyebilir. Bu geçici bir durumdur.

Soru: Vasi (Yasal Temsilci) atamak zorunda mıyız? Cevap: Her yatış için değil. Ancak hasta kronikleşmişse, parasını yönetemiyorsa, imza attığında dolandırılma riski varsa, mahkemeden "Vasi Tayini" istemek hastayı korumak için şarttır.

Hasta Yakınlarına Tavsiyeler

Psikiyatrik bir hastalıkla mücadele etmek, uzun soluklu bir maratondur. Zorunlu yatış kararı almak, ailenin vicdanını zorlayan bir süreçtir. "Acaba ona ihanet mi ediyorum?", "Beni affedecek mi?" gibi suçluluk duyguları yaşayabilirsiniz.

Ancak unutmayın; kalp krizi geçiren bir yakınımızı nasıl "İstemiyorum" demesine rağmen zorla hastaneye götürüyorsak, beynin kimyasal dengesi bozulduğunda ve muhakeme yeteneği kaybolduğunda müdahale etmek de bir o kadar hayati ve vicdanidir. O an size kızsa bile, iyileştiğinde hayatını kurtardığınız için size minnettar kalacaktır.

Bu süreçte yalnız değilsiniz; hukuk sistemi ve sağlık çalışanları, hem hastayı hem de sizi korumak için bu prosedürleri işletmektedir. Kararlı olun, yasal haklarınızı kullanın ve tedbir almakta gecikmeyin.