Toksik İlişki Nedir? Zarar Veren İlişkinin İşaretleri

Toksik ilişki; sürekli eleştiri, aşağılama, denetim, kıskançlık, suçlama ve yaşadıklarınızdan şüphe ettirme gibi davranışlarla kişinin özgüvenini ve ruh sağlığını aşındıran bir ilişki örüntüsüdür. Tek bir kötü gün değil, tekrar eden bir döngüdür. Tehdit ya da şiddet varsa öncelik güvenliğinizdir; Türkiye’de yasal koruma ve destek yolları vardır.

Toksik ilişki ile zor bir dönem nasıl ayrılır?

Her ilişkide tartışma ve kırgınlık olur; belirleyici olan kavganın olup olmaması değil, kavganın nasıl yapıldığı ve sonrasında ne olduğudur. Sağlıklı ilişkide anlaşmazlık konuya odaklanır ve ardından bir onarım gelir. Zarar veren ilişkide ise saldırı kişiliğe yönelir, sorumluluk hep diğer tarafa yüklenir ve aynı tablo tekrar eder. Aşağıdaki tablo bu farkı özetler.

Hangi davranışlar zarar veren bir ilişkinin işaretidir?

Zarar veren ilişkide davranışlar çoğu zaman tek tek bakıldığında küçük görünür; asıl zarar, bunların birikmesi ve kişinin kendi algısına güvenini yitirmesidir. Partnerin yaşananları inkâr edip sizi kendi belleğinizden şüphe ettirmesi, son yıllarda “gaslighting” adıyla tanınan ve psikolojik kontrolün güçlü bir aracı olan bir davranıştır.^[7]

• Sürekli eleştiri, küçümseme, başkalarının yanında aşağılama
• Arkadaşlarınızdan ve ailenizden giderek uzaklaştırılmanız
• Telefonunuzun, paranızın, kıyafetinizin ya da nereye gittiğinizin denetlenmesi
• Her sorunun sonunda suçlu ilan edilmeniz
• Kıskançlığın sevgi göstergesi gibi sunulması
• Ayrılmak isterseniz kendine ya da size zarar vermekle tehdit edilmeniz

Bu davranışların bir arada ve süreklilik içinde görülmesi, bir kişinin diğerinin günlük yaşamını giderek daha fazla kontrol ettiği “zorlayıcı denetim” örüntüsüne işaret eder.^[3] Manipülasyon için manipülasyon yazımıza bakabilirsiniz.

İnsan neden zarar gören bir ilişkide kalır?

Dışarıdan bakan biri için “neden ayrılmıyor” sorusu kolay görünür, ama zarar veren ilişkiler çoğu zaman kötü dönemlerle iyi dönemlerin dönüşümlü yaşandığı bir döngüyle işler. Gerginlik birikir, patlama yaşanır, ardından özür ve yakınlaşma gelir. Bu iniş çıkış, kişide güçlü bir bağ oluşturur; buna travma bağı denir.^[2]

• İyi günlerin geri geleceği umudu
• Partnerin değişeceğine dair verdiği sözler
• Ekonomik bağımlılık, çocuklar, kalacak yerin olmaması
• Ayrılınca neler olacağına dair korku
• Utanç ve “benim hatam” düşüncesi
• Çevreden uzaklaşmış olmak nedeniyle destek eksikliği

Travma bağının nasıl oluştuğunu travma bağı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Toksik ilişki ruh sağlığını nasıl etkiler?

Uzun süre eleştiri, korku ve denetim altında yaşamak ruh sağlığını derinden etkiler. Yakın ilişkide psikolojik ya da fiziksel şiddet yaşayan kişilerde depresyon, kaygı bozuklukları, travma sonrası stres belirtileri ve uyku sorunlarının belirgin biçimde arttığı gösterilmiştir.^[4] Kişi kararsızlaşır, kendi düşüncesine güvenemez hâle gelir ve yalnızlaşır.

Bu belirtiler zayıflık değil, uzun süreli strese verilen olağan tepkilerdir. Bir uzmanla çalışmak, hem yaşananları anlamlandırmaya hem de kararlarınızı daha net vermeye yardımcı olur. Dünya genelinde kadınların önemli bir bölümü yaşamları boyunca partnerlerinden şiddet görmektedir; yalnız değilsiniz.^[5]

Güvenli bir biçimde nasıl çıkılır?

Ayrılık dönemi, özellikle tehdit ve şiddetin olduğu ilişkilerde en riskli dönemlerden biridir. Bu yüzden kararı vermeden önce bir güvenlik planı yapmak, güvendiğiniz kişileri haberdar etmek ve yasal haklarınızı bilmek önemlidir. Sağlık ve sosyal hizmetlerin bu durumda birlikte çalışması kılavuzlarda önerilmektedir.^[1]

1. Güvendiğiniz bir kişiye durumu anlatın ve acil durumda kullanacağınız bir şifre belirleyin.
2. Kimlik, banka kartı, ilaçlar ve önemli belgeleri kolay ulaşabileceğiniz bir yerde tutun.
3. Tehdit ve şiddet içeren mesajları, fotoğrafları ve sağlık raporlarını saklayın.
4. Gidebileceğiniz güvenli bir yeri önceden belirleyin.
5. Ayrılık kararını tehlikeli bir anda, tek başınıza karşı karşıya gelerek söylemeyin.

Türkiye’de 6284 sayılı Kanun kapsamında şiddet ya da şiddet tehlikesi olan kişiler için koruma ve uzaklaştırma kararı alınabilir.^[6] Acil tehlikede 112’yi arayın; sosyal destek için ALO 183 hattına ulaşabilirsiniz. Fiziksel şiddetin olduğu ilişkilerde çift terapisi uygun değildir; önce bireysel destek ve güvenlik gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Toksik ilişki düzelebilir mi?

Şiddet ve tehdit içermeyen, iki tarafın da sorumluluk aldığı ve değişmeye istekli olduğu durumlarda çift terapisiyle düzelme mümkündür. Ancak sorumluluğun hep tek tarafa yüklendiği, sözlerin tekrar tekrar bozulduğu ve korkunun olduğu ilişkilerde değişim beklemek kişiye daha fazla zarar verebilir.

Partnerim narsist mi?

Narsistik kişilik bozukluğu tanısını yalnızca bir uzman koyabilir; partnerinize tanı koymaya çalışmak yerine davranışların size ne yaptığına odaklanmak daha yararlıdır. Narsistik özellikler hakkında bilgi için narsist kişilik yazımıza bakabilirsiniz.

Ayrıldıktan sonra neden hâlâ onu özlüyorum?

Travma bağı ayrılıktan sonra da bir süre sürer; özlem, zarar gördüğünüz gerçeğini değiştirmez. Bu dönemde iletişimi sınırlamak, destek ağınızla görüşmek ve gerekirse bir uzmandan yardım almak iyileşmeyi hızlandırır. İlişkinizi değerlendirmek için Toksik İlişki Testi fikir verebilir; test tanı koymaz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız beklemeden yardım isteyin.