Herkes için "en güçlü" olan tek bir antidepresan yoktur. 21 antidepresanı karşılaştıran büyük bir analizde ilaçların hepsi yetişkin depresyonunda plaseboya göre daha etkili bulundu. İlaçlar arasındaki farklar ise küçüktü.[2] Bir kişide çok iyi sonuç veren ilaç, bir başkasında işe yaramayabilir ya da yan etkisi yüzünden bırakılabilir.[4]
İÇİNDEKİLER
Halk arasında "ağır antidepresan" denince genellikle iki şey kastedilir. Birincisi yan etkisi daha fazla olan eski ilaçlardır; trisiklikler bunun örneğidir. İkincisi, ilk tedaviler işe yaramadığında başvurulan dirençli depresyon tedavileridir.[1][4] Bu sayfa her iki konuyu da ele alır. Hekim önerisinin yerine geçmez: antidepresanlar reçeteyle satılır ve hangisinin kullanılacağına psikiyatri hekimi karar verir.
| Grup | Örnek etken maddeler | Ne zaman düşünülür? | Başlıca dikkat |
|---|---|---|---|
| SSRI | Sertralin, essitalopram, fluoksetin | Çoğu hastada ilk seçenek[1] | Başlangıçta mide bulantısı, cinsel yan etkiler[4] |
| SNRI | Venlafaksin, duloksetin | İlk ilaca yanıt yoksa ya da ağrı eşlik ediyorsa[4] | Tansiyon artışı, kesilme belirtileri[4] |
| Mirtazapin, bupropion | Mirtazapin, bupropion | Uykusuzluk, iştahsızlık ya da cinsel yan etki sorunu varsa[4] | Mirtazapinde kilo artışı; bupropionda nöbet riski[4] |
| Trisiklikler (TCA) | Amitriptilin, klomipramin | Diğerlerine yanıt alınamadığında[1][4] | Çok sayıda yan etki; fazla alındığında kalp için tehlikeli[4] |
| MAO inhibitörleri | Klasik MAO inhibitörleri | Uzman kararıyla, nadiren[4] | Besin ve ilaç etkileşimleri[4] |
| Güçlendirme | Lityum, bazı antipsikotikler ya da ikinci bir antidepresan eklenmesi | Dirençli depresyon[1] | Kan düzeyi ve metabolik takip[1] |
En ağır antidepresanlar gerçekten en güçlüleri mi?
Hayır. "Ağır" sözcüğü çoğu zaman güçlü etkiyi değil, fazla yan etkiyi anlatır. Trisiklik antidepresanlar eski ilaçlardır; uyku hâli, ağız kuruluğu, kabızlık ve kilo artışı gibi yan etkileri SSRI'lara göre daha sık görülür.[4] Karşılaştırmalı analizde amitriptilinin etkisi yüksek bulundu. Ancak etkisi yüksek bulunan listede essitalopram, venlafaksin, mirtazapin ve vortioksetin gibi daha yeni ilaçlar da vardı.[2] Yani etki gücü ile ağırlık aynı şey değildir.
Bir ilacın "güçlü" olup olmadığı, o kişideki yanıtıyla anlaşılır. Kılavuzlar ilk tedavide yan etkisi daha az olan ilaçlarla başlamayı önerir. Eski ve yan etkisi fazla ilaçlar, diğer seçenekler denendikten sonraya bırakılır.[1]
Antidepresan ilaçları en ağır olanlar hangileri?
Yan etki yükü açısından en ağır grup trisikliklerdir ve bunları klasik MAO inhibitörleri izler.[4] Trisikliklerin en önemli riski, fazla alındığında kalp ritmini bozabilmeleridir. Bu yüzden intihar riski olan kişilerde dikkatle ve az miktarda reçete edilirler.[1][4]
"En iyi antidepresan" var mı? Antidepresan ilaç isimleri ve grupları
Kimse için "en iyi" diye tek bir antidepresan yoktur; en uygun ilaç kişiye göre değişir.[1] Türkiye'de sık kullanılan antidepresanlar ve sitemizdeki ayrıntılı sayfaları şunlardır:
| Etken madde | Grup | Ayrıntılı sayfa |
|---|---|---|
| Sertralin | SSRI | Lustral (sertralin) |
| Essitalopram | SSRI | Cipralex (essitalopram) |
| Fluoksetin | SSRI | Prozac (fluoksetin) |
| Venlafaksin | SNRI | Efexor XR (venlafaksin) |
| Duloksetin | SNRI | Duloxx (duloksetin) |
| Mirtazapin | NaSSA | Zestat (mirtazapin) |
| Bupropion | NDRI | Wellbutrin XL (bupropion) |
| Amitriptilin, klomipramin | Trisiklik | Bu sayfada aşağıda |
Araştırmalara göre en etkili antidepresan hangisi?
2018'de yayımlanan ve yüz binden fazla hastayı kapsayan analiz, 21 antidepresanı karşılaştırdı. Amitriptilin, essitalopram, mirtazapin, paroksetin, venlafaksin, vortioksetin ve agomelatin diğerlerine göre biraz daha etkili bulundu. Essitalopram, sertralin, fluoksetin, sitalopram, vortioksetin ve agomelatin ise daha iyi tolere edildi.[2] Bu sonuçlar grup ortalamalarıdır, kişisel bir sıralama değildir. Hekim ilacı seçerken bu bilgiyi hastanın özellikleriyle birlikte değerlendirir.[1][4]
En yüksek dozda antidepresan daha mı güçlüdür?
Her zaman değil. SSRI grubunda standart dozun üzerine çıkmanın ek yararı sınırlıdır; yan etkiler ise artar.[4] Doz artırma bazı hastalarda işe yarar. Venlafaksin gibi bazı ilaçlarda etki, dozla birlikte değişebilir.[4] Dozu yalnızca hekim değiştirir.
Trisiklik antidepresanlar: amitriptilin ve klomipramin
Amitriptilin eski ama etkisi güçlü bir antidepresandır. Bugün depresyondan çok, düşük dozda kronik ağrı ve migren önlemede kullanılır.[4] Uyku hâli, ağız kuruluğu, kabızlık, idrar yapmada güçlük, bulanık görme, ayağa kalkınca baş dönmesi ve kilo artışı sık görülür.[4][5]
Klomipramin, trisiklikler arasında serotonin üzerine en güçlü etkiye sahip olanıdır. Obsesif kompulsif bozuklukta da kullanılır.[4][5] Yan etkileri amitriptiline benzer. Yüksek dozlarda nöbet riski artar.[5]
Trisikliklerin en önemli sorunu, fazla alındıklarında kalp ritmi bozukluğu ve nöbet yapabilmeleridir. Kalp hastalığı olanlarda dikkatli kullanılırlar.[4][5]
SNRI grubu: venlafaksin ve duloksetin
SNRI'lar serotoninle birlikte noradrenalin üzerine de etki eder. Bu nedenle ilk SSRI'a yanıt alınamayan hastalarda sık tercih edilirler.[4] Venlafaksinde yüksek dozlarda tansiyon artabilir, bu yüzden tansiyon takip edilir. Doz atlandığında ya da ilaç birden kesildiğinde kesilme belirtileri belirgindir.[4][5] Duloksetin depresyonun yanında yaygın anksiyete bozukluğu ve diyabete bağlı sinir ağrısında da kullanılır.[5]
MAO inhibitörleri
Klasik MAO inhibitörleri, dirençli depresyonda etkili olabilen eski ilaçlardır.[4] Olgunlaşmış peynir, fermente ürünler gibi tiramin içeren besinlerle birlikte tehlikeli tansiyon yükselmesi yapabilirler. Birçok ilaçla da ciddi etkileşime girerler. Bu nedenle bugün nadiren ve yalnızca uzman kararıyla kullanılırlar.[4]
Tedaviye dirençli depresyon nedir?
Yeterli dozda ve yeterli sürede kullanılan en az iki farklı antidepresana rağmen iyileşme olmamasına genellikle tedaviye dirençli depresyon denir.[4] Bu durum sanıldığından daha sık görülür. ABD'de yapılan büyük STAR*D çalışmasında hastaların yaklaşık üçte biri ilk ilaçla tam iyileşti. Dört basamaklı tedavinin sonunda ise toplam iyileşme oranı yaklaşık üçte ikiye ulaştı.[3] İlk ilacın işe yaramaması, tedavinin işe yaramayacağı anlamına gelmez.
Dirençten söz etmeden önce tanının doğruluğu gözden geçirilir. İlacın düzenli alınıp alınmadığına, alkol ya da madde kullanımına, tiroit gibi bedensel hastalıklara ve bipolar bozukluk olasılığına bakılır.[1][4]
İlk ilaç işe yaramazsa ne yapılır?
Kılavuzların önerdiği basamaklar şunlardır:[1]
- Bekleme ve doz: İlacın etkisi birkaç haftada ortaya çıkar. Yeterli dozda yeterince beklenip beklenmediği gözden geçirilir.[1][4]
- Değiştirme: Aynı gruptan ya da başka bir gruptan bir ilaca geçilir.[1]
- Birleştirme ve güçlendirme: Mevcut ilaca başka bir ilaç eklenir.[1]
- Psikoterapi eklenmesi: İlaçla birlikte psikoterapi, tek başına ilaçtan daha iyi sonuç verebilir.[1]
- Özel tedaviler: EKT, esketamin gibi tedaviler değerlendirilir.[1][6]
Güçlendirme: antipsikotik, lityum ve ikinci antidepresan
NICE, yeterli yanıt alınamayan hastalarda antidepresana şu eklemelerin yapılabileceğini belirtir:[1]
- Bir antipsikotik: Örneğin aripiprazol ya da ketiapin. Kilo, kan şekeri ve kolesterol izlenir.[1][4]
- Lityum: Kan düzeyi düzenli ölçülür. Böbrek ve tiroit işlevleri takip edilir.[1]
- İkinci bir antidepresan: Genellikle mirtazapin eklenir.[1]
Bu birleşimler etkili olabilir ama yan etki yükünü de artırır. Bu yüzden hekim kontrolünde ve düzenli takiple uygulanır.[1]
Esketamin: hızlı etkili yeni seçenek
Esketamin burun spreyi, dirençli depresyonda ağızdan alınan bir antidepresanla birlikte kullanılmak üzere 2019'da ABD'de onaylandı.[6] Etkisi, klasik antidepresanlara göre daha hızlı başlayabilir. Ancak evde kullanılmaz: sağlık kuruluşunda, gözetim altında uygulanır. Uygulamadan sonra kişi en az iki saat izlenir. Bunun nedeni uyku hâli, gerçeklikten kopma hissi ve tansiyon artışı gibi yan etkilerdir.[6] Kötüye kullanım riski nedeniyle sıkı denetim altındadır.[6]
EKT (elektrokonvülsif tedavi)
EKT, genel anestezi altında uygulanan bir tedavidir. Ağır depresyonda en hızlı ve en etkili tedavilerden biridir.[1][4] Kılavuzlara göre hayatı tehdit eden ağır depresyonda, hızlı yanıt gerektiğinde ya da diğer tedaviler işe yaramadığında düşünülür.[1] En sık yan etkiler geçici unutkanlık, baş ağrısı ve kas ağrısıdır.[1] Filmlerdeki korkutucu görüntünün aksine, bugün kas gevşetici ve anesteziyle uygulanır.
En ağır psikiyatri ilaçları hangileri?
Psikiyatride "ağır" diye bilinen ilaçların çoğu antidepresan değildir. Bunlar, sıkı takip gerektiren ya da bağımlılık riski taşıyan ilaçlardır:[4]
| İlaç | Neden "ağır" bilinir? |
|---|---|
| Klozapin | Dirençli şizofrenide etkilidir ama akyuvarları düşürme riski nedeniyle düzenli kan sayımı gerekir[4] |
| Lityum | Etkili doz ile zehirli doz birbirine yakındır; kan düzeyi ölçülür[1][4] |
| Benzodiazepinler | Bağımlılık riski nedeniyle yeşil reçetelidir; kısa süreli kullanılır[4] |
| Uzun etkili enjeksiyon antipsikotikler | Haftalar süren etki; yan etki çıkarsa hemen kesilemez[4] |
Sakinleştiriciler için sakinleştirici ilaçlar rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Hangisi kime uygun? Hekimin dikkate aldıkları
Antidepresan seçimi bir sıralama değil, eşleştirmedir. Hekim şunlara bakar:[1][4]
- Depresyonun şiddeti ve eşlik eden kaygı, uykusuzluk ya da ağrı,
- Daha önce kullanılan ilaçlara verilen yanıt, ailede işe yarayan ilaç,
- Kalp hastalığı, epilepsi, karaciğer ya da böbrek sorunu gibi bedensel durumlar,
- Kullanılan diğer ilaçlarla etkileşim,
- Gebelik ya da gebelik planı, emzirme,
- Kilo, cinsel işlev ve uyku gibi kişinin önemsediği yan etkiler,
- İntihar düşüncesi ve fazla ilaç alma riski.
Güçlü antidepresan kullanırken nelere dikkat edilmeli?
- Kendi başınıza bırakmayın. Birden kesmek baş dönmesi, elektrik çarpması hissi, bulantı ve huzursuzluk gibi kesilme belirtileri yapabilir.[4] Ayrıntı: antidepresan nasıl bırakılır.
- İlk haftalarda dikkatli olun. 25 yaşından küçüklerde tedavinin başında intihar düşünceleri artabilir. Yakın takip gerekir.[7]
- İlaçları karıştırmayın. Birden fazla serotonerjik ilacı, bazı ağrı kesicileri ya da sarı kantaronu birlikte almak serotonin sendromuna yol açabilir.[4]
- Alkolden uzak durun. Alkol depresyonu kötüleştirir, ilaçların yan etkilerini artırır.[1]
Antidepresan ne kadar sürede etki eder?
Klasik antidepresanlarda uyku ve iştahtaki düzelme bazen ilk iki haftada başlar. Duygudurumdaki belirgin düzelme ise genellikle birkaç hafta sürer.[4] İlk iki–dört haftada hiç düzelme olmaması, o ilaca yanıt alınamayacağının işareti olabilir. Bu durumda hekim, dozu ya da ilacı değiştirmeyi düşünebilir.[4] Tam iyileşmeden sonra da ilaç bir süre daha sürdürülür. Kılavuzlar, nüksü önlemek için iyileştikten sonra en az 6 ay devam etmeyi önerir.[1] Tedaviyi erken bırakmak, depresyonun geri dönme riskini artırır.
İlk haftada neler beklenebileceği için antidepresanların ilk haftası yazımıza bakabilirsiniz.
Psikoterapi de güçlü bir tedavidir
"Güçlü tedavi" yalnızca ilaç demek değildir. Hafif ve orta depresyonda bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış psikoterapiler, ilaç kadar etkili bir ilk seçenek olabilir.[1] Ağır depresyonda ise ilaç ile psikoterapinin birlikte kullanılması önerilir.[1] Düzenli fiziksel etkinlik, uyku düzeni ve alkolden uzak durmak da tedaviyi destekler. Ancak bu adımlar ağır depresyonda tedavinin yerini tutmaz.[1]
Yanlış bilinenler
"Güçlü ilaç bağımlılık yapar." Antidepresanlar benzodiazepinler gibi bağımlılık yapmaz. Ancak birden kesildiklerinde kesilme belirtileri görülebilir.[4] Ayrıntı: antidepresanlar bağımlılık yapar mı.
"İlk ilaç işe yaramadıysa bende çare yok." STAR*D çalışmasında basamaklı tedaviyle hastaların yaklaşık üçte ikisi iyileşti.[3]
"En ağır ilaç en hızlı iyileştirir." Klasik antidepresanların hepsinde belirgin etki birkaç hafta içinde ortaya çıkar. Daha ağır olmaları daha hızlı etki ettikleri anlamına gelmez.[4]
Ne zaman psikiyatriste başvurmalı?
Birkaç haftadır kullandığınız ilaçtan fayda görmüyorsanız ya da yan etkiler günlük yaşamınızı bozuyorsa, ilacı bırakmadan önce hekiminizle görüşün. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa bu bir acil durumdur: 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Fazla ilaç alındıysa 112'yi arayın; Ulusal Zehir Danışma Merkezi 114'ten de bilgi alabilirsiniz.
İlgili sayfalar: en ağır depresyon ilacı, en zararsız antidepresan, en şiddetli depresyon, depresyon nedir.
Sık Sorulan Sorular
En güçlü antidepresan hangisi?
Herkes için tek bir en güçlü ilaç yoktur. Büyük analizlerde tüm antidepresanlar plasebodan etkili bulundu, aralarındaki farklar küçüktü.[2]
En ağır antidepresan hangisi?
Yan etki yükü en fazla olan grup trisikliklerdir (amitriptilin, klomipramin). Bunları klasik MAO inhibitörleri izler.[4]
Ağır antidepresanlar daha mı etkilidir?
Her zaman değil. Etkisi yüksek bulunan ilaçlar arasında yan etkisi daha az olan yeni ilaçlar da vardır.[2]
En iyi antidepresan ilaç isimleri nelerdir?
Sık kullanılanlar sertralin, essitalopram, fluoksetin, venlafaksin, duloksetin, mirtazapin ve bupropiondur. En uygun olanı hekim, kişiye göre seçer.[1]
Tedaviye dirençli depresyon nedir?
Yeterli doz ve sürede en az iki antidepresana rağmen iyileşme olmamasıdır.[4]
Antidepresan işe yaramazsa ne yapılır?
Doz ve süre gözden geçirilir. Sonra ilaç değiştirilir, bir ilaç eklenir, psikoterapi eklenir ya da EKT gibi tedaviler değerlendirilir.[1]
Esketamin Türkiye'de kullanılıyor mu?
Esketamin burun spreyi ABD'de 2019'da onaylandı ve yalnız sağlık kuruluşunda, gözetim altında uygulanır.[6] Türkiye'de erişim olup olmadığını hekiminize sorun.
EKT tehlikeli mi?
Anestezi altında uygulanır. En sık yan etkiler geçici unutkanlık ve baş ağrısıdır. Ağır depresyonda en etkili tedavilerden biridir.[1]
Antidepresan dozunu artırmak etkisini güçlendirir mi?
Bazı hastalarda işe yarar. SSRI'larda standart dozun üzerinde ek yarar sınırlıdır, yan etkiler ise artar.[4]
Güçlü antidepresanlar bağımlılık yapar mı?
Hayır, ama birden kesildiklerinde kesilme belirtileri olabilir. Bu yüzden azaltarak bırakılırlar.[4]
Yorumlar
1 yorumBu yazı hakkındaki düşüncelerinizi paylaşabilirsiniz. Kişisel sağlık bilgilerinizi ve telefon numaranızı yazmayın.
Betul Polat
Travma gecmisi olan bireylerin beyin yapilarindaki farkliliklari anlatan bölüm çok etkiliyicdi.
Yorum yazın