Türkiye’de antidepresan kullanımı son yirmi yılda belirgin biçimde arttı; basına yansıyan satış verilerine göre yıllık satış 2013’te yaklaşık 37 milyon kutudan 2023’te 65 milyon kutunun üzerine çıktı. Buna rağmen Türkiye, nüfusa oranla OECD ortalamasının altındadır. Kutu sayısı kullanan kişi sayısını göstermez; artışın hem olumlu hem dikkat gerektiren yönleri vardır.
İçindekiler · 7 başlık
Türkiye’de antidepresan kullanımı ne kadar arttı?
Ülkeler arası karşılaştırmada kullanılan ölçüye göre Türkiye’de antidepresan tüketimi 2020’de günde bin kişi başına yaklaşık 49, 2021’de yaklaşık 52 standart doz düzeyine ulaştı.[1] Bu rakam on yıl öncesine göre belirgin bir artışı gösterir. Satılan kutu sayısındaki artış da aynı yönde, pandemi sonrası yıllarda hızlanarak sürmüştür.
Artış yalnızca Türkiye’ye özgü değildir; OECD ülkelerinin büyük çoğunluğunda antidepresan kullanımı son yirmi yılda artmıştır. Farklı olan, Türkiye’de artışın daha düşük bir başlangıç düzeyinden ve daha hızlı gerçekleşmesidir.
Kutu sayısı neden kişi sayısını göstermez?
Medyada sık görülen “Türkiye’nin yarısı antidepresan kullanıyor” gibi yorumlar, kutu sayısının nüfusa bölünmesinden doğar ve yanıltıcıdır. Bir depresyon tedavisi, iyileşmeden sonra da en az altı ay sürdürülür; bir kutu genellikle bir aylık ilaç içerdiği için tek bir kişi yılda on ve daha fazla kutu kullanabilir.[4] Bu yüzden 65 milyon kutu, kabaca birkaç milyon kişilik bir kullanıcı grubuna karşılık gelir.
Farklı ölçüler farklı soruları yanıtlar. Aşağıdaki tablo, antidepresan kullanımıyla ilgili haberlerde geçen göstergelerin ne anlattığını ve sınırlarını özetler.
| Gösterge | Ne anlatır? | Sınırı |
|---|---|---|
| Satılan kutu sayısı | Toplam ilaç hacmini | Kişi sayısını ve dozu göstermez |
| Günde bin kişide standart doz | Nüfusa oranla tüketimi, ülkeler arası karşılaştırmayı | Kişi sayısını değil, ilaç miktarını ölçer |
| Kullanıcı sayısı | Belirli bir dönemde ilaç alan kişi sayısını | Türkiye için düzenli yayımlanan resmî veri sınırlıdır |
| Reçete sayısı | Hekim başvurularını | Uzun süreli kullanımı tek tek yansıtmaz |
Türkiye dünyayla karşılaştırıldığında nerede?
OECD verilerine göre Türkiye’nin antidepresan tüketimi, ortalamanın altında kalmaya devam etmektedir.[1] İzlanda, Portekiz ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde nüfusa oranla tüketim Türkiye’nin birkaç katına ulaşır. Yani artış dikkat çekici olsa da Türkiye, antidepresanların en yoğun kullanıldığı ülkeler arasında değildir.
Ülkeler arasındaki farklar yalnızca ruhsal hastalıkların sıklığını değil; sağlık sistemine erişimi, psikoterapi olanaklarını, hekimlerin reçete alışkanlıklarını ve toplumun ruhsal sorunlara bakışını da yansıtır. Bu yüzden düşük tüketim her zaman daha sağlıklı bir toplum anlamına gelmez.
Kullanım neden artıyor?
Artışın tek bir nedeni yoktur; birçok etken aynı anda rol oynar. Birçok ülkede yapılan çalışmalar, antidepresan kullanımındaki artışın önemli bir bölümünün yeni başlayan hastalardan çok, ilacı daha uzun süre kullanan kişilerden kaynaklandığını göstermiştir.[2] Türkiye’de de aşağıdaki etkenlerin birbirini besleyerek bir arada rol oynadığı düşünülmektedir.
- Ruhsal hastalıklara yönelik damganın azalması ve daha fazla kişinin yardım istemesi
- Antidepresanların depresyon dışında kaygı bozuklukları, uykusuzluk ve kronik ağrıda da kullanılması
- İlaçların önerilen sürelere uygun olarak daha uzun kullanılması
- Psikoterapiye erişimin sınırlı ve maliyetli olması
- Pandemi, ekonomik zorluklar ve büyük depremler gibi toplumsal stres dönemleri
- Nüfusun yaşlanması ve kronik hastalıkların artması
Bu artış iyi mi, kötü mü?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur; artışın hem olumlu hem de dikkat gerektiren yönleri vardır. Depresyon dünyada en yaygın ruhsal hastalıklardan biridir ve uzun süre tedavisiz kalan çok sayıda kişi vardır.[3] Antidepresanlar yetişkin depresyonunda plaseboya göre etkilidir; bu açıdan daha fazla kişinin tedaviye ulaşması olumlu bir gelişmedir.[5]
Öte yandan hafif belirtilerde psikoterapi ya da yaşam düzenlemesinin yeterli olabileceği durumlarda doğrudan ilaç başlanması, ilacın gözden geçirilmeden yıllarca sürdürülmesi ya da tersine erken bırakılması sorun yaratır. Akılcı ilaç kullanımı ilkeleri; doğru ilacın, doğru kişiye, doğru süre ve izlemle verilmesini hedefler.[6] İlaç ile terapinin karşılaştırması için ilaç mı terapi mi yazımıza bakabilirsiniz.
Antidepresan kullanıyorsanız neye dikkat etmelisiniz?
Ülke genelindeki rakamlardan bağımsız olarak, sizin için önemli olan kendi tedavinizin doğru yürütülmesidir. İlacın neden başlandığını, ne kadar süreceğini ve nasıl izleneceğini bilmek, hem gereksiz uzun kullanımı hem de erken bırakmayı önler. Aşağıdaki noktalar, tedavinizi hekiminizle birlikte gözden geçirmenize yardımcı olur.
- İlacın hangi tanı ve hangi belirtiler için başlandığını bilin.
- İyileşmeden sonra ne kadar süre kullanılacağını hekiminize sorun.
- Uzun süredir kullanıyorsanız ilacın hâlâ gerekli olup olmadığını yılda en az bir kez değerlendirin.
- İlacı birden bırakmayın; bırakma hekimle planlanır ve doz yavaş azaltılır.
- İlacınızı başkalarıyla paylaşmayın, başkasının ilacını kullanmayın.
İlacı bırakma süreci için nüks önleme yazımıza göz atabilirsiniz. Tedaviye yanıtınızı gözden geçirmek için İlacım İşe Yarıyor mu? Tedavi Yanıtı Testi fikir verebilir; test tanı koymaz.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye’de kaç kişi antidepresan kullanıyor?
Kesin ve düzenli yayımlanan resmî bir kullanıcı sayısı yoktur. Kutu sayıları ve tedavi süreleri dikkate alındığında, yıl içinde antidepresan kullanan kişi sayısının milyonlarla ifade edildiği, ancak “nüfusun yarısı” gibi iddiaların gerçeği yansıtmadığı söylenebilir.
Antidepresanlar bağımlılık yapar mı?
Antidepresanlar, alkol ya da sakinleştiriciler gibi bağımlılık yapmaz; doz artırma isteği ya da madde arama davranışı oluşturmaz. Ancak birden kesildiğinde baş dönmesi, huzursuzluk ve uyku bozukluğu gibi bırakma belirtileri görülebilir; bu yüzden azaltarak bırakılır.
Antidepresan kullanımının artması toplumun daha mutsuz olduğunu mu gösterir?
Tek başına göstermez. Artış; daha fazla kişinin yardım istemesini, ilaçların daha uzun ve daha geniş alanlarda kullanılmasını da yansıtır. Toplumun ruh sağlığını değerlendirmek için kullanım verilerinin yanında yaygınlık araştırmalarına ve tedaviye erişim verilerine de bakmak gerekir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kullandığınız ilaçla ilgili sorularınızı hekiminize danışın. Depresyon hakkında bilgi için depresyon rehberimize bakabilirsiniz.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.