Otizm Neden Olur? Genetik, Risk Etkenleri ve Efsaneler

Otizmin tek bir nedeni yoktur; büyük ölçüde genetik yatkınlıkla ilişkili olan ve beynin anne karnında gelişmeye başladığı dönemde şekillenen nörogelişimsel bir farklılıktır. İkiz çalışmaları otizme yatkınlıktaki farklılığın yaklaşık yüzde sekseninin genetik etkenlerle açıklandığını gösteriyor. Gebelikteki bazı etkenler riski artırabilir; aşılar, ebeveyn tutumu ya da ekran ise otizme neden olmaz.

Otizm tanısı alan bir çocuğun ailesi çoğu zaman “Neden oldu, bir hata mı yaptık?” sorusuyla karşılaşır. Bu yazıda otizmin nedenleri hakkında bilimin bugün ne bildiğini, genetiğin payını, gebelikteki risk etkenlerini, otizm oranlarının neden arttığını ve yaygın yanlış inanışları ele alıyoruz.

Otizm genetik mi?

Evet, otizmde genetik etkenler en güçlü belirleyicidir. Tek yumurta ikizlerinden birinde otizm varsa diğerinde görülme olasılığı çift yumurta ikizlerine göre çok daha yüksektir. Otizmle ilişkili yüzlerce gen tanımlanmıştır; bu genlerin çoğu sinir hücreleri arasındaki bağlantıların kurulmasında ve beyin gelişiminin düzenlenmesinde görev alır. Yatkınlık çoğu zaman birçok küçük etkili gen farklılığının birleşimidir.

Genetik yatkınlık, otizmin ebeveynden çocuğa her zaman doğrudan aktarıldığı anlamına gelmez. Otizm ailesinde hiç otizm olmayan çocuklarda da görülebilir; bir çocuğunda otizm olan ailelerde ise sonraki kardeşlerde risk genel topluma göre yüksektir.

Gebelikte otizm riskini artıran etkenler nelerdir?

Gebelikte ve doğum çevresinde otizm riskini bir miktar artırdığı gösterilen etkenler arasında ileri anne ve baba yaşı, çok erken doğum ve düşük doğum ağırlığı, gebelikte ateşli enfeksiyonlar, gebelikte bazı epilepsi ilaçlarının kullanılması, annede kontrolsüz diyabet ve gebelikler arasının çok kısa olması yer alır. Bu etkenler tek başına otizme neden olmaz.

Gebelikte kullanılan ilaçları kendi kendinize bırakmayın; bazı hastalıkların tedavisiz kalması anne ve bebek için daha büyük risk oluşturabilir.

Beyin gelişimi otizmde nasıl farklılaşır?

Otizmde beyin gelişimindeki farklılıklar büyük ölçüde doğumdan önce başlar. Araştırmalar sinir hücreleri arasındaki bağlantıların oluşumunda, bazı beyin bölgelerinin birbirleriyle iletişiminde ve kimi çocuklarda ilk yıllardaki beyin büyüme hızında farklılıklar olduğunu gösteriyor. Bu farklılıklar sosyal bilgiyi işleme, duyusal algı ve esneklik becerilerinin gelişimini etkiler.

Aşılar otizme neden olur mu?

Hayır. Aşılar ile otizm arasında bağlantı olmadığı, milyonlarca çocuğu kapsayan çok sayıda araştırmayla gösterilmiştir. Yalnızca Danimarka'da 650 binden fazla çocuğun izlendiği bir çalışmada kızamık-kızamıkçık-kabakulak aşısı yapılan ve yapılmayan çocuklar arasında otizm sıklığı açısından fark bulunmamıştır. Bu iddiayı başlatan yayın bilimsel sahtecilik nedeniyle geri çekilmiştir.

Otizm belirtilerinin sıklıkla aşı takvimindeki dönemlerle aynı yaşlarda fark edilmesi, iki durum arasında yanlış bir bağlantı kurulmasına yol açmıştır. Aşıları geciktirmek otizmi önlemez, ama çocuğu önlenebilir hastalıklara karşı korumasız bırakır.

Otizmle ilgili başka yanlış inanışlar nelerdir?

Otizmle ilgili en yaygın yanlış inanışlar soğuk ya da ilgisiz ebeveyn tutumunun, televizyon ve tablet kullanımının, glüten ve kazein içeren besinlerin ya da ağır metallerin otizme yol açtığı düşünceleridir. Bu inanışların hiçbiri bilimsel olarak doğrulanmamıştır. Özellikle ebeveynleri suçlayan eski görüşler ailelere gereksiz bir suçluluk yüklemiştir.

Ücretsiz Sanal Psikolog Uygulaması

Ekranın çocuk gelişimine etkileri için sanal otizm yazımıza göz atabilirsiniz.

Otizm neden son yıllarda daha sık görülüyor?

Otizm tanısındaki artışın büyük bölümü tanı ölçütlerinin genişlemesi, farkındalığın artması, erken taramanın yaygınlaşması ve kız çocukları ile yetişkinlerin daha sık tanı almasıyla açıklanır. Asperger sendromu gibi daha hafif tabloların da otizm spektrumuna dahil edilmesi rakamları yükseltmiştir. Gerçek bir artışın payı olup olmadığı araştırılmaya devam etmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan son izlem çalışmasında sekiz yaşındaki çocukların yaklaşık 31'de 1'inde otizm tanısı saptanmıştır; bu oran yirmi yıl önce çok daha düşüktü.

Otizm önlenebilir mi?

Otizmi kesin olarak önlemenin bilinen bir yolu yoktur, çünkü en güçlü belirleyici genetik yatkınlıktır. Bununla birlikte gebelik öncesinde ve gebelik sırasında sağlıklı bir süreç için folik asit kullanmak, kronik hastalıkları hekim kontrolünde yönetmek, gebelikte ilaçları hekime danışmadan kullanmamak ve enfeksiyonlardan korunmak genel olarak önerilir.

Otizm önlenemese de erken fark edilip desteklenebilir. Erken işaretler için bebeklerde otizm belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Otizm anneden mi babadan mı geçer?

Otizm tek bir ebeveynden geçen bir hastalık değildir. Yatkınlık her iki ebeveynden gelen çok sayıda gen farklılığıyla ve çocukta yeni oluşan değişikliklerle ilişkilidir.

Bir çocuğum otizmliyse ikinci çocuğumda da olur mu?

Olabilir, ama kesin değildir. Otizmli çocuğu olan ailelerde sonraki kardeşlerde otizm görülme olasılığı genel topluma göre yüksektir; genetik danışmanlık bu konuda yol gösterebilir.

Gebelikte stres otizme neden olur mu?

Günlük stresin otizme yol açtığına dair güçlü bir kanıt yoktur. Annelerin kendilerini suçlamasına gerek yoktur; gebelikte ruh sağlığına dikkat etmek ise hem anne hem bebek için yararlıdır.

Otizm sonradan olur mu?

Otizm doğuştan gelen bir nörogelişimsel farklılıktır, ancak belirtiler bazı çocuklarda bir yaş civarında ya da daha sonra belirginleşebilir. Kazanılmış becerilerin kaybı her yaşta uzman değerlendirmesi gerektirir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerine geçmez. Otizmin nedenleri ve aileniz için risk hakkında sorularınız varsa bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına ya da genetik danışmanlık birimine başvurun.