Çoklu Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Çoklu kişilik bozukluğu, filmler ve diziler sayesinde en çok merak edilen ama en az doğru bilinen ruhsal durumlardan biridir. Bugün dissosiyatif kimlik bozukluğu olarak adlandırılır ve çoğunlukla çocuklukta yaşanan ağır travmalarla ilişkilidir. Bu rehber çoklu kişilik bozukluğunun ne olduğunu, belirtilerini, yaygın yanlış bilinenleri ve tedavisini anlatır.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Nedir?

Çoklu kişilik bozukluğu, bir kişide iki ya da daha fazla belirgin kimlik durumunun bulunduğu, bu durumlar arasında geçişler olduğu ve günlük olaylarla ilgili tekrarlayan bellek boşluklarının yaşandığı bir dissosiyatif bozukluktur. Tanı kitaplarındaki güncel adı dissosiyatif kimlik bozukluğudur. Kişi bu durumdan belirgin sıkıntı duyar ve günlük yaşamı etkilenir.

Her kimlik durumunun kendine özgü bir algılama biçimi, duygu tonu, ses tonu ve davranışları olabilir. Kişi kimi zaman kendi davranışlarını dışarıdan izliyormuş gibi hisseder ya da bazı saatleri hatırlayamaz. Bu durumlar "başka insanlar" değil, parçalanmış bir benlik algısının farklı bölümleri olarak anlaşılır.

Bu bozukluk, dissosiyatif bozukluklar grubunun en ağır ucunda yer alır. Dissosiyasyonun daha hafif ve yaygın biçimleri için dissosiyasyon nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Çoklu kişilik bozukluğu gerçek bir hastalık mı?

Evet. Dissosiyatif kimlik bozukluğu hem Amerikan Psikiyatri Birliği'nin hem de Dünya Sağlık Örgütü'nün tanı sistemlerinde yer alan bir ruhsal bozukluktur. Tanının nasıl konacağı konusunda uzmanlar arasında tartışmalar olsa da belirtilerin gerçek olduğu, kişinin yaşamını ciddi biçimde etkilediği ve tedaviyle düzelebildiği gösterilmiştir.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Çoklu kişilik bozukluğunun temel belirtileri kimlikte kopukluk ve tekrarlayan unutkanlıktır. Kişi farklı zamanlarda çok farklı biri gibi davranabilir, ses tonu, tavırları ve tercihleri değişebilir. Günlük olayları, kişisel bilgileri ya da travmatik yaşantıları hatırlayamamak, sıradan unutkanlıkla açıklanamayacak kadar belirgindir. Bunlara çoğu zaman başka belirtiler eşlik eder.

• Zaman kaybı: Saatlerin ya da günlerin nasıl geçtiğini hatırlayamamak.
• Açıklanamayan izler: Satın aldığını hatırlamadığı eşyalar, yazdığını hatırlamadığı notlar.
• Kendine yabancılaşma: Kendini, bedenini ya da davranışlarını dışarıdan izliyormuş gibi hissetme.
• İç sesler: Zihinde tartışan ya da yorum yapan sesler duyma.
• Ani duygu ve davranış değişimleri: Kişinin tanıdık tavırlarından çok farklı tepkiler.
• Eşlik eden sorunlar: Depresyon, kaygı, travma belirtileri, kendine zarar verme, uyku bozukluğu.

Belirtiler çoğu zaman gizlidir ve dışarıdan fark edilmez. Birçok kişi yıllarca farklı tanılarla tedavi gördükten sonra doğru tanıyı alır.

Kimlikler arasındaki geçiş nasıl olur?

Geçişler çoğu zaman stres, bir travmayı hatırlatan uyaran ya da yoğun bir duyguyla tetiklenir. Filmlerde gösterildiği gibi ani ve gösterişli değişimler seyrektir; çoğu geçiş çevredekilerin fark etmeyeceği kadar incedir. Kişi geçişi bir tür "sisin çökmesi" ya da kontrolün elden gitmesi olarak tarif edebilir.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Neden Olur?

Çoklu kişilik bozukluğu çoğunlukla erken çocuklukta yaşanan ağır, tekrarlayan ve kaçılamayan travmalarla ilişkilidir. Fiziksel, cinsel ya da duygusal istismar ve ağır ihmal en sık bildirilen yaşantılardır. Küçük bir çocuk dayanılmaz bir deneyimle baş edemeyince zihni onu parçalara ayırarak uzaklaştırır; bu koruyucu mekanizma zamanla kalıcı bir örüntüye dönüşebilir.

Dissosiyatif kimlik bozukluğu olan kişilerin büyük çoğunluğu çocuklukta ağır travma bildirmektedir. Travmanın yanı sıra çocuğun güvenli bir bakımveren ilişkisinden yoksun kalması da önemli bir etkendir. Travmaya uğrayan her çocukta bu bozukluk gelişmez; bireysel yatkınlık ve destek ortamı da rol oynar.

Çoklu kişilik bozukluğu kaç yaşında ortaya çıkar?

Dissosiyatif süreçler çocuklukta başlar, ancak tanı çoğu zaman ergenlik ya da yetişkinlikte konur. Belirtiler yaşam boyunca dalgalanabilir; yeni travmalar, kayıplar ya da çocukluk travmasını hatırlatan olaylar belirtileri artırabilir.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Kültürden Kültüre Farklı Görülür mü?

Evet. Bazı kültürlerde kimlik değişimleri, kişinin dışarıdan bir varlık ya da ruh tarafından ele geçirilmesi olarak yaşanır ve anlatılır. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı bu "ele geçirilme" biçimini de dissosiyatif kimlik bozukluğunun görünümlerinden biri olarak tanır. Ancak toplumca kabul gören dini ya da kültürel uygulamaların parçası olan deneyimler bozukluk sayılmaz.

Belirleyici olan, deneyimin kişinin isteği dışında tekrarlaması, belirgin sıkıntı yaratması ve günlük yaşamı bozmasıdır. Kişinin inancına saygı göstermek, doğru değerlendirmenin ve tedaviye güvenin temelidir.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Ne Kadar Yaygındır?

Dissosiyatif kimlik bozukluğunun görülme sıklığı araştırmalara göre değişir. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı, küçük bir toplum örnekleminde bir yıllık yaygınlığın yaklaşık yüzde 1,5 olduğunu bildirir. Psikiyatri kliniklerinde yatan hastalarda daha sık görülür. Tanı çoğu zaman gecikir, bu yüzden gerçek oranın bilinenden farklı olabileceği düşünülür.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Hakkında Yanlış Bilinenler Nelerdir?

Filmler ve diziler çoklu kişilik bozukluğunu çoğu zaman tehlikeli, şiddet eğilimli ve gösterişli biçimde canlandırır. Gerçekte bu bozukluğu olan kişiler başkalarına zarar vermekten çok, kendi acılarıyla ve kendine zarar verme riskiyle mücadele eder. Araştırmalar bu yaygın efsanelerin bilimsel verilerle desteklenmediğini göstermiştir.

Çoklu kişilik bozukluğu ile şizofreni arasındaki fark nedir?

Şizofreni sözcüğü "bölünmüş zihin" anlamına geldiği için sık karıştırılır. Oysa şizofrenide temel sorun gerçekle bağın zayıflaması, sanrılar ve varsanılardır; kimliğin parçalara bölünmesi yoktur. Çoklu kişilik bozukluğunda ise kişi gerçeği değerlendirebilir ama kimlik ve bellekte kopukluklar yaşar. Ayrıntı için şizofreni nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Çoklu kişilik bozukluğu ile bipolar bozukluk aynı mı?

Hayır. Bipolar bozuklukta haftalar süren taşkınlık ve depresyon dönemleri görülür, ama kişi aynı kimlikte kalır ve bu dönemleri genellikle hatırlar. Çoklu kişilik bozukluğunda ise kimlik durumları arasında geçiş ve bellek boşlukları vardır. Duygu dalgalanmaları açısından bipolar bozukluk yazımız ayrımı kolaylaştırır.

Çoklu Kişilik Bozukluğunda Kendine Zarar Verme Riski Neden Önemlidir?

Dissosiyatif kimlik bozukluğu olan kişilerde kendine zarar verme davranışları ve intihar girişimleri sık görülür. Bunun nedeni çoğu zaman altta yatan travmanın yarattığı yoğun acı, utanç ve çaresizliktir. Bu yüzden tedavinin ilk hedefi her zaman güvenliktir. Kişinin ve yakınlarının bu riski bilmesi, erken yardım istemeyi kolaylaştırır.

Kendine zarar verme düşünceleri ya da davranışları varsa bunu tedavi eden uzmana açıkça söylemek gerekir. Acil bir tehlike anında beklemeden 112 aranmalıdır.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Çoklu kişilik bozukluğu tanısını bir psikiyatrist ya da dissosiyatif bozukluklar konusunda deneyimli bir klinik psikolog, ayrıntılı görüşme ve yapılandırılmış değerlendirme araçlarıyla koyar. Tanı için kimlik kopukluğu, tekrarlayan bellek boşlukları, belirgin sıkıntı ve bu belirtilerin madde kullanımı, başka bir hastalık ya da kültürel bir uygulamayla açıklanamaması gerekir.

Değerlendirmede travma sonrası stres bozukluğu, borderline kişilik bozukluğu, epilepsi ve madde kullanımı gibi benzer belirtiler verebilecek durumlar da ele alınır. Bu durumlar dissosiyatif kimlik bozukluğuyla birlikte de bulunabilir. İnternetteki kısa testler tanı koymaz.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?

Çoklu kişilik bozukluğunun temel tedavisi, uzun soluklu ve travmaya odaklı psikoterapidir. Uluslararası kılavuzlar tedavinin aşamalı yürütülmesini önerir: önce güvenlik ve günlük yaşamda denge, sonra travmatik anıların dikkatle işlenmesi, en son da kimlik parçalarının bütünleşmesi ve yaşamın yeniden kurulması. Bu süreç genellikle yıllar sürer.

Toplumdaki klinisyenlerle yürütülen izlem çalışmalarında, bu aşamalı tedaviyi alan kişilerde dissosiyasyon, travma belirtileri, depresyon ve kendine zarar verme davranışlarında zamanla azalma görülmüştür.

Çoklu kişilik bozukluğunda ilaç kullanılır mı?

Dissosiyatif kimlik bozukluğunun kendisini doğrudan tedavi eden bir ilaç yoktur. Ancak eşlik eden depresyon, kaygı, uyku sorunları ve travma sonrası stres belirtileri için hekim ilaç tedavisi önerebilir. İlaçlar terapinin yerine geçmez, onu destekler.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Olan Bir Yakınınıza Nasıl Destek Olabilirsiniz?

Yakınınızın deneyimini yargılamadan dinlemek, belirtileri "numara" ya da "dikkat çekme" olarak görmemek ve tedaviye devam etmesini desteklemek en yararlı yaklaşımdır. Farklı kimlik durumlarıyla karşılaştığınızda sakin kalmak ve kişiye güven vermek önemlidir. Kendi sınırlarınızı korumak ve gerekirse sizin de destek almanız, uzun süreçte yıpranmayı önler.

• Travmayı ayrıntılı anlatması için ısrar etmeyin; bu, terapide güvenli bir ortamda yapılır.
• Zaman kaybı ya da bellek boşluklarıyla ilgili sorularına sabırla yanıt verin.
• Kendine zarar verme belirtilerini ciddiye alın.
• Filmlerdeki imajlarla değil, uzmanın verdiği bilgiyle hareket edin.

Sık Sorulan Sorular

Çoklu kişilik bozukluğu tamamen geçer mi?

Uzun soluklu ve uygun terapiyle birçok kişide belirtiler belirgin biçimde azalır, bellek boşlukları seyrekleşir ve yaşam kalitesi artar. İyileşmenin hızı ve düzeyi kişiden kişiye değişir.

Çoklu kişilik bozukluğu testi var mı?

Uzmanların kullandığı yapılandırılmış değerlendirme araçları vardır. İnternetteki kısa testler ise tanı koymaz; kaygı yaratabilir ya da yanlış güven verebilir.

Çoklu kişilikte kişi diğer kimliklerini bilir mi?

Bu kişiden kişiye değişir. Bazıları diğer kimlik durumlarının farkındadır, bazıları ise yalnızca zaman kaybı ve bellek boşlukları yaşar.

Çoklu kişilik bozukluğu kalıtsal mı?

Bu bozukluğun doğrudan kalıtsal olduğu gösterilmemiştir. Asıl belirleyici olan erken çocukluktaki ağır travmalardır; yatkınlık ve destek ortamı da rol oynar.

Çoklu kişilik bozukluğu hangi doktora gidilir?

Bir psikiyatriste başvurulmalıdır. Tedavi, travma ve dissosiyasyon konusunda deneyimli bir psikiyatrist ya da klinik psikologla yürütülür.

Çocuklarda çoklu kişilik bozukluğu görülür mü?

Dissosiyatif belirtiler çocuklukta başlayabilir. Travma yaşamış çocuklarda dalgınlık, bellek boşlukları ve ani davranış değişiklikleri görülüyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulmalıdır.

Çoklu kişilik bozukluğu olan biri çalışabilir mi?

Evet. Birçok kişi tedavi sürecinde de çalışmaya, okumaya ve ilişkilerini sürdürmeye devam eder. Belirtilerin ağır olduğu dönemlerde düzenlemeler gerekebilir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir tanı ya da tedavi önerisi değildir. Bellek boşlukları, kimlik karmaşası ya da kendine zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız bir psikiyatristle yüz yüze görüşün; kendinizi güvende hissetmediğiniz anda 112'yi arayın.