Psikosomatik Hastalıklar Nelerdir? Belirtileri ve Tedavisi

Psikosomatik hastalıklar, stres, kaygı ve bastırılmış duyguların bedende gerçek belirtilere dönüştüğü durumlardır. Baş ağrısı, mide yanması, çarpıntı ya da nefes darlığı gibi yakınmalar için yapılan tetkikler çoğu zaman temiz çıkar, ama belirtiler sürer. Bu rehber psikosomatik hastalıkların ne olduğunu, hangi belirtilerle görüldüğünü ve nasıl tedavi edildiğini anlatır.

Psikosomatik Hastalık Nedir?

Psikosomatik hastalık, ruhsal ve duygusal etkenlerin bedensel belirtilere yol açtığı ya da var olan bir bedensel hastalığı belirgin biçimde kötüleştirdiği durumların genel adıdır. "Psiko" ruh, "soma" beden anlamına gelir. Terim halk arasında yaygın olsa da tanı kitaplarında bu durumlar "somatik belirti ve ilişkili bozukluklar" başlığı altında toplanır.

Psikosomatik belirtiler hayal ürünü değildir ve kişi onları "uydurmaz". Ağrı gerçekten hissedilir, çarpıntı gerçekten olur. Fark, bu belirtilerin ortaya çıkmasında ya da sürmesinde stresin ve duyguların önemli bir rol oynamasıdır.

Psikosomatik bir yakınması olan kişi çoğu zaman önce iç hastalıkları, kardiyoloji ya da gastroenteroloji gibi bölümlere başvurur. Tetkikler belirtiyi açıklamadığında ruhsal etkenler gündeme gelir. Bu süreç uzadıkça kişi "kimse bana inanmıyor" duygusuyla yorulabilir.

Psikosomatik ile somatizasyon aynı şey mi?

Halk dilinde ikisi sık birbirinin yerine kullanılır. Psikosomatik geniş bir çatı terimdir; stresin bedeni etkilediği her durumu kapsar. Somatizasyon ise ruhsal sıkıntının bedensel yakınmalarla ifade edilmesi eğilimidir. Tanı kitapları bugün "somatik belirti bozukluğu" gibi daha belirli adlar kullanır.

Psikosomatik Hastalıklar Nelerdir?

Psikosomatik belirtiler vücudun hemen her sisteminde görülebilir. En sık görülenler gerilim tipi baş ağrısı, mide yanması ve hazımsızlık, huzursuz bağırsak yakınmaları, çarpıntı ve göğüste sıkışma, nefes alamama hissi, boyun ve sırt ağrıları, sürekli yorgunluk, baş dönmesi ve kaşıntıdır. Bazı kronik hastalıklar da stresle belirgin biçimde kötüleşir.

Stresle kötüleşen bedensel hastalıklar hangileridir?

Bazı hastalıkların kendisi bedensel bir nedene dayanır ama stres dönemlerinde belirgin biçimde alevlenir. Huzursuz bağırsak sendromu, migren, sedef hastalığı, egzama, astım ve yüksek tansiyon bunların başında gelir. Bu durumlarda hem bedensel tedavi hem de stres yönetimi birlikte ele alınmalıdır.

Psikosomatik Belirtiler Neden Olur?

Stres ve kaygı, beynin tehlike sistemini çalıştırarak bedende gerçek değişiklikler yapar. Stres hormonları salgılanır, kalp hızlanır, kaslar gerilir, sindirim yavaşlar ya da hızlanır ve nefes sıklaşır. Bu tepki kısa süreli tehlikede koruyucudur; ancak aylarca sürdüğünde baş ağrısı, mide sorunları, kas ağrıları ve yorgunluk gibi süreğen belirtilere yol açar.

• Süreğen stres: İş yükü, maddi sıkıntılar, bakım yükü, ilişki sorunları.
• Bastırılmış duygular: Öfke, üzüntü ya da kaygının dile getirilememesi.
• Depresyon ve kaygı bozuklukları: Bedensel yakınmalar bu hastalıkların en sık belirtileri arasındadır.
• Travma ve zor yaşam olayları: Kayıplar, istismar, ağır hastalık deneyimi.
• Belirtilere aşırı odaklanma: Bedendeki her duyumu hastalık işareti olarak yorumlama.
• Uyku bozukluğu ve hareketsizlik: Ağrı eşiğini düşürür, yorgunluğu artırır.

Depresyon bedende nasıl kendini gösterir?

Depresyon her zaman üzüntüyle kendini göstermez. Bazı kişilerde baş ağrısı, sırt ağrısı, mide yakınmaları, halsizlik ve uyku bozuklukları ön plandadır; kişi kendini "moralsiz" değil "hasta" hisseder. Bu tabloya halk arasında maskeli depresyon denir. Ayrıntı için maskeli depresyon yazımıza bakabilirsiniz.

Psikosomatik Belirtiler Kimlerde Daha Sık Görülür?

Psikosomatik belirtiler her yaşta ve herkeste görülebilir, ancak uzun süre yoğun stres altında yaşayanlarda, depresyon ya da kaygı bozukluğu olanlarda, çocuklukta zor yaşantılar geçirenlerde ve duygularını ifade etmekte zorlananlarda daha sıktır. Kadınlarda bedensel yakınmalar daha sık bildirilir. Ailede benzer yakınmaların bulunması da belirtilere odaklanma eğilimini artırabilir.

Birinci basamak sağlık kuruluşlarına başvuran kişilerin önemli bir bölümünde, yakınmaların en az bir kısmı bilinen bir bedensel hastalıkla tam olarak açıklanamaz. Bu yüzden psikosomatik belirtiler sanıldığından çok daha yaygındır ve utanılacak bir durum değildir.

Psikosomatik Hastalık Belirtileri Nasıl Anlaşılır?

Psikosomatik belirtiyi düşündüren bazı ipuçları vardır: yakınmaların stresli dönemlerde artması, tatilde ya da rahatladığında azalması, tetkiklerin belirtiyi açıklamaması, belirtilerin bir sistemden diğerine geçmesi ve eşlik eden kaygı, üzüntü ya da uyku sorunları. Ancak bu ipuçları tek başına tanı koydurmaz; önce bedensel nedenler mutlaka araştırılmalıdır.

Bedensel bir hastalıkla psikosomatik belirti aynı anda da bulunabilir. Örneğin reflüsü olan biri stresli dönemde çok daha fazla yakınma yaşayabilir. Bu yüzden "psikolojik" etiketi, bedensel değerlendirmenin yerine geçmemelidir.

Tetkiklerin temiz çıkması ne anlama gelir?

Tetkiklerin temiz çıkması, belirtilerin yok olduğu ya da kişinin abarttığı anlamına gelmez. Yalnızca ciddi bir organ hastalığının bulunmadığını gösterir. Bu bilgi aslında iyi bir haberdir ve tedavinin stres, kaygı ve beden duyumlarıyla ilişki gibi başka alanlara yönelmesine olanak tanır.

Hangi belirtilerde beklemeden doktora gidilmeli?

Göğüs ağrısının kola, çeneye ya da sırta yayılması, ani ve şiddetli baş ağrısı, bayılma, nefes darlığının giderek artması, kanlı kusma ya da dışkılama, açıklanamayan kilo kaybı, yüksek ateş ve bir kolda ya da bacakta ani güç kaybı acil değerlendirme gerektirir. Bu durumlarda psikosomatik açıklama aranmadan önce 112 aranmalı ya da acil servise gidilmelidir.

Psikosomatik Hastalıklar Hangi Tanıları Kapsar?

Tanı kitaplarında psikosomatik yakınmalar birkaç farklı başlık altında ele alınır. En sık konulan tanı, bedensel belirtilerin kişide yoğun ve süreğen kaygıya yol açtığı somatik belirti bozukluğudur. Bunun yanında hastalık kaygısı bozukluğu, işlevsel nörolojik belirti bozukluğu ve ruhsal etkenlerin bedensel hastalığı etkilemesi de bu gruptadır.

Psikosomatik Hastalıklar Nasıl Tedavi Edilir?

Psikosomatik hastalıkların tedavisi, bedensel nedenlerin uygun biçimde dışlanmasıyla başlar ve kişinin yakınmalarının gerçek olduğunun kabul edilmesiyle sürer. Temel tedavi yöntemleri bilişsel davranışçı terapi, stres yönetimi, düzenli fiziksel etkinlik ve eşlik eden depresyon ya da kaygının tedavisidir. Gerekirse ilaç tedavisi eklenir.

Psikoterapi psikosomatik belirtilerde işe yarar mı?

Evet. Bilişsel davranışçı terapi, belirtilere yönelik felaket düşüncelerini, belirtilere aşırı odaklanmayı ve kaçınma davranışlarını ele alarak yakınmaları ve günlük yaşamdaki kısıtlılığı azaltabilir. Yapılan sistematik incelemeler bu terapinin somatik belirtilerde hafif ile orta düzeyde yarar sağladığını göstermiştir. Yöntemin ayrıntıları için bilişsel davranışçı terapi yazımıza bakabilirsiniz.

Gevşeme ve nefes teknikleri nasıl uygulanır?

Gevşeme teknikleri stresin bedendeki etkisini doğrudan azaltmayı amaçlar. Burundan dört saniyede nefes alıp altı saniyede ağızdan vermek, birkaç dakika içinde kalp hızını ve kas gerginliğini düşürebilir. Aşamalı kas gevşetmede ise vücudun farklı bölgelerindeki kaslar sırayla birkaç saniye gerilip bırakılır. Bu teknikler her gün düzenli uygulandığında daha etkili olur.

Psikosomatik hastalıklarda ilaç kullanılır mı?

Belirtilere depresyon ya da kaygı bozukluğu eşlik ediyorsa bazı antidepresanlar kullanılabilir. Kronik ağrının öne çıktığı durumlarda hekim, ağrı üzerinde de etkili olan antidepresanlardan birini seçebilir. Kaygı ve bedensel yakınmaların birlikte görüldüğü durumlarda kullanılan ilaçlardan biri için Insidon yazımıza bakabilirsiniz. İlaç seçimi ve dozu yalnız hekim tarafından yapılır.

Psikosomatik Belirtilerle Günlük Yaşamda Nasıl Baş Edilir?

Günlük yaşamda yapılabilecek en etkili şeyler düzenli uyku, düzenli fiziksel etkinlik, stres kaynaklarını fark edip azaltmak ve duyguları sağlıklı biçimde ve zamanında ifade etmenin yollarını bulmaktır. Bedendeki her duyumu sürekli kontrol etmek ve internette belirtileri araştırmak ise kaygıyı artırarak belirtileri besleyebilir.

• Haftanın çoğu günü en az 30 dakika tempolu yürüyüş ya da benzeri bir etkinlik yapın.
• Yavaş nefes alma, kas gevşetme ya da farkındalık egzersizlerini günde birkaç dakika uygulayın.
• Kafein, alkol ve sigarayı azaltın; öğünlerinizi düzenli yapın.
• Duygularınızı bir yakınınızla konuşun ya da yazarak ifade edin.
• Belirtilerle ilgili tek bir hekimle düzenli takip edilmek, sürekli farklı bölümlere başvurmaktan daha yararlıdır.

Stres düzeyinizi merak ediyorsanız sinir, stres ve gerginlik testi bir fikir verebilir; test tanı koymaz.

Ne Zaman Psikiyatriste Başvurmalı?

Bedensel tetkikler belirtileri açıklamıyorsa, yakınmalar aylardır sürüyor ve iş, okul ya da aile yaşamını belirgin biçimde kısıtlıyorsa, belirtilere yoğun kaygı, üzüntü ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa bir psikiyatriste başvurmak yararlıdır. Psikiyatrik değerlendirme, belirtilerin "uydurma" olduğu anlamına gelmez; tedaviye yeni bir yol açar.

Psikiyatrist, diğer hekimlerle iş birliği yaparak bedensel ve ruhsal etkenleri birlikte ele alır. Gereksiz tetkiklerin azaltılması, belirtilerin anlaşılır biçimde açıklanması ve düzenli izlem, iyileşmenin önemli parçalarıdır.

Sık Sorulan Sorular

Psikosomatik ağrı gerçek mi?

Evet. Psikosomatik ağrı gerçekten hissedilir ve kişinin yaşamını etkiler. Stres sinir sistemi, hormonlar ve kaslar üzerinden bedende ölçülebilir değişiklikler yapar.

Psikosomatik hastalıklar geçer mi?

Uygun tedavi ve stres yönetimiyle belirtiler çoğu kişide belirgin biçimde azalır. Stresli dönemlerde zaman zaman geri gelebilir; bu durumda erken fark edip önlem almak önemlidir.

Psikosomatik belirtiler nasıl ayırt edilir?

Belirtilerin stresle artması, tetkiklerin belirtiyi açıklamaması ve eşlik eden kaygı ya da üzüntü ipucu verebilir. Ancak ayrım ancak hekim değerlendirmesiyle yapılabilir.

Psikosomatik kaşıntı olur mu?

Evet. Stres kaşıntıyı başlatabilir ya da var olan deri hastalıklarını alevlendirebilir. Kaşıntının nedeni için önce dermatolojik değerlendirme yapılmalıdır.

Psikosomatik hastalıklara hangi bölüm bakar?

Önce belirtiye uygun bölümde bedensel değerlendirme yapılır. Bedensel neden belirtiyi açıklamıyorsa ya da ruhsal etkenler öne çıkıyorsa psikiyatri bölümüne başvurulur.

Stres baş ağrısı yapar mı?

Evet. Gerilim tipi baş ağrısı stresle en sık ilişkilendirilen baş ağrısı türüdür. Sık ve şiddetli baş ağrılarında yine de nörolojik değerlendirme gerekir.

Psikosomatik belirtiler için hangi testler yapılır?

Belirtiye göre kan tahlilleri, görüntüleme ya da kalp testleri yapılabilir. Temel tetkikler temizse aynı testlerin sık sık tekrarlanması genellikle yarar sağlamaz.

Çocuklarda psikosomatik belirtiler görülür mü?

Evet. Özellikle karın ağrısı ve baş ağrısı, okul stresi ya da aile içi sorunlar dönemlerinde çocuklarda sık görülür. Önce çocuk doktoru değerlendirmesi yapılmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; bedensel belirtilerin nedeni ancak muayene ve gerekli tetkiklerle belirlenebilir. Göğüs ağrısı, bayılma ya da ani güç kaybı gibi acil belirtilerde ve kendinize zarar verme düşüncelerinde hemen 112'yi arayın.