Uyurgezerlik Nedir, Neden Olur? Çocuklarda ve Yetişkinlerde

Gece salonda dolaşan bir çocuk, sabah buzdolabının kapağını açık bulan bir aile ya da uykusunda kapıyı açıp merdivene yönelen bir yetişkin: uyurgezerlik hem çok merak edilen hem de yanlış bilinen bir uyku bozukluğudur. Bu yazıda uyurgezerliğin neden olduğunu, uyurgezerin uyandırılıp uyandırılmayacağını, evde hangi önlemlerin alınacağını ve ne zaman doktora gidileceğini anlatıyoruz.

Uyurgezerlik Nedir?

Uyurgezerlik, tıptaki adıyla somnambulizm, kişinin derin uykudayken yataktan kalkıp yürümesi ve bazen karmaşık davranışlar yapmasıdır. Gözler açıktır ama bakışlar boştur; kişi seslenenlere tepki vermez ya da anlamsız yanıtlar verir. Tam uyanık olmadığı için uyandırılması zordur ve sabah olanları çoğunlukla hatırlamaz.

Uyurgezerlik, gece terörü ve uyku sarhoşluğuyla aynı aileden, "NREM parasomnileri" denen bir uyku bozukluğudur. Beynin hareketle ilgili bölümleri uyanırken, bilinç ve hafızayla ilgili bölümleri derin uykuda kalır. Gece terörüyle sık birlikte görülür; bu konuda gece terörü yazımıza da bakabilirsiniz.

Uyurgezerlik ruhsal bir hastalık mı?

Hayır. Uyurgezerlik bir uyku bozukluğudur ve tek başına ruhsal bir hastalık belirtisi değildir. Uyurgezerlik yaşayan çocukların ve yetişkinlerin büyük çoğunluğu gündüz tamamen sağlıklıdır ve durumun doğaüstü bir olayla ilişkisi yoktur. Ancak stres, kaygı ve uykusuzluk atakları tetikleyebildiği için yaşam koşullarına bakmak yararlıdır.

Uyurgezerlik Belirtileri Nelerdir?

Uyurgezerliğin temel belirtisi, genellikle uykuya daldıktan 1–3 saat sonra yataktan kalkıp dolaşmaktır. Kişi gözleri açık, yüzü ifadesiz ve dalgın görünür. Basit hareketlerden, örneğin yatakta oturma ya da odada dolaşmadan; kapı açma, giyinme, yemek yeme, eşya taşıma ve nadiren evden çıkma gibi karmaşık davranışlara kadar uzanabilir.

Uyurgezerlik ile gece terörü arasındaki fark nedir?

İkisi de derin uykudan eksik uyanmayla olur, gecenin ilk saatlerinde görülür ve sabah hatırlanmaz. Farkları davranıştadır: uyurgezerlikte kişi sakin ya da dalgın biçimde kalkıp dolaşır; gece teröründe ise çığlık, yoğun korku, terleme ve çarpıntı öne çıkar. Aynı kişide ikisi birlikte de görülebilir.

Uyurgezerler uykusunda konuşur mu?

Konuşabilir. Uyurgezerlik sırasında kişi mırıldanabilir, kısa sözler söyleyebilir ya da basit sorulara anlamsız yanıtlar verebilir. Uykuda konuşma tek başına çok yaygındır ve genellikle zararsızdır; uyurgezerlik olduğunu göstermez. Uyurgezerlikte önemli olan, kişinin yataktan kalkıp tam bilinçli olmadan hareket etmesidir.

Uyurgezerlik Neden Olur?

Uyurgezerliğin temelinde, derin uykudan uyanıklığa geçişi düzenleyen beyin sistemlerindeki bir dengesizlik ve güçlü bir genetik yatkınlık vardır. Anne ya da babası çocukken uyurgezer olan çocuklarda risk belirgin biçimde artar. Atakları çoğunlukla derin uykuyu artıran ya da uykuyu bölen durumlar tetikler; en sık neden uykusuzluktur.

Uyku ilacı uyurgezerlik yapar mı?

Bazıları yapabilir. Özellikle zolpidem ve benzeri uyku ilaçlarıyla uykuda yürüme, araba kullanma ya da yemek hazırlama gibi karmaşık davranışlar bildirilmiş, bazı olgularda ciddi yaralanmalar yaşanmıştır. Bu nedenle ABD'de bu ilaçların kutusuna ağır uyarı eklenmiştir; uyku ilacı kullanırken böyle bir olay yaşarsanız hekiminizle konuşun. Ayrıntı için Stilnox yazımıza bakabilirsiniz.

Uyurgezerlik Kimlerde ve Kaç Yaşında Görülür?

Uyurgezerlik en sık çocukluk çağında, özellikle 8–12 yaş arasında görülür. Çalışmaları bir araya getiren bir analize göre son bir yılda çocukların yaklaşık yüzde 5'i, yetişkinlerin yaklaşık yüzde 1,5'i uyurgezerlik yaşamaktadır. Kanada'da çocukları yıllarca izleyen bir çalışmada ise çocukların yaklaşık üçte biri 2,5–13 yaş arasında en az bir kez uyurgezerlik yaşamıştır.

Aynı çalışmada, anne ve babadan biri uyurgezer olduğunda çocukların yaklaşık yarısında, ikisi de uyurgezer olduğunda ise yaklaşık üçte ikisinde uyurgezerlik görülmüştür. Küçükken gece terörü yaşayan çocuklarda ileride uyurgezerlik gelişme olasılığı da daha yüksektir.

Çocuklarda uyurgezerlik geçer mi?

Çoğu çocukta geçer. Uyurgezerlik genellikle ergenlik döneminde azalır ve birçok çocukta kendiliğinden sona erer. Bu dönemde en önemli şey çocuğun güvenliğini sağlamak ve yeterli, düzenli uyumasına dikkat etmektir. Ataklar çok sık, uzun ya da tehlikeli ise ya da ergenlikten sonra da sürüyorsa bir uzmana başvurulmalıdır.

Uyurgezer Uyandırılır mı?

Uyurgezeri uyandırmak halk arasında sanıldığı gibi tehlikeli değildir; kalp krizine ya da ruhsal sarsıntıya yol açmaz. Ancak aniden uyandırılan kişi şaşkın ve korkmuş olabilir, bazen istemeden sert tepki verebilir. Bu yüzden önerilen yol, uyurgezeri uyandırmaya çalışmadan sakin bir sesle ve dokunarak yatağına geri yönlendirmektir.

1. Sakin olun ve yüksek sesle bağırmayın.
2. Kişiyi sarsmadan, kolundan hafifçe tutarak yatağına doğru yönlendirin.
3. Kısa ve yumuşak cümleler kullanın: "Hadi yatağa dönelim."
4. Direniyorsa zorlamayın; yalnız tehlikeli yerlerden uzak tutun.
5. Kendiliğinden uyanırsa şaşkınlığını anlayışla karşılayın, olayı büyütmeyin.

Uyurgezerlikte Evde Hangi Güvenlik Önlemleri Alınmalı?

Uyurgezerliğin en önemli riski, atak sırasında düşme, bir yere çarpma, merdivenden yuvarlanma, pencereden düşme ya da evden çıkma gibi kazalardır. Bu nedenle tedaviden önce gelen ilk adım evi güvenli hâle getirmektir. Aşağıdaki birkaç basit önlem, ciddi kazaların büyük bölümünü önleyebilir.

• Dış kapıyı ve balkon kapısını kilitleyin, anahtarları uyurgezerin ulaşamayacağı yere koyun.
• Pencerelere kilit ya da sınırlayıcı takın, özellikle üst katlarda.
• Merdiven başına ve sonuna çocuk kapısı koyun.
• Uyurgezer çocuğu ranzanın üst katında yatırmayın.
• Yerdeki oyuncak, kablo ve eşyaları kaldırın; sert köşeleri kapatın.
• Bıçak, ilaç ve araba anahtarı gibi tehlikeli şeyleri kilitli tutun.
• Oda kapısına çıngırak ya da kapı alarmı takarak atağı fark edin.

Uykuda yemek yemek de uyurgezerlik mi?

Bazı kişiler uyurgezerlik sırasında mutfağa gidip yemek yer, hatta yemek hazırlamaya çalışır ve sabah hatırlamaz. Buna uykuyla ilişkili yeme bozukluğu denir ve uyurgezerlikle aynı aileden kabul edilir. Açıklanamayan kilo artışı, sabah dağınık mutfak ya da yanık izleri bu durumu düşündürür. Ocak ve bıçak nedeniyle ciddi risk taşıdığı için uzmana başvurulmalıdır.

Doktora Giderken Nelere Dikkat Edilmeli?

Uyurgezerlik çoğu zaman muayene sırasında görülmediği için hekim en çok aileden ya da birlikte yaşayan kişiden alınan bilgilere dayanır. Bu nedenle atakların saatini, süresini, neler yapıldığını ve o günün özelliklerini birkaç hafta boyunca not etmek tanıyı kolaylaştırır. Mümkünse bir atağın kısa bir telefon kaydı çok değerlidir.

• Atak saati ve uykuya dalıştan sonra geçen süre
• Atağın süresi ve sırasında yapılanlar
• O gün uykusuzluk, hastalık, stres ya da alkol olup olmadığı
• Horlama, nefes duraklaması ya da bacaklarda huzursuzluk
• Kullanılan ilaçlar, özellikle uyku ilaçları
• Ailede uyurgezerlik ya da gece terörü öyküsü

Hekim gerekli görürse uyku laboratuvarında bir gece boyunca beyin dalgaları, solunum ve hareketlerin kaydedildiği uyku testi (polisomnografi) isteyebilir. Bu test özellikle yetişkinlerde, tehlikeli ataklarda ve nöbet şüphesinde yararlıdır.

Uyurgezerlik Nasıl Tedavi Edilir?

Çoğu uyurgezerlik, özellikle çocuklarda, ilaç gerektirmez. Tedavinin temeli yeterli ve düzenli uyku, tetikleyicilerin azaltılması ve güvenlik önlemleridir. Ataklar her gece aynı saatte oluyorsa planlı uyandırma denebilir. Stres ve kaygı öne çıkıyorsa psikoterapi, uyku apnesi gibi bir neden varsa onun tedavisi atakları azaltır.

Yetişkinlerde Uyurgezerlik Neyin Belirtisidir?

Yetişkinlerde uyurgezerlik çoğunlukla çocukluktan beri süren ya da yıllar sonra yeniden ortaya çıkan bir durumdur. Uykusuzluk, yoğun stres, alkol, bazı ilaçlar ve uyku apnesi atakları sıklaştırır. Yetişkinlikte ilk kez başlayan ya da tehlikeli davranışlarla giden uyurgezerlik ise mutlaka değerlendirilmelidir, çünkü başka uyku ve sinir sistemi hastalıklarıyla karışabilir.

Özellikle ileri yaşta rüyasını canlandırır gibi yumruk atma, tekmeleme ya da bağırma, uyurgezerlikten farklı bir durum olan REM uykusu davranış bozukluğunu düşündürür ve nörolojik değerlendirme gerektirir. Yetişkin atakları için bir uyku merkezi, nöroloji ya da psikiyatri uzmanına başvurulabilir. Uyku sorunlarınız için Uyku Bozuklukları Testi ön fikir verebilir; tanı koymaz.

Uyurgezerlik ne zaman tehlikelidir?

Uyurgezerlik kişi evden çıkıyorsa, pencereye ya da balkona yöneliyorsa, araç kullanmaya ya da ocak yakmaya çalışıyorsa, kendine ya da başkasına zarar veriyorsa tehlikelidir. Gece boyunca defalarca olan ya da çok benzer hareketlerle tekrarlayan ataklar da nöbetle karışabileceği için gecikmeden değerlendirilmelidir. Yaralanma olursa 112'yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Uyurgezerlik kalıtsal mı?

Evet, güçlü bir ailesel yatkınlık vardır. Anne ya da babası uyurgezer olan çocuklarda belirgin biçimde daha sık görülür.

Uyurgezerler sabah hatırlar mı?

Çoğunlukla hatırlamaz. Bazı yetişkinler belirsiz bir görüntü ya da duygu hatırlayabilir.

Uyurgezerlik stresten olur mu?

Stres tek başına neden değildir ama yatkın kişilerde atakları tetikleyebilir ve sıklaştırabilir.

Uyurgezerlik hangi doktora gidilir?

Çocuklarda çocuk doktoru ya da çocuk psikiyatrisi, yetişkinlerde uyku merkezi, nöroloji ya da psikiyatri uzmanına başvurulabilir.

Uyurgezerlik uyku felci ile aynı şey mi?

Hayır. Uyku felcinde kişi uyanıktır ama hareket edemez; uyurgezerlikte hareket eder ama bilinci kapalıdır. Ayrıntı için karabasan yazımıza bakın.

Uyurgezer çocuk yalnız yatabilir mi?

Evet, ev güvenli hâle getirildiyse yatabilir. Kapı alarmı atakları fark etmenizi sağlar.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; uyurgezerliğin nedenini ve size ya da çocuğunuza uygun yaklaşımı muayene eden uzman belirler. Gece ataklarında yaralanma ya da evden çıkma gibi bir tehlike olduysa 112'yi arayın.