Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Nedir? Ani Öfke Patlamaları

Aralıklı patlayıcı bozukluk, kişinin küçük bir tetikleyiciye karşı kendini tutamayıp tekrar tekrar ani ve orantısız öfke patlamaları yaşadığı bir dürtü kontrol bozukluğudur.^[1] Bağırma, kavga, eşya kırma ya da birine vurma birkaç dakika içinde olup biter; ardından çoğu zaman pişmanlık ve utanç gelir.

Bu yazıda aralıklı patlayıcı bozukluğun ne olduğunu, sıradan öfkeden nasıl ayrıldığını, belirtilerini, kimlerde ve neden görüldüğünü, hangi durumlarla karıştığını, nasıl tedavi edildiğini ve öfke anında neler yapabileceğinizi anlattık.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Nedir?

Aralıklı patlayıcı bozukluk, planlı olmayan, bir çıkar sağlamaya yönelik olmayan ve tetikleyen olayla hiç orantılı olmayan öfke ve saldırganlık patlamalarının tekrar ettiği bir ruhsal bozukluktur. Kişi patlamayı istemez; çoğu zaman "gözüm döndü", "kendimi tutamadım" diye anlatır. Tanı için bu patlamaların sıkıntıya ya da iş, aile ve hukuk alanında sorunlara yol açması gerekir.^[1]

Araştırmacılar bu bozukluğu "dürtüsel saldırganlık" sorunu olarak tanımlar: öfke, düşünme ve frenleme fırsatı bulmadan davranışa dönüşür.^[2] Halk arasında "öfke patlaması hastalığı" ya da "öfkeden çıldırma" diye anılan durumların bir kısmı bu tanıya uyar; ancak her öfke patlaması bir bozukluk anlamına gelmez. Bozukluğun yer aldığı grubun diğer üyelerini dürtü kontrol bozukluğu yazımızda anlattık.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Belirtileri Nelerdir?

Aralıklı patlayıcı bozuklukta belirtiler iki örüntüden biriyle ortaya çıkar. Birincisinde, üç ay boyunca haftada ortalama iki kez kimseye ve hiçbir şeye zarar vermeyen sözel ya da fiziksel patlamalar olur. İkincisinde, bir yıl içinde eşyaya zarar veren ya da birinin yaralanmasına yol açan en az üç patlama yaşanır.^[1]

• Sözel patlamalar: Bağırıp çağırma, hakaret, tehdit, uzun ve sert tartışmalar.
• Eşyaya yönelik patlamalar: Kapıyı çarpmak, telefonu fırlatmak, masaya vurmak, eşya kırmak.
• İnsanlara ya da hayvanlara yönelik patlamalar: İtmek, tokat atmak, kavgaya girmek.
• Patlamanın öncesi ve sonrası: Öncesinde gerginlik, çarpıntı, sıcak basması; sonrasında rahatlama, ardından pişmanlık, utanç ve yorgunluk.

Patlamalar genellikle birkaç dakika sürer ve çoğu zaman yakın bir kişinin küçük bir sözü, trafikte bir sıkışma ya da beklenmedik bir aksilik gibi önemsiz bir olayla başlar. Kişi öfkesinin büyüklüğüne çoğu zaman kendisi de şaşırır.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Sıradan Öfkeden Nasıl Ayrılır?

Öfke herkesin yaşadığı, sağlıklı bir duygudur; sorun öfkenin sıklığı, şiddeti ve kontrol edilememesidir. Aralıklı patlayıcı bozuklukta tepki, olayla kıyaslanamayacak kadar büyüktür ve kişi isteğine rağmen kendini durduramaz.^[1] Bir çıkar sağlamak, birini korkutup bir şey almak için bilerek yapılan saldırganlık bu tanıya girmez.

Öfkeyle başa çıkmanın genel yollarını öfke kontrolü yazımızda anlattık. Patlamalarınız bu yazıdaki örüntülere uyuyorsa yalnız tekniklerle yetinmek yerine bir uzmana başvurmanız gerekir.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Kimlerde Görülür?

Aralıklı patlayıcı bozukluk sanıldığından daha sık görülür ve genellikle ergenlikte başlar. ABD'de yetişkinlerle yapılan geniş bir toplum çalışmasında yaşam boyu görülme sıklığı yüzde 7,3, son bir yıldaki sıklık yüzde 3,9 bulunmuş; ilk patlamaların ortalama 14 yaşında başladığı görülmüştür.^[3]

13–17 yaş arası gençlerle yapılan bir çalışmada da gençlerin yüzde 7,8'inde bu tanıya uyan bir öykü saptanmış, başlangıç yaşı ortalama 12 olarak bulunmuştur.^[4] Tanı en erken 6 yaşından itibaren konabilir; daha küçük çocuklardaki öfke nöbetleri gelişimin bir parçası olabilir.^[1] Çocuklarda vurma ve ısırma davranışlarını çocuklarda saldırganlık yazımızda ayrıca ele aldık.

Aynı çalışmalarda bu bozukluğu olan kişilerin önemli bir kısmında depresyon, kaygı bozuklukları ya da alkol ve madde kullanımının da bulunduğu görülmüştür.^[3] Bu yüzden değerlendirme yalnız öfkeyle sınırlı kalmaz.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Neden Olur?

Aralıklı patlayıcı bozukluğun tek bir nedeni yoktur; biyolojik yatkınlık ile çocukluktan itibaren biriken yaşantıların bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülür. Araştırmalarda tehdit algısıyla ilgili beyin bölgelerinin öfkeli yüzlere daha güçlü tepki verdiği, duyguları frenleyen bölgelerin ise bu tepkiyi yeterince dengeleyemediği gösterilmiştir.^[2]

• Biyolojik etkenler: Serotonin sistemindeki farklılıklar ve ailede benzer öfke sorunlarının bulunması.
• Erken yaşantılar: Çocuklukta şiddete tanık olmak ya da şiddete maruz kalmak, sert ve tutarsız ebeveyn tutumları.
• Düşünce kalıpları: Başkalarının davranışlarını kendine yönelik bir saldırı ya da hakaret gibi yorumlama eğilimi.
• Tetikleyiciler: Uykusuzluk, yoğun stres, alkol ve bazı maddeler patlama eşiğini düşürür.

Bu etkenler kişiyi suçlamak için değil, patlamaların nereden beslendiğini anlamak için önemlidir. Tedavide hem düşünce kalıpları hem de tetikleyiciler üzerinde çalışılır.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Hangi Durumlarla Karışır?

Ani öfke patlamaları birçok ruhsal ve tıbbi durumda görülebilir; bu yüzden aralıklı patlayıcı bozukluk tanısı ancak başka bir neden patlamaları daha iyi açıklamıyorsa ve ayrıntılı bir değerlendirme yapıldıktan sonra konur. Kafa travması, bazı nörolojik hastalıklar, alkol ve madde etkisi ile başka ruhsal bozukluklar önce değerlendirilmelidir.^[1]

Bu durumları bipolar bozukluk, borderline kişilik bozukluğu, DEHB ve alkol bağımlılığı yazılarımızda ayrıntılı anlattık. Travma sonrası yaşanan aşırı irkilme ve öfke için travma sonrası stres bozukluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir?

Aralıklı patlayıcı bozukluk tedavi edilebilir bir sorundur ve en etkili yaklaşım genellikle psikoterapi ile gerektiğinde ilacın birlikte kullanılmasıdır; tedaviye ne kadar erken başlanırsa ilişkilerde biriken hasar da o kadar az olur. Tedavinin amacı öfkeyi tamamen yok etmek değil, patlamaları azaltmak, öfkeyi erken fark etmek ve zarar vermeden ifade etmeyi öğrenmektir.

Bilişsel Davranışçı Terapi Nasıl Yardımcı Olur?

Bilişsel davranışçı terapide kişi öfkesinin bedendeki ilk işaretlerini tanımayı, tetikleyici durumları önceden fark etmeyi, gevşeme ve nefes tekniklerini ve olayları "bana saldırıyor" diye yorumlayan düşünceleri sorgulamayı öğrenir. On iki haftalık bireysel ya da grup terapisinin öfke ve saldırganlığı, tedavi almayan gruba göre belirgin biçimde azalttığı gösterilmiştir.^[6]

Aralıklı Patlayıcı Bozuklukta İlaç Kullanılır mı?

Patlamalar sık ve şiddetliyse psikiyatrist ilaç tedavisi önerebilir. Kontrollü bir çalışmada bir antidepresan olan fluoksetinin saldırganlığı plaseboya göre belirgin biçimde azalttığı, ancak katılımcıların yarısından azında tam ya da kısmi düzelme sağladığı görülmüştür.^[5] İlacın seçimi, eşlik eden diğer sorunlar da göz önüne alınarak kişiye göre yapılır; ilaç terapinin yerini tutmaz.

Aralıklı Patlayıcı Bozukluk İlişkileri Nasıl Etkiler?

Aralıklı patlayıcı bozukluk en çok yakın ilişkileri yıpratır, çünkü patlamalar çoğu zaman en yakındaki kişilere, yani eşe, çocuklara ve iş arkadaşlarına yönelir. Yakınlar zamanla "ne zaman patlayacak" kaygısıyla yaşamaya, konuşmaktan kaçınmaya başlar. Bu tedirginlik ev içindeki güveni sarsar ve çocukların duygusal gelişimini olumsuz etkileyebilir.

ABD'deki toplum çalışmasında bu bozukluğu olan kişilerin hayatları boyunca ortalama onlarca patlama yaşadığı ve bunların önemli maddi zarara yol açtığı bildirilmiştir.^[3] Patlamaların ardından gelen pişmanlık ve utanç kişinin kendine bakışını da zedeler; tedavi bu kısır döngüyü kırmayı hedefler.

Öfke Patlaması Anında Ne Yapabilirsiniz?

Öfke patlaması anında en önemli adım, öfkenin davranışa dönüşmesinden önce kendinize birkaç dakika da olsa zaman kazandırmaktır. Öfkenin bedendeki ilk işaretlerini, yani yüzün ısınmasını, çenenin kasılmasını ve kalbin hızlanmasını fark ettiğiniz anda ortamdan kısa bir süre uzaklaşmak, patlamaların önemli bir kısmını önleyebilir.

• Mola verin: "Şu an sakin değilim, on dakika sonra konuşalım" deyip ortamdan ayrılın; bunu yakınlarınızla önceden konuşup anlaşın.
• Nefesinizi yavaşlatın: Dörde kadar sayarak burnunuzdan alıp altıya kadar sayarak verin; birkaç dakika sürdürün.
• Tetikleyicilerinizi not edin: Patlamanın saatini, yerini, öncesindeki düşüncenizi yazın; örüntü zamanla ortaya çıkar.
• Alkolden uzak durun ve uykunuzu koruyun: İkisi de patlama eşiğini belirgin biçimde düşürür.
• Trafikte ve ekran başında dikkat edin: Öfkenin en sık patladığı ortamlarda önceden bir plan yapın.

Patlamadan sonra özür dilemek ve yaşananı sakin bir zamanda konuşmak ilişkileri onarır; ancak özür, tedaviye başvurmanın yerini tutmaz.

Yakınlar ve Aile Ne Yapmalı?

Patlama sırasında tartışmayı sürdürmek ya da karşılık vermek öfkeyi büyütür; sakin bir sesle kısa konuşup ortamı yatıştırmak daha güvenlidir. Kendinizi ya da çocukları tehlikede hissediyorsanız ortamdan uzaklaşın. Fiziksel şiddet ya da can güvenliği tehlikesi varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın; şiddet, hangi tanı olursa olsun kabul edilemez.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Öfke patlamalarınız tekrarlıyor, sonradan pişman olduğunuz sözler ve davranışlar ilişkilerinize, işinize ya da güvenliğinize zarar veriyorsa ve kendi çabalarınız yetmiyorsa bir psikiyatriste ya da klinik psikoloğa başvurmanız gerekir. Eşyaya zarar verdiyseniz, birini yaraladıysanız ya da trafikte tehlikeli davranışlarda bulunduysanız beklemeden yardım almalısınız.

Öfkenizi daha iyi tanımak için öfke kontrol testi, dürtü kontrol testi ve araba kullanırken öfke testi sayfalarımıza göz atabilirsiniz. Bu testler tanı koymaz; yalnızca bir uzmana başvurma konusunda size fikir verir. Size uygun bir uzmanı yetişkin psikiyatrisi uzmanlarımız arasından bulabilirsiniz. Kendinize ya da başkasına zarar verme tehlikesi varsa 112'yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Aralıklı patlayıcı bozukluk geçer mi?

Kendiliğinden geçmesi beklenmez; tedavi edilmezse yıllarca sürebilir. Bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle patlamaların sıklığı ve şiddeti belirgin biçimde azalır.^[6]

Öfke patlaması yaşayan herkes bu hastalığa mı sahip?

Hayır. Tanı için patlamaların belirli bir sıklıkta tekrar etmesi, olayla orantısız olması ve hayatta sorunlara yol açması gerekir.^[1] Ara sıra öfkelenmek ve sinirlenmek sağlıklı insanlarda da görülür.

Aralıklı patlayıcı bozukluk kalıtsal mıdır?

Ailede benzer öfke sorunlarının bulunması riski artırır; ancak tek başına belirleyici değildir. Çocuklukta yaşanan şiddet ve öğrenilen başa çıkma biçimleri de önemli rol oynar.^[2]

Çocuklarda aralıklı patlayıcı bozukluk olur mu?

Tanı 6 yaşından itibaren konabilir ve çoğu kişide belirtiler ergenlikte başlar.^[4] Küçük çocuklardaki öfke nöbetleri ise çoğu zaman gelişimin bir parçasıdır; bir çocuk psikiyatristi bu ayrımı yapabilir.

Öfke patlamaları depresyonun belirtisi olabilir mi?

Evet, özellikle gençlerde ve erkeklerde depresyon bazen huzursuzluk ve öfkeyle kendini gösterir. Bu yüzden değerlendirmede duygudurum, uyku ve kaygı da sorgulanır.

Aralıklı patlayıcı bozukluk ile öfke kontrol sorunu aynı şey mi?

"Öfke kontrol sorunu" gündelik bir ifadedir ve çok farklı durumları kapsar. Aralıklı patlayıcı bozukluk ise belirli ölçütlere göre konan bir tanıdır; her öfke kontrol sorunu bu tanıya uymaz, ama tanıya uyan kişilerin hepsinde öfke kontrolü belirgin biçimde bozulmuştur.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Öfke patlamalarınız hayatınızı zorlaştırıyorsa bir uzmana başvurun.