Psikiyatri ve Psikoloji Terimleri Sözlüğü

Aktarım nedir? Kişinin geçmişte önemli biri için duyduğu duyguları farkında olmadan terapistine yöneltmesi.

Terapide danışanın, çocuklukta anne baba gibi önemli kişilere duyduğu duygu ve istekleri farkında olmadan terapistine yöneltmesidir. Kavram psikanalizden gelir ama başka terapi türlerinde de önemsenir.

Diğer adları: transferans İngilizcesi: transference

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “transference” (erişim 19.09.2026)

Aleksitimi nedir? Kendi duygularını fark etmekte, ayırt etmekte ve sözle anlatmakta zorlanmak.

Kişinin kendi duygularını ifade edememesi, tanımlayamaması ya da birbirinden ayırt edememesidir. Özellikle psikosomatik (bedensel belirtilerle giden) sorunlarda ve bazı madde kullanım bozukluklarında ya da tekrarlayan travmatik yaşantılardan sonra görülebilir. Kendi başına bir bozukluk olarak da ele alınabilir.

Diğer adları: duygu körlüğü İngilizcesi: alexithymia

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “alexithymia” (erişim 19.09.2026)

Ambivalans nedir? Aynı kişiye ya da duruma karşı aynı anda hem olumlu hem olumsuz duygular beslemek.

Aynı kişi, nesne, olay ya da duruma karşı aynı anda çelişen duygu ve tutumların bir arada bulunmasıdır; örneğin birine hem sevgi hem öfke duymak. Bir konuda ne yapacağına karar verememek, kararsız kalmak anlamında da kullanılır. Terimi psikolojik anlamda ilk tanımlayan Eugen Bleuler’dir.

Diğer adları: ikircikli duygu, karışık duygular İngilizcesi: ambivalence

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “ambivalence” (erişim 19.09.2026)

Anhedoni nedir? Önceden keyif veren şeylerden artık zevk alamamak.

Normalde hoşa giden etkinliklerden ve yaşantılardan zevk alamama durumudur. Depresyon döneminin iki temel belirtisinden biridir; şizofreni gibi başka hastalıklarda da görülebilir.

Diğer adları: zevk alamama İngilizcesi: anhedonia

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “anhedonia” (erişim 19.09.2026)

Anksiyete (kaygı) nedir? Kötü bir şey olacakmış gibi hissedilen huzursuzluk, endişe ve gerginlik.

Kötü bir şey olacağı beklentisiyle yaşanan korku ve tedirginlik duygusudur; terleme, gerginlik ve kalp çarpıntısı eşlik edebilir. Zaman zaman kaygılanmak olağandır; kaygı geçmiyor ve günlük yaşamı bozuyorsa anksiyete bozukluğundan söz edilir.

Diğer adları: kaygı İngilizcesi: anxiety

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “anxiety” (erişim 19.09.2026) · MedlinePlus, “Anxiety” (erişim 19.09.2026)

Bağlanma stilleri nedir? Yakın ilişkilerde başkalarına nasıl yakınlaştığımızı ve ne kadar güvendiğimizi anlatan kalıplar.

Kişinin yakın ilişkilerde başkalarıyla kurduğu bağın kendine özgü biçimidir; öz değer duygusu ve insanlara güven bunu etkiler. Yetişkinlikteki bağlanmanın çocuklukta kurulan bağlarla ilişkili olduğu düşünülür.

Diğer adları: bağlanma stili, bağlanma türleri İngilizcesi: attachment styles

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “attachment style” (erişim 19.09.2026)

Bilişsel çarpıtma nedir? Olayları gerçekte olduğundan farklı yorumlamamıza yol açan hatalı düşünme alışkanlığı.

Hatalı ya da gerçeğe uymayan düşünme, algılama veya inanç biçimidir; tek bir olaydan genel bir sonuç çıkarmak buna örnektir. Herkeste az ya da çok görülebilir.

Diğer adları: bilişsel çarpıtmalar, düşünce hatası İngilizcesi: cognitive distortion

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “cognitive distortion” (erişim 19.09.2026)

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir? Düşünceleri ve davranışları değiştirmeye odaklanan, konuşarak yapılan bir terapi türü.

Terapistin, kişinin düşünme ve davranma biçimini değiştirmesine yardım ettiği bir konuşma terapisidir. Depresyon, kaygı bozuklukları, OKB ve TSSB gibi pek çok ruhsal sorunda önerilen tedaviler arasındadır.

Diğer adları: BDT, bilişsel davranış terapisi İngilizcesi: cognitive behavioural therapy (CBT)

Kaynak: NHS, “Cognitive behavioural therapy (CBT) – Overview” (erişim 19.09.2026)

Bilişsel esneklik nedir? Durumlar değiştiğinde düşünme ve davranma biçimini ona göre uyarlayabilmek.

Durumları nesnel biçimde değerlendirebilme ve duruma uygun, esnek davranabilme yeteneğidir. Uyum sağlayabilmeyi ve adil düşünebilmeyi de içerir.

Diğer adları: zihinsel esneklik, düşünce esnekliği İngilizcesi: cognitive flexibility

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “cognitive flexibility” (erişim 19.09.2026)

Bilişsel yeniden yapılandırma nedir? Kişiyi yıpratan düşünceleri fark edip daha gerçekçi olanlarla değiştirme yöntemi.

Bilişsel terapi ve bilişsel davranışçı terapide kullanılan bir tekniktir. Danışanın kendisine zarar veren inançlarını ve bilişsel çarpıtmalarını fark etmesine, bunları çürütmesine ve daha gerçekçi, işe yarar hâle getirmesine yardım eder.

Diğer adları: düşünceleri yeniden yapılandırma İngilizcesi: cognitive restructuring

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “cognitive restructuring” (erişim 19.09.2026)

Bipolar bozukluk nedir? Duygu durumunun aşırı yükselme ve çökme dönemleri arasında gidip geldiği bir ruhsal hastalık.

Duygu durumunda aşırı değişikliklerle giden bir hastalıktır: çok taşkın ve enerjik dönemler (mani ya da hipomani) ile çok mutsuz, bitkin dönemler (depresyon) görülür. Arada iyi dönemler olur; ilaç ve konuşma terapisi yardım eder.

Diğer adları: iki uçlu bozukluk, manik depresif bozukluk İngilizcesi: bipolar disorder

Kaynak: NHS, “Bipolar disorder – Overview” (erişim 19.09.2026)

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) nedir? Dikkati toplamakta zorlanma, yerinde duramama ve düşünmeden hareket etme ile giden bir durum.

Beynin gelişimiyle ilgili bir bozukluktur; dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik (düşünmeden davranma) belirtileriyle kendini gösterir. Belirtiler çocuklukta başlar ve çoğu zaman yetişkinlikte de sürer.

Diğer adları: DEHB, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, dikkat eksikliği, hiperaktivite, ADHD İngilizcesi: attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)

Kaynak: NIMH, “Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder” (erişim 19.09.2026) · NHS, “Attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)” (erişim 19.09.2026)

Dissosiyasyon nedir? Kişinin kendinden, bedeninden ya da çevresinden kopmuş gibi hissetmesi.

Psikiyatride dissosiyasyon, kişinin kendinden ve çevresinden kopmuş gibi hissetmesi ya da bazı anıları hatırlayamamasıdır. Zihnin aşırı stresle baş etme yollarından biri olarak görülür.

Diğer adları: disosiyasyon, çözülme İngilizcesi: dissociation

Kaynak: NHS, “Dissociative disorders” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “dissociation” (erişim 19.09.2026)

Diyalektik davranış terapisi (DBT) nedir? Yoğun duygularla baş etmeyi öğreten, kabul ile değişimi bir arada gözeten bir terapi.

Davranış terapisi, bilişsel davranışçı terapi ve bilinçli farkındalığı (mindfulness) birleştiren aşamalı bir terapidir. Kişinin hem yaşamını olduğu gibi kabul etmesine hem de değiştirmesine yardım eder; duyguları düzenlemeyi ve onlara katlanmayı öğretir. Borderline kişilik bozukluğu gibi tedavisi zor durumlar için geliştirilmiştir.

Diğer adları: DBT İngilizcesi: dialectical behavior therapy (DBT)

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “dialectical behavior therapy (DBT)” (erişim 19.09.2026)

Dopamin nedir? Beyinde hareketlerin denetimi ve duygularla ilgili işlerde rol oynayan bir kimyasal ulak.

Dopamin, sinir hücreleri arasında iletiyi sağlayan kimyasallardan (nörotransmitter) biridir; hareketlerin yönetiminde önemli rol oynar ve pek çok ruhsal durum ve duygu durumuyla ilişkilidir. Beynin belli bir bölgesinde dopamin üreten hücrelerin yıkımı Parkinson hastalığının belirtilerine yol açar. Pek çok antipsikotik ilaç, beynin bazı bölgelerinde dopaminin etkisini engelleyerek işe yarar.

İngilizcesi: dopamine

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “dopamine” (erişim 19.09.2026)

Duygusal zeka nedir? Kendi duygularını ve başkalarının duygularını fark edip anlamak ve yönetebilmek.

Duygularla ilgili bilgiyi fark etme, anlama ve düşünürken kullanma becerisidir. Duyguları doğru algılamak, anlamak ve hem kendinde hem başkalarında düzenleyebilmek gibi yetenekleri kapsar.

Diğer adları: EQ, duygusal zeka katsayısı İngilizcesi: emotional intelligence

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “emotional intelligence” (erişim 19.09.2026)

Dürtüsellik nedir? Sonucunu düşünmeden, bir anda harekete geçme eğilimi.

Çok az düşünerek ya da hiç düşünmeden, davranışın sonuçlarını tartmadan harekete geçme eğilimidir. Özellikle risk içeren davranışlarda belirgindir. Dürtüsellik, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) temel belirtilerinden biridir.

Diğer adları: dürtüsel davranış, impulsivite İngilizcesi: impulsivity

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “impulsive” (erişim 19.09.2026) · NIMH, “Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder” (erişim 19.09.2026)

Ego distonik nedir? Kişiye yabancı ve kabul edilemez gelen düşünce, istek ya da dürtüler için kullanılır.

Kişinin kendi benliğiyle uyuşmayan, ona itici ya da kabul edilemez gelen dürtü, istek ya da düşünceleri anlatır. Terim psikanalitik kuramdan gelir. Örneğin takıntılar (obsesyonlar) çoğu zaman kişiye yabancı gelir; bu yüzden ego distonik diye tanımlanır.

Diğer adları: egodistonik İngilizcesi: ego-dystonic

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “ego-dystonic” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “obsession” (erişim 19.09.2026)

Ego sintonik nedir? Kişinin kendisiyle uyumlu bulduğu, rahatsızlık duymadığı düşünce ve davranışlar için kullanılır.

Kişinin bilinçli benlik algısıyla uyumlu düşünce, istek ve davranışlarını anlatır. Bunlar kişiye tehdit gibi gelmez; kişi bunlara göre rahatça davranabilir. Terimi ilk kez Sigmund Freud tanımlamıştır; karşıtı ego distoniktir.

Diğer adları: egosintonik İngilizcesi: ego-syntonic

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “ego-syntonic” (erişim 19.09.2026)

Eklektik terapi nedir? Farklı terapi ekollerinin yöntemlerini, kişinin ihtiyacına göre bir arada kullanan terapi.

Birden çok kuram ya da yaklaşımı birleştiren, farklı kaynaklardan gelen kavram ve teknikleri kullanan psikoterapilerin genel adıdır. Terapist, farklı ekollerden etkili yöntemleri seçerek tedaviyi ve terapi ilişkisini danışanın ihtiyaçlarına göre uyarlar.

Diğer adları: eklektik psikoterapi İngilizcesi: eclectic psychotherapy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “eclectic psychotherapy” (erişim 19.09.2026)

EMDR nedir? Travmatik anıların, göz hareketlerinden yararlanılarak işlendiği bir terapi yöntemi.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme demektir; travmatik anıların işlenmesine yardım etmek için göz hareketlerinden yararlanan bir terapi yöntemidir. Travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB) kullanılan tedaviler arasındadır.

Diğer adları: göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme İngilizcesi: eye movement desensitisation and reprocessing

Kaynak: NHS, “Post-traumatic stress disorder (PTSD) – Treatment” (erişim 19.09.2026)

Empati nedir? Karşındakinin duygularını onun gözünden anlayabilmek.

Bir kişiyi kendi bakış açınızdan değil, onun bakış açısından anlamak ya da onun duygularını ve düşüncelerini içinizden yaşar gibi olmaktır. Empati tek başına yardım etme isteği anlamına gelmez.

Diğer adları: duygudaşlık İngilizcesi: empathy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “empathy” (erişim 19.09.2026)

Erteleme nedir? Yapılması gereken bir işi, zararını bile bile gereksiz yere sonraya bırakmak.

Kişinin, olumsuz sonuçlarını bildiği hâlde yapmak istediği bir işi gereksiz yere ve isteyerek geciktirmesidir. Güncel araştırmalar ertelemeyi, işin uyandırdığı kaygı ya da sıkıntı gibi duygulardan kaçmanın bir yolu olarak açıklar.

Diğer adları: erteleme alışkanlığı, prokrastinasyon İngilizcesi: procrastination

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “procrastination” (erişim 19.09.2026)

Fobi nedir? Gerçekte pek tehlikesi olmayan bir şeyden ya da durumdan aşırı korkmak.

Genellikle belli bir nesne ya da durumun (hayvanlar, yükseklik, kapalı yer, kan gibi) tetiklediği bir kaygı sorunudur; şiddetli kaygı, baş dönmesi, çarpıntı ve bayılacakmış gibi hissetme görülebilir.

Diğer adları: aşırı korku İngilizcesi: phobia

Kaynak: NHS, “Phobias – Overview” (erişim 19.09.2026) · MedlinePlus, “Anxiety” (erişim 19.09.2026)

Fonksiyonel analiz nedir? Bir davranışı neyin başlattığını ve sürdürdüğünü ayrıntılı biçimde inceleme.

Bir davranışı sürdüren koşulları bulmak için o davranışın ayrıntılı olarak incelenmesidir. Terapide, danışanın davranış sorunlarının ve bunlarla bağlantılı ya da bunlara yol açtığı düşünülen etkenlerin bir arada değerlendirilmesini de anlatır.

Diğer adları: işlevsel analiz, davranış analizi İngilizcesi: functional analysis

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “functional analysis” (erişim 19.09.2026)

Gaslighting nedir? Birini kendi algısından, hatırladıklarından ve aklından şüphe edecek hâle getirmeye çalışmak.

Bir kişiyi kendi algılarından, yaşadıklarından ya da olayları anlayışından şüphe etmesi için ustaca yönlendirmektir. Günlük dilde kullanılan bir terimdir; adını 1938 tarihli Gaslight adlı oyundan alır.

Diğer adları: gaslight İngilizcesi: gaslighting

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “gaslight” (erişim 19.09.2026)

Ghosting nedir? Bir ilişkiyi hiçbir açıklama yapmadan, bütün iletişimi birden keserek bitirmek.

Bir ilişkinin, iletişim kanallarının hiçbir açıklama yapılmadan birden kesilmesiyle bitirilmesidir; daha çok internet üzerinden kurulan ilişkilerde kullanılan yeni bir terimdir. Geride kalan kişi yoğun sıkıntı, şaşkınlık ve öfke yaşayabilir.

Diğer adları: ortadan kaybolma İngilizcesi: ghosting

Kaynak: BMC Psychology, “Turkish adaptation of Ghosting Questionnaire: validity and reliability study” (erişim 19.09.2026)

Halüsinasyon (varsanı) nedir? Gerçekte olmayan bir şeyi görmek, duymak, koklamak ya da hissetmek.

Gerçekte olmayan görüntü, ses, koku ya da dokunma duyularını gerçekmiş gibi algılamaktır; en sık görülen türü, kimse konuşmadığı hâlde ses duymaktır. Şizofreni gibi ruhsal hastalıkların yanı sıra alkol ve madde kullanımı, deliryum, demans ve yüksek ateş de buna yol açabilir. Yakın zamanda ölen birinin sesini kısa süre duymak yas sürecinin bir parçası olabilir.

Diğer adları: varsanı, halüsinasyonlar İngilizcesi: hallucination

Kaynak: MedlinePlus, “Hallucinations” (erişim 19.09.2026)

Hipomani nedir? Maniye benzeyen ama daha hafif seyreden, aşırı neşeli ya da enerjik olma dönemi.

Taşkın, aşırı neşeli ya da çabuk öfkelenen bir duygu durumunun; kendini olduğundan büyük görme, az uykuyla yetinme, çok konuşma ve düşüncelerin hızlanması gibi belirtilerle birlikte görüldüğü dönemdir. Maniye göre daha hafiftir ve tanı ölçütlerine göre en az 4 gün sürer. Bipolar bozukluğun bir türünde (bipolar II) görülür.

Diğer adları: hipomanik dönem, hipomanik epizot İngilizcesi: hypomania

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “hypomanic episode” (erişim 19.09.2026) · NHS, “Bipolar disorder – Symptoms” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “manic episode” (erişim 19.09.2026)

İçgörü nedir? Kişinin kendi duygu, düşünce ve davranışlarının altında yatan nedenleri fark etmesi.

Psikoterapide içgörü, kişinin kendisinde ya da bir başkasında görülen duygusal, düşünsel ya da davranışsal tepkilerin ve güçlüklerin altında yatan kaynakları fark etmesidir. Psikolojide bir sorunun çözümünün, çoğu zaman birden ve açıkça görünmeyen yollarla kavranması anlamında da kullanılır.

Diğer adları: iç görü, insight İngilizcesi: insight

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “insight” (erişim 19.09.2026)

İçsel çocuk nedir? İçimizde taşıdığımız çocukluk yaşantılarını ve o dönemden kalan duyguları anlatan bir benzetme.

Kişinin çocukluktan bugüne geçirdiği bütün yaşları ve çocukluk yaşantılarını içinde taşıdığı düşüncesine dayanan bir kavramdır. Kökeni genellikle Carl Jung’un görüşlerine dayandırılır.

Diğer adları: iç çocuk İngilizcesi: inner child

Kaynak: International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being, “Health throughout the lifespan: The phenomenon of the inner child…” (erişim 19.09.2026)

Karşı aktarım nedir? Terapistin, danışanına karşı içinde uyanan kendi duygu ve tepkileri.

Terapistin danışana ve danışanın aktarımına karşı, çoğu zaman farkında olmadan verdiği duygusal tepkilerdir. Bu tepkiler terapistin kendi ihtiyaç ve çatışmalarından beslenir. Eskiden terapiye engel sayılırdı; bugün, terapist bunların farkında olup üzerinde düşündüğünde danışanın başkalarını nasıl etkilediğini anlamaya yardım edebileceği kabul edilir.

Diğer adları: karşıaktarım, kontrtransferans İngilizcesi: countertransference

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “countertransference” (erişim 19.09.2026)

Katarsis nedir? Uzun süre içte tutulan güçlü duyguların dışa vurulup rahatlanması.

Genel anlamda, uzun süre içte tutulan güçlü duyguların boşalmasıdır. Psikanalitik kuramda, travmatik olaylara bağlı bastırılmış duyguların, bu olaylar yeniden bilince getirilip yaşandığında dışa vurulmasını anlatır. Kelime Yunancada “arınma” anlamına gelir.

Diğer adları: arınma, duygusal boşalım İngilizcesi: catharsis

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “catharsis” (erişim 19.09.2026)

Komorbidite nedir? Bir kişide aynı anda birden fazla hastalığın bulunması.

Bir kişide aynı anda birden fazla hastalık ya da bozukluğun bulunmasıdır. Örneğin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna (DEHB) çoğu zaman öğrenme güçlüğü, uyku sorunları, kaygı ya da depresyon eşlik eder. Birlikte görülen hastalıklar tanıyı ve tedaviyi zorlaştırabilir.

Diğer adları: eş tanı, birlikte görülen hastalık, ek hastalık İngilizcesi: comorbidity

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “comorbidity” (erişim 19.09.2026) · NIMH, “Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder” (erişim 19.09.2026)

Kompulsiyon nedir? Sıkıntıyı geçici olarak azaltmak için yapmak zorunda hissedilen, tekrar tekrar yapılan davranış.

Kişinin bir takıntının yarattığı sıkıntıyı geçici olarak azaltmak için yapmak zorunda hissettiği, tekrarlayan davranış ya da zihinsel eylemdir. El yıkamak, kapıları tekrar tekrar kontrol etmek, saymak ya da dua etmek örnek verilebilir. Kişi bundan zevk almaz; rahatlama kısa sürer. Obsesif kompulsif bozukluğun (OKB) iki ana belirtisinden biridir.

Diğer adları: zorlantı, zorlantılı davranış İngilizcesi: compulsion

Kaynak: NHS, “Obsessive compulsive disorder (OCD) – Overview” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “compulsion” (erişim 19.09.2026)

Mani nedir? Kişinin günlerce aşırı neşeli, enerjik ya da öfkeli olduğu, uykuya pek ihtiyaç duymadığı dönem.

Psikiyatride mani, duygu durumunun taşkın, aşırı neşeli ya da çabuk öfkelenen bir hâle geldiği dönemdir. Çok konuşma, düşüncelerin hızlanması, kendini olduğundan büyük görme, az uykuyla yetinme ve aşırı harcama gibi sonucu kötü olabilecek davranışlar eşlik edebilir. Tanı ölçütlerine göre en az bir hafta sürer ve bipolar bozukluğun belirleyici özelliğidir.

Diğer adları: manik dönem, manik atak, manik epizot İngilizcesi: mania

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “manic episode” (erişim 19.09.2026) · NHS, “Bipolar disorder – Symptoms” (erişim 19.09.2026)

Maruz bırakma terapisi nedir? Korkulan şeyle planlı biçimde ve tekrar tekrar yüzleşerek korkuyu azaltma yöntemi.

Kaygı bozukluklarının tedavisinde etkili bir davranış terapisi yöntemidir. Kişi korktuğu şeyle gerçek hayatta ya da hayal ederek, planlı ve tekrarlayan biçimde karşılaşır; tekrarlandıkça kaygı azalır, korkulan sonucun gerçekleşmediği görülür ve kişinin kendine güveni artar.

Diğer adları: maruz bırakma, yüzleştirme terapisi İngilizcesi: exposure therapy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “exposure therapy” (erişim 19.09.2026)

Mentalizasyon nedir? Kendimizin ve başkalarının davranışlarının ardındaki duygu, düşünce ve niyetleri anlayabilmek.

Kişinin kendi ruh hâlini ve başkalarınınkini anlayabilmesi, böylece kendisinin ve başkalarının niyetlerini ve duygularını kavrayabilmesidir. Sağlıklı kişilik gelişiminin bir parçası olduğu ve çocuğun ebeveynine güvenli bağlanmasıyla kazanıldığı düşünülür. Borderline kişilik bozukluğunun tedavisi için mentalizasyona dayalı bir terapi (MBT) geliştirilmiştir.

Diğer adları: zihinselleştirme, yansıtıcı işlevsellik İngilizcesi: mentalization

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “mentalization” (erişim 19.09.2026)

Mindfulness (bilinçli farkındalık) nedir? Dikkati, o an içimizde ve çevremizde olup bitene vermek.

Dikkati an be an, içimizde ve çevremizde olup bitene vermektir: bedenimizdeki duyumları, düşüncelerimizi ve duygularımızı oldukları anda fark etmek. Araştırmalar stres, kaygı ve depresyonda yardımcı olabildiğini gösteriyor.

Diğer adları: bilinçli farkındalık, farkındalık İngilizcesi: mindfulness

Kaynak: NHS, “Mindfulness” (erişim 19.09.2026)

Narsisizm nedir? Kişinin kendine aşırı hayran olması ve her şeyi kendi etrafında görmesi.

Aşırı kendini sevme ya da ben merkezcilik hâlidir. Psikanalitik kuramda ise kişinin kendi benliğini ya da bedenini ilgisinin ve cinsel enerjisinin (libido) odağı yapmasını anlatır.

Diğer adları: narsist, narsistlik, özseverlik İngilizcesi: narcissism

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “narcissism” (erişim 19.09.2026)

Nörotransmitter nedir? Sinir hücrelerinin birbirine mesaj iletmek için kullandığı kimyasal madde.

Sinir hücrelerinin (nöronlar) salgıladığı ve sinir sinyalinin bir hücreden ötekine, aralarındaki bağlantı noktalarından (sinaps) geçmesini sağlayan kimyasal maddelerin genel adıdır. Serotonin, noradrenalin, dopamin ve glutamat bunlara örnektir. Bazıları karşıdaki hücreyi genellikle uyarır, bazıları ise baskılar.

Diğer adları: sinir ileticisi, nöroileti maddesi İngilizcesi: neurotransmitter

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “neurotransmitter” (erişim 19.09.2026)

Obsesyon (takıntı) nedir? İstemeden tekrar tekrar akla gelen ve sıkıntı veren düşünce, görüntü ya da dürtü.

Kişinin zihnine istemeden ve tekrar tekrar gelen, belirgin kaygı, tiksinti ya da huzursuzluk yaratan düşünce, görüntü veya dürtüdür. Mikrop bulaşma korkusu, eşyaların belli bir düzende olması ihtiyacı ve sürekli şüphe duyma sık görülen örneklerdir. Kişi çoğu zaman bu düşünceyi bastırmaya ya da bir kompulsiyonla etkisizleştirmeye çalışır.

Diğer adları: takıntı, saplantı, obsesif düşünce İngilizcesi: obsession

Kaynak: NHS, “Obsessive compulsive disorder (OCD) – Overview” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “obsession” (erişim 19.09.2026)

Oksitosin nedir? Doğum, emzirme ve insanlar arası yakınlaşmada rol oynayan bir hormon.

Beyindeki hipotalamusta üretilen bir maddedir; kana karışınca hormon, beyinde ise sinirler arası ileti maddesi (nörotransmitter) gibi çalışır. En çok doğumda rahim kasılmalarını ve emzirmede sütün gelmesini kolaylaştırmasıyla bilinir. Sosyal yakınlaşmayı kolaylaştıran bir madde olarak tanınır; ebeveyn davranışlarını etkilediği de gösterilmiştir.

İngilizcesi: oxytocin

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “oxytocin” (erişim 19.09.2026)

Öz şefkat nedir? Hata ve eksiklerimize karşı kendimizi eleştirmek yerine anlayışla yaklaşmak.

Kişinin kendi yetersizliklerine ve başarısızlıklarına eleştirmeden yaklaşmasıdır. Kökeni Budist düşünceye dayanır; kişiyi kendini eleştirmenin olumsuz duygularından koruyarak iyi oluşu destekleyebileceği düşünülür.

Diğer adları: öz-şefkat, kendine şefkat, self-compassion İngilizcesi: self-compassion

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “self-compassion” (erişim 19.09.2026)

Panik atak nedir? Ortada gerçek bir tehlike yokken aniden başlayan, dakikalar süren yoğun korku nöbeti.

Gerçek bir tehlike yokken aniden başlayan yoğun korku ve dehşet nöbetidir. Çarpıntı, nefes darlığı, göğüste ağrı, terleme ve baş dönmesi olabilir; kişi öleceğini ya da kontrolünü kaybedeceğini düşünebilir. Atakların çoğu 5–20 dakika sürer; korkutucudur ama tehlikeli değildir. Aynı belirtiler başka hastalıklarda da görülebildiği için, ilk kez yaşanıyorsa bir hekime başvurmak gerekir.

Diğer adları: panik nöbeti, kaygı atağı İngilizcesi: panic attack

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “panic attack” (erişim 19.09.2026) · NHS, “Panic disorder” (erişim 19.09.2026)

Paranoya nedir? Başkalarının size kötülük yapmaya çalıştığına dair yersiz ve güçlü şüphe ya da inanç.

Paranoya, kişinin başkalarının kendisine karşı düzen kurduğu, onu zehirlemeye ya da kötülemeye çalıştığı gibi yersiz ve süreklilik gösteren inançlar taşımasını anlatır. Eskiden ayrı bir hastalık adı olarak kullanılırdı; bugün bu tablo sanrılı bozukluğun kötülük görme türünün karşılığı sayılır. Yersiz korku ve şüphe içeren inançlar psikozda da görülebilir.

Diğer adları: paranoid düşünce, kuşkuculuk İngilizcesi: paranoia

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “paranoia” (erişim 19.09.2026) · MedlinePlus, “Psychosis” (erişim 19.09.2026)

Pasif agresif davranış nedir? Öfkeyi açıkça söylemek yerine dolaylı yollardan, örneğin başkalarını sürekli bekleterek göstermek.

Görünüşte masum, kazara ya da tarafsız olan ama dolaylı yoldan, farkında olunmayan bir öfkeyi dışa vuran davranış biçimidir. Başkalarını sürekli bekletip onların buna neden kızdığına şaşırmak buna örnektir.

Diğer adları: pasif agresif, pasif agresiflik İngilizcesi: passive-aggressive

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “passive-aggressive” (erişim 19.09.2026)

Psikodinamik terapi nedir? Bugünkü sorunların kökünü farkında olmadığımız duygu ve düşüncelerde arayan konuşma terapisi.

Psikanaliz geleneğinden gelen ve kişinin davranışlarını farkında olmadığı (bilinçdışı) güçlerle açıklayan terapi türlerinin ortak adıdır. Kendini anlamaya ve bilinçdışında olanı anlamlandırmaya önem verir; terapide aktarımın incelenmesi de ortak özelliklerindendir.

Diğer adları: dinamik psikoterapi, psikodinamik psikoterapi İngilizcesi: psychodynamic psychotherapy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “psychodynamic psychotherapy” (erişim 19.09.2026)

Psikoeğitim nedir? Hastaya ve ailesine, hastalığı ve tedavisini anlaşılır biçimde anlatan bilgilendirme.

Bir ruhsal hastalık ya da ruhsal etkisi olan bir sağlık sorunu hakkında hastalara ve ailelerine sade bir dille verilen yazılı veya sözlü bilgidir. Hastalığı, tedavisini, uzun vadede nasıl seyredebileceğini ve günlük yaşamda onunla nasıl baş edileceğini anlatır. Amaçlardan biri de hastalığa yapışan damgalanmayı azaltmak ve böylece yardım istemenin önündeki bir engeli kaldırmaktır.

Diğer adları: psikoedükasyon İngilizcesi: psychoeducation

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “psychoeducation” (erişim 19.09.2026)

Psikolojik sağlamlık (rezilyans) nedir? Zorluklar karşısında toparlanabilme ve uyum sağlayabilme gücü.

Zor ya da sarsıcı yaşantılara zihinsel, duygusal ve davranışsal esneklikle başarılı biçimde uyum sağlama sürecidir. Araştırmalar bu becerilerin öğrenilip geliştirilebileceğini gösteriyor.

Diğer adları: rezilyans, yılmazlık, dayanıklılık İngilizcesi: resilience

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “resilience” (erişim 19.09.2026)

Psikometri nedir? Zihinsel özellikleri ve davranışları testlerle ölçme bilimi.

Zihinsel özelliklerin, davranışın ve performansın sayısal olarak ölçülmesiyle ilgilenen psikoloji dalıdır. Bu ölçümde kullanılan testlerin ve ölçeklerin tasarlanması, çözümlenmesi ve geliştirilmesi de psikometrinin konusudur.

Diğer adları: psikolojik ölçme, psikometrik değerlendirme İngilizcesi: psychometrics

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “psychometrics” (erişim 19.09.2026)

Psikoz nedir? Kişinin gerçeklikle bağının bir süre zayıflaması.

Psikozda kişi başkalarının görmediği şeyleri görebilir ya da duyabilir (halüsinasyon), gerçek olmayan şeylere inanabilir (sanrı); düşünceleri ve konuşması dağınıklaşabilir.

Diğer adları: psikotik, psikotik dönem İngilizcesi: psychosis

Kaynak: NHS, “Psychosis – Overview” (erişim 19.09.2026)

Regresyon nedir? Zor bir durumda, daha küçük yaşlara özgü davranışlara geri dönmek.

Psikolojide regresyon, kişinin düşünce, duygu ya da davranış bakımından daha önceki, daha az gelişmiş bir işleyişe geri dönmesidir. Özellikle psikanalitik kuramda, baş edemediği bir sorun ya da iç çatışma karşısında kişinin çocuksu davranışlara dönmesini anlatır. Savunma mekanizmalarından biri olarak sayılır.

Diğer adları: gerileme İngilizcesi: regression

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “regression” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “defense mechanism” (erişim 19.09.2026)

Ruminasyon nedir? Aynı düşünceleri durmadan zihinde evirip çevirmek.

Psikolojide ruminasyon, diğer zihinsel etkinliklere engel olan aşırı ve tekrarlayıcı düşünceleri anlatır. Obsesif kompulsif bozuklukta ve yaygın anksiyete bozukluğunda sık görülür.

Diğer adları: aşırı düşünme, overthinking, zihinsel geviş getirme İngilizcesi: rumination

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “rumination” (erişim 19.09.2026)

Sahtekarlık sendromu (imposter sendromu) nedir? Başarılı olduğu hâlde başarısını hak etmediğine ve bir gün yetersizliğinin anlaşılacağına inanmak.

Başarılı kişilerin, başarılarını hak etmediklerine ve bir gün yetersiz olduklarının ortaya çıkacağına inanmalarıdır. Kaygı, depresyon ve düşük özgüven eşlik edebilir.

Diğer adları: imposter sendromu, impostor sendromu, sahtekarlık hissi İngilizcesi: impostor phenomenon

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “impostor phenomenon” (erişim 19.09.2026)

Sanrı nedir? Gerçek olmayan bir şeye, çevredekiler paylaşmasa da güçlü biçimde inanmak.

Sanrı, kişinin doğru olmayan bir şeye, başkaları paylaşmasa da sıkı sıkıya inanmasıdır. Yaygın bir örnek, kişinin kendisine zarar vermek için bir plan kurulduğuna inanmasıdır. Sanrı, psikozun ana belirtilerinden biridir. Sık karıştırılır: sanrı bir inançtır; halüsinasyon (varsanı) ise başkalarının görmediği ya da duymadığı şeyleri görmek ya da duymaktır.

Diğer adları: hezeyan, delüzyon İngilizcesi: delusion

Kaynak: NHS, “Psychosis – Overview” (erişim 19.09.2026) · MedlinePlus, “Psychosis” (erişim 19.09.2026)

Savunma mekanizmaları nedir? Zihnin, kaygı verici duygu ve düşüncelerden korunmak için farkında olmadan kullandığı yollar.

Zihnin iç çatışmaların yarattığı kaygıdan korunmak için farkında olmadan kullandığı tepki kalıplarıdır. Bugün gündelik sorunlarla baş etmenin olağan yolları sayılır; ama tek birine aşırı dayanmak sorun olarak görülür.

Diğer adları: savunma mekanizması, savunma düzenekleri İngilizcesi: defense mechanisms

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “defense mechanism” (erişim 19.09.2026)

Serotonin nedir? Beyinde ve bedende duygu durumu, uyku ve iştah gibi işlerde rol oynayan bir kimyasal ulak.

Serotonin, sinir hücreleri arasında iletiyi sağlayan kimyasallardan (nörotransmitter) biridir; beynin yanı sıra bağırsaklarda ve kan pulcuklarında (trombositlerde) da bulunur. Duygu durumu, iştah, cinsel istek, uyku ve ağrı algısında rol oynar. Depresyon ve kaygı bozukluklarıyla ilişkilendirilir; sık kullanılan pek çok psikiyatri ilacı serotonin iletimini etkiler.

Diğer adları: 5-HT, 5-hidroksitriptamin İngilizcesi: serotonin

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “serotonin” (erişim 19.09.2026)

Somatik nedir? Bedenle ilgili ya da bedenden kaynaklanan anlamına gelir.

Zihinden değil bedenden kaynaklanan ya da bedenle ilgili olanı anlatır; örneğin somatik belirtiler bedensel belirtiler demektir. Biyolojide üreme hücreleri dışındaki vücut hücreleri için de kullanılır.

Diğer adları: bedensel İngilizcesi: somatic

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “somatic” (erişim 19.09.2026)

Somatik deneyimleme nedir? Travmanın etkilerini, dikkati bedendeki duyumlara vererek hafifletmeyi amaçlayan bir terapi yöntemi.

Peter Levine’in geliştirdiği, uzun süren stres ve travma belirtilerini hafifletmeyi amaçlayan bir terapidir. Dikkati düşüncelerden çok bedendeki iç duyumlara yöneltir; travmatik anıları yoğun biçimde canlandırmaktan kaçınır.

Diğer adları: somatic experiencing İngilizcesi: somatic experiencing

Kaynak: Frontiers in Psychology, “Somatic experiencing: using interoception and proprioception as core elements of trauma therapy” (erişim 19.09.2026)

Stres nedir? Zor bir durumun yarattığı endişe ve zihinsel gerginlik hâli.

Stres, zor bir durumun yol açtığı endişe ya da zihinsel gerginlik hâlidir ve insanın güçlüklerle yüzleşmesini sağlayan doğal bir tepkidir. Hem zihni hem bedeni etkiler: baş ağrısı, mide sorunları, uyku ve dikkat güçlüğü olabilir. Biraz stres yararlı olabilir; fazlası beden ve ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir.

Diğer adları: gerginlik İngilizcesi: stress

Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü, “Stress (soru-cevap)” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “stress” (erişim 19.09.2026)

Süpervizyon nedir? Deneyimli bir uzmanın, eğitimdeki bir terapistin çalışmasını izleyip ona yol göstermesi.

Deneyimli ve yetkin bir kişinin, bir işi ya da yöntemi öğrenen kişiye eleştirel değerlendirme ve rehberlik sağlamasıdır. Psikoterapi ve danışmanlık eğitiminde, terapi teknikleri öğrenilirken kıdemli bir terapistin süpervizyonu gerekir.

Diğer adları: klinik süpervizyon İngilizcesi: supervision

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “supervision” (erişim 19.09.2026)

Şema terapi nedir? Çocuklukta oluşan ve bugün sorun yaratan kalıplaşmış inançları değiştirmeye çalışan terapi.

Bilişsel davranışçı terapinin tekniklerini, duygulara ve derine odaklanan başka yaklaşımların yöntemleriyle birleştiren bir terapidir. Amaç, kişinin erken yaşantılarından edindiği ve bugün düşünce, duygu ve davranışlarını bozan inanç kalıplarını (şemaları) değiştirmektir. Kişilik bozuklukları ve yeme bozuklukları gibi uzun süreli sorunlarda kullanılır; 1990’larda Jeffrey Young geliştirmiştir.

Diğer adları: şema odaklı terapi İngilizcesi: schema therapy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “schema therapy” (erişim 19.09.2026)

Şizofreni nedir? Kişinin düşünce, algı ve duygularını etkileyen, uzun süreli bir ruhsal hastalık.

Halüsinasyon, sanrı ve dağınık düşünce gibi belirtilerle giden uzun süreli bir ruhsal hastalıktır; psikozun bir türü sayılır. Bölünmüş kişilik demek değildir; çoğunlukla ilaç ve terapiyle tedavi edilir.

İngilizcesi: schizophrenia

Kaynak: NHS, “Schizophrenia – Overview” (erişim 19.09.2026)

Terapötik çerçeve nedir? Terapinin yeri, zamanı ve kuralları gibi, görüşmeleri güvenli kılan sabit düzen.

Terapinin güvenli ve öngörülebilir biçimde yürümesini sağlayan ortam ve kurallar bütünüdür: görüşmelerin mahremiyeti, düzenli bir yer ve zaman gibi. Bunun bir kısmı terapistin koyduğu sınırlardır; örneğin terapistin özel hayatının konuşulmaması ya da dokunmayla ilgili kurallar etik ilkelere dayanır. Sınırlara iki tarafın da uyması terapi ilişkisi için önemlidir.

Diğer adları: terapi çerçevesi, terapi sınırları İngilizcesi: therapeutic frame

Kaynak: Clinical Social Work Journal, ““There is Just a Different Energy”: Changes in the Therapeutic Relationship with the Telehealth Transition” (erişim 19.09.2026) · APA Psikoloji Sözlüğü, “boundary” (erişim 19.09.2026)

Terapötik ittifak nedir? Danışan ile terapistin, ortak hedefler için güvene dayalı iş birliği yapması.

Danışan ile terapist arasındaki iş birliğine dayalı çalışma ilişkisidir ve başarılı bir terapinin temel parçası sayılır. Aradaki bağ, birlikte belirlenen hedefler ve bu hedefler için yapılan işlerden oluşur.

Diğer adları: terapötik ilişki, çalışma ittifakı İngilizcesi: therapeutic alliance

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “therapeutic alliance” (erişim 19.09.2026)

Travma nedir? Kişiyi derinden sarsan, etkisi uzun süre hissedilen korkutucu ya da acı verici yaşantı.

Ruh sağlığında travma, kişide yoğun korku, çaresizlik ya da kafa karışıklığı yaratan ve tutumlarını, davranışlarını uzun süre olumsuz etkileyen sarsıcı bir yaşantıdır. Tecavüz, savaş, ciddi kazalar ya da deprem gibi doğal afetler travmatik olaylara örnektir. Tıpta aynı kelime ciddi bedensel yaralanmalar için de kullanılır.

Diğer adları: ruhsal travma, psikolojik travma İngilizcesi: trauma

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “trauma” (erişim 19.09.2026)

Travma bağı nedir? Kişinin kendisine zarar veren birine, zarar gördüğü hâlde güçlü bir duygusal bağ hissetmesi.

İstismara uğrayan kişinin kendisine zarar veren kişiye duygusal olarak bağlanmasıdır. Güncel bir araştırma, zalimlik ile ilginin dönüşümlü gösterilmesinin bu bağı bilerek kurulan bir kontrol yolu olabileceğini ortaya koyuyor.

Diğer adları: travmatik bağlanma, trauma bonding İngilizcesi: trauma bonding

Kaynak: Violence Against Women, “The Invisible Abuser: Attachment, Victimization, and Perpetrator Perception in Repeat Abuse” (erişim 19.09.2026)

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) nedir? Çok sarsıcı bir olaydan sonra o olayın zihinde tekrar tekrar canlanmasıyla süren sıkıntı.

Çok sarsıcı, korkutucu ya da acı verici olayların yol açtığı bir ruhsal hastalıktır. Olayın istemeden yeniden yaşanır gibi hatırlanması, kâbuslar, hatırlatıcılardan kaçma ve sürekli tetikte olma görülebilir.

Diğer adları: TSSB, travma sonrası stres, PTSD İngilizcesi: post-traumatic stress disorder (PTSD)

Kaynak: NHS, “Post-traumatic stress disorder (PTSD) – Overview” (erişim 19.09.2026)

Tükenmişlik sendromu nedir? Uzun süre baş edilemeyen iş stresi sonucu bitkinlik ve işe karşı soğuma hâli.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, iyi yönetilemeyen uzun süreli iş stresinden doğan bir sendromdur: bitkinlik, işe karşı soğuma ve iş verimliliğinde düşüş görülür. Hastalık olarak değil, işe özgü bir durum olarak tanımlanır.

Diğer adları: tükenmişlik, burnout İngilizcesi: burn-out

Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü, “Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases” (erişim 19.09.2026)

Varoluşçu terapi nedir? Hayatın anlamı, seçimler ve sorumluluk gibi temel sorular üzerinde duran terapi yaklaşımı.

Danışanın geçmişinden çok, şimdi ve burada içinde bulunduğu durumun bütünüyle ilgilenen bir psikoterapidir. Yaşamda anlam bulmayı ve geliştirmeyi önemser; duygusal yaşantılara ve karar vermeye odaklanır, kişinin kendi varoluşundan sorumlu olduğunu vurgular.

Diğer adları: varoluşçu psikoterapi, egzistansiyel terapi İngilizcesi: existential psychotherapy

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “existential psychotherapy” (erişim 19.09.2026)

Yansıtma nedir? Kendi kabul edemediğimiz duygu ya da özellikleri başkasına aitmiş gibi görmek.

Psikolojide yansıtma, kişinin kendi özelliklerini, duygularını ve dürtülerini başka bir kişiye ya da topluluğa mal etmesidir. Çoğu zaman bir savunma mekanizmasıdır: öfkesini kabul edemeyen biri “Ben onlardan nefret ediyorum” yerine “Onlar benden nefret ediyor” diye düşünebilir. Ağır durumlarda kötülük görme sanrılarına dönüşebilir.

Diğer adları: projeksiyon İngilizcesi: projection

Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü, “projection” (erişim 19.09.2026)

Yas nedir? Önemli bir kaybın ardından yaşanan acı, özlem ve üzüntü süreci.

Önemli birini ya da bir şeyi kaybettikten sonra yaşanan tepkidir; şok, derin üzüntü, yorgunluk, öfke ve suçluluk görülebilir. Yas herkeste farklı yaşanır ve belli bir sırayı izlemek zorunda değildir.

Diğer adları: keder, matem İngilizcesi: grief

Kaynak: NHS, “Grief after bereavement or loss” (erişim 19.09.2026)