Çocuklarda OKB: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Çocuklarda obsesif kompulsif bozukluk (OKB), çocuğun istemediği halde zihnine gelen rahatsız edici düşünceler ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yaptığı tekrarlayıcı davranışlarla kendini gösterir. Çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 1 ile 3'ünde görülür. Erken fark edildiğinde maruz bırakma temelli terapi ve aile desteğiyle belirgin iyileşme sağlanabilir.

Bu yazıda çocuklarda OKB'nin yaşa göre nasıl göründüğünü, normal çocukluk ritüellerinden farkını, nedenlerini, tanı sürecini, tedavi seçeneklerini ve ailelerin nasıl yaklaşması gerektiğini ele alıyoruz.

Çocuklarda OKB nedir?

Çocuklarda OKB, takıntı adı verilen istenmeyen ve tekrarlayan düşünce, dürtü ya da imgeler ile zorlantı adı verilen ritüellerin günde bir saatten fazla zaman aldığı ya da çocuğun okul, aile ve arkadaş yaşamını belirgin biçimde bozduğu bir bozukluktur. Çocuk ritüelleri çoğu zaman bir felaketi önlemek ya da “tam olsun” hissine ulaşmak için yapar.

Yetişkinlerden farklı olarak çocuklar düşüncelerinin aşırı olduğunu her zaman fark edemez; ritüellerini gizleyebilir ya da aileyi bu ritüellere dahil edebilir. Bu nedenle belirtiler bazen inatçılık, yavaşlık ya da dikkat sorunu sanılır. OKB'nin genel özellikleri için OKB nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuklarda OKB belirtileri nelerdir?

Çocuklarda en sık görülen takıntılar mikrop ve kirlenme korkusu, kendisine ya da ailesine kötü bir şey olacağı endişesi, simetri ve düzen ihtiyacı ile günah ya da ahlakla ilgili kaygılardır. Bunlara sık el yıkama, kontrol etme, sayma, eşyaları dizme, bir işi tekrar tekrar yapma ve ebeveynden sürekli güvence isteme gibi zorlantılar eşlik eder.

Zorlantıların bir kısmı gözle görülmez; çocuk içinden sayabilir, dua edebilir ya da “iyi” bir düşünceyle “kötü” olanı silmeye çalışabilir. Ödevlerin çok uzun sürmesi, sık tuvalete gitme ya da defteri yırtıp yeniden yazma da dolaylı işaretler olabilir.

Normal çocukluk ritüelleri ile OKB nasıl ayrılır?

Özellikle 2 ile 8 yaş arasında yatma saatinde aynı sırayı istemek, oyuncakları dizmek ya da belirli bir tabağı kullanmak gibi ritüeller gelişimin normal bir parçasıdır. Bu ritüeller çocuğa keyif ve güven verir, zamanla azalır. OKB'de ise ritüeller yoğun sıkıntıyla yapılır, giderek artar ve günlük yaşamı aksatır.

Çocuklarda OKB kaç yaşında başlar?

Çocuklarda OKB çoğunlukla 7 ile 12 yaş arasında başlar, ancak okul öncesi dönemde de görülebilir. Yetişkinlerdeki OKB'lerin önemli bir kısmının belirtileri de çocukluk ya da ergenlikte ortaya çıkmıştır. Erken başlayan OKB erkek çocuklarda biraz daha sıktır ve tik bozukluklarıyla birlikte görülme olasılığı daha yüksektir.

Küçük çocuklarda belirtiler daha çok “tam olsun” hissi, düzen ve ebeveynden güvence isteme biçimindedir; çocuk bunun nedenini açıklayamayabilir. Ergenlikte ise saldırgan, cinsel ya da dini içerikli istenmeyen düşünceler daha sık görülür ve genç bu düşünceleri utandığı için gizleyebilir.

Çocuklarda OKB neden olur?

Çocuklarda OKB'nin tek bir nedeni yoktur. Ailesinde OKB, tik bozukluğu ya da kaygı bozukluğu olan çocuklarda risk daha yüksektir; beynin karar verme ve alışkanlık döngülerini yöneten bölgeleri arasındaki iletişim farklılıkları da rol oynar. Stresli yaşam olayları tek başına neden olmaz, ancak yatkın çocuklarda belirtileri başlatabilir ya da artırabilir.

Çocuğun OKB'si ebeveynin yanlış yetiştirmesinden kaynaklanmaz. Ancak ailenin iyi niyetle ritüellere katılması ya da sürekli güvence vermesi, farkında olmadan belirtilerin sürmesine katkıda bulunabilir.

Ani başlayan OKB ve PANDAS nedir?

PANDAS, bazı çocuklarda streptokok boğaz enfeksiyonundan sonra takıntı ve zorlantıların birkaç gün içinde aniden ve şiddetli biçimde başladığı öne sürülen bir tablodur. Enfeksiyon dışı nedenleri de kapsayan geniş haline PANS denir. Bu tablolar halen tartışmalıdır; ani başlangıçta çocuk doktoru ve çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi birlikte yapılmalıdır.

Bu çocuklarda takıntılara ciddi yeme kısıtlaması, ani ayrılık kaygısı, sinirlilik, gece altını ıslatma, el yazısında bozulma ve okul başarısında hızlı düşüş eşlik edebilir.

Çocuklarda OKB nasıl teşhis edilir?

Çocuklarda OKB tanısını çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı, çocuk ve ebeveynle ayrı ayrı yapılan görüşmelerle koyar. Takıntı ve zorlantıların türü, günde ne kadar zaman aldığı ve yaşamı nasıl etkilediği sorulur; şiddeti ölçmek için çocuklara uyarlanmış OKB ölçeklerinden yararlanılır. Tik bozukluğu, kaygı, DEHB ve otizm de ayrıca değerlendirilir.

Otizmdeki tekrarlayıcı davranışlar çoğu zaman çocuğa rahatlık ya da keyif verir, OKB ritüelleri ise sıkıntı içinde yapılır. Bu ayrım için otizm tanısı, sık birlikte görülen kaygı sorunları için çocuklarda anksiyete bozuklukları yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çocuklarda OKB nasıl tedavi edilir?

Çocuklarda OKB'nin ilk basamak tedavisi maruz bırakma ve tepki önleme içeren bilişsel davranışçı terapidir. Çocuk, korktuğu durumlarla küçük adımlarla karşılaşıp ritüel yapmadan kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimler. Orta ve ağır tablolarda ya da terapi yeterli olmadığında SSRI grubu ilaçlar eklenir; ağır OKB'de ikisinin birlikte uygulanması çoğu zaman en etkili seçenektir.

Beş ile sekiz yaş arasındaki küçük çocuklarda aileyi merkeze alan bilişsel davranışçı terapinin etkili olduğu gösterilmiştir. İlaç kullanan çocuk ve ergenler özellikle ilk haftalarda duygudurum değişiklikleri ve intihar düşünceleri yönünden yakından izlenmelidir.

Aileler çocuğun takıntılarına nasıl yaklaşmalı?

Aileler çocuğu ritüelleri nedeniyle suçlamamalı ya da cezalandırmamalı, ama ritüellere katılmaktan ve aynı soruya tekrar tekrar güvence vermekten de adım adım vazgeçmelidir. Bu değişiklik ani değil, terapistle planlanarak yapılmalıdır. Çocuğun kaygısını anladığınızı söylemek ve onun bu kaygıyla baş edebileceğine güvendiğinizi göstermek çoğu zaman en etkili yaklaşımdır.

• Aynı güvenceyi her soruda tekrarlamak yerine “Bunu OKB soruyor, sen bu kaygıyla baş edebilirsin” demeyi deneyin.
• Ritüeller için evin düzenini değiştirmekten, fazladan sabun ya da havlu almaktan kaçının.
• Küçük ilerlemeleri fark edip övün; kötü geçen günleri başarısızlık saymayın.
• Kardeşlerin ve diğer aile üyelerinin de aynı yaklaşımı benimsemesini sağlayın.
• Kendi kaygınızı yönetmek için siz de destek almaktan çekinmeyin.

Sık Sorulan Sorular

Çocuklarda OKB geçer mi?

Tedaviyle çocukların önemli bir kısmında belirtiler belirgin biçimde azalır, bir kısmında tamamen kaybolur. Stresli dönemlerde belirtiler yeniden artabileceği için izlem önemlidir.

OKB ilaçları çocuklar için güvenli mi?

SSRI grubu ilaçlar çocuklarda OKB tedavisinde uzun süredir kullanılır ve uzman izlemiyle genellikle iyi tolere edilir. Doz ve süre çocuk psikiyatristi tarafından belirlenmelidir.

Çocuğum sürekli el yıkıyor, OKB mi?

Sık el yıkama tek başına OKB anlamına gelmez. Yıkama korkuyla yapılıyor, uzun sürüyor, engellendiğinde yoğun sıkıntı oluşuyor ve günlük yaşamı aksatıyorsa değerlendirme gerekir.

OKB ile obsesif kompulsif kişilik bozukluğu aynı şey mi?

Hayır. Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu takıntı ve ritüellerden çok katı düzen ve mükemmeliyetçilikle giden kalıcı bir kişilik örüntüsüdür; ayrıntılar için OKKB nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerine geçmez. Çocuğunuzun takıntıları ve tekrarlayan davranışları günlük yaşamını zorluyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurun.