Tik Bozukluğu ve Tourette Sendromu: Belirtiler ve Tedavi

Tik bozukluğu, kişinin elinde olmadan tekrar tekrar yaptığı ani hareketler ya da çıkardığı seslerle kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur. En sık çocukluk çağında başlar ve çoğu zaman zararsız bir seyir izler. Bu rehber tiklerin türlerini, Tourette sendromunu, nedenlerini ve etkili tedavi yollarını anlatır.

Tik Nedir?

Tik, ani, hızlı, tekrarlayan ve ritmik olmayan bir hareket ya da sestir. Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme ve boğaz temizleme en bilinen örneklerdir. Tikler istemsizdir; kişi kısa bir süre bastırabilse de bir süre sonra yapmak zorunda hisseder. Tanı sistemleri tik bozukluklarını nörogelişimsel bozukluklar arasında sınıflandırır.

Tik yapan birçok kişi, tikten hemen önce bedeninde bir kaşıntı, gerginlik ya da "bir şey eksik" hissi fark eder. Buna öncü dürtü denir. Tik yapılınca bu his kısa süreliğine rahatlar. Bu yüzden tik tamamen bilinçsiz bir hareket değil, karşı konulması çok zor bir dürtüye verilen yanıttır.

Tik ile alışkanlık arasındaki fark nedir?

Tırnak yeme ya da saç çekiştirme gibi alışkanlıklar daha yavaş, amaçlı ve çoğu zaman sıkıntı ya da can sıkıntısı anında yapılır. Tikler ise ani, kısa ve kalıplaşmıştır; kişi çoğu zaman yaptığı anda fark eder. Tiklerin yeri ve biçimi zamanla değişebilir: bir dönem göz kırpma, bir dönem burun çekme öne çıkabilir.

Tik Türleri Nelerdir?

Tikler motor tikler ve ses tikleri olarak ikiye ayrılır; her ikisi de basit ya da karmaşık olabilir. Basit motor tikler tek bir kas grubunu, karmaşık motor tikler birden fazla hareketi içerir. Basit ses tikleri boğaz temizleme gibi seslerdir; karmaşık ses tiklerinde ise kelime ya da cümle tekrarları görülür.

Uygunsuz ya da küfürlü kelime söyleme, filmlerde Tourette sendromunun simgesi gibi gösterilse de gerçekte Tourette sendromu olan kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür. Çoğu tik çok daha sade hareket ve seslerden oluşur.

Tik Bozukluğu Türleri Nelerdir?

Tanı sistemleri tik bozukluklarını süreye ve tik türüne göre üçe ayırır: geçici (provizyonel) tik bozukluğu, süregen motor ya da ses tiki bozukluğu ve Tourette sendromu. Üçünde de tiklerin 18 yaşından önce başlaması gerekir. Ayrım, tiklerin bir yıldan uzun sürüp sürmediğine ve hem motor hem ses tiki bulunup bulunmadığına göre yapılır.

Tourette sendromu nedir?

Tourette sendromu, birden fazla motor tik ile en az bir ses tikinin, aynı anda olmasa da bir yıldan uzun süre birlikte bulunduğu tik bozukluğudur. Okul çağındaki çocuklarda binde 3 ile 8 arasında görüldüğü tahmin edilir. Erkek çocuklarda kız çocuklarına göre birkaç kat daha sıktır. Zekayı etkilemez ve çoğu kişi olağan bir yaşam sürer.

Tikler Ne Zaman Başlar ve Nasıl Seyreder?

Tikler çoğunlukla 4 ile 6 yaş arasında, genellikle göz kırpma gibi basit bir yüz tikiyle başlar. Şiddeti dalgalanır; birkaç hafta artıp sonra azalabilir. Tikler çoğu çocukta 10–12 yaş civarında en yoğun hâline ulaşır ve ergenlik sonrasında belirgin biçimde azalır. Geçici tikler ise genellikle birkaç ay içinde kendiliğinden kaybolur.

Tiklerin şiddetini günlük koşullar belirgin biçimde etkiler. Stres, heyecan, yorgunluk, uykusuzluk ve ekran karşısında uzun süre kalmak tikleri artırabilir. Çocuk bir işe yoğunlaştığında, spor yaparken ya da müzikle uğraşırken ise tikler çoğu zaman azalır.

Tikler geçer mi?

Geçici tiklerin büyük bölümü birkaç ay içinde kendiliğinden geçer. Tourette sendromu ve süregen tiklerde ise birçok kişide ergenlik sonrasında tikler belirgin biçimde hafifler, bir kısmında neredeyse tamamen kaybolur. Bir bölüm kişide yetişkinlikte de sürebilir ama genellikle daha hafif seyreder.

Tik Bozukluğu Neden Olur?

Tik bozukluğunun kesin nedeni bilinmemektedir; kalıtım en güçlü etkendir ve ailesinde tik ya da obsesif kompulsif bozukluk bulunan çocuklarda daha sık görülür. Beyinde hareketlerin başlatılması ve durdurulmasıyla ilgili devrelerin farklı çalıştığı düşünülür. Gebelik ve doğumla ilgili bazı etkenler de riski artırabilir.

Tikler çocuğun "kötü alışkanlığı", yanlış anne baba tutumu ya da çocuğun "dikkat çekme isteği" nedeniyle ortaya çıkmaz. Stres tikleri artırabilir ama tek başına tik bozukluğuna yol açmaz. Bu bilgi, ailelerin suçluluk duygusunu azaltmak için önemlidir.

Tik Bozukluğuna Hangi Durumlar Eşlik Edebilir?

Tourette sendromu ve süregen tik bozukluğu olan çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile obsesif kompulsif bozukluk sık görülür. Kaygı, öğrenme güçlükleri, öfke patlamaları ve uyku sorunları da eşlik edebilir. Çoğu zaman çocuğun günlük yaşamını tiklerden çok bu eşlik eden durumlar zorlaştırır; bu yüzden birlikte değerlendirilmeleri gerekir.

Ayrıntı için DEHB ve obsesif kompulsif bozukluk yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tik Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Tik bozukluğu tanısı, çocuk ve ergen psikiyatristi ya da çocuk nörolog tarafından klinik gözlem ve ayrıntılı öyküyle konur. Tanı için özel bir kan testi ya da beyin görüntülemesi yoktur. Aileden tiklerin videoya çekilmesi istenebilir, çünkü çocuklar muayene sırasında tiklerini bastırabilir. Gerekirse nöbet gibi başka durumları ayırt etmek için ek tetkikler yapılır.

Tiklerin başka bir hastalığın ya da bir ilacın yan etkisi olup olmadığı da değerlendirilir. Değerlendirmede tiklerin sıklığı, şiddeti, çocuğun okul ve arkadaş yaşamına etkisi ve eşlik eden durumlar birlikte ele alınır.

Tik Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?

Tik bozukluğunun tedavisi tiklerin şiddetine ve çocuğun yaşamını ne ölçüde etkilediğine göre planlanır. Hafif tiklerde çoğu zaman aile ve öğretmenin bilgilendirilmesi yeterlidir. Tikler sıkıntı, ağrı ya da sosyal sorunlara yol açıyorsa ilk seçenek davranışsal terapidir. İlaç tedavisi, terapinin yetersiz kaldığı ya da uygulanamadığı durumlarda düşünülür.

Davranışsal terapi tiklerde nasıl işe yarar?

Tikler için geliştirilmiş kapsamlı davranışsal müdahale, kişinin öncü dürtüyü fark etmesini ve tik yerine onunla aynı anda yapılamayan bir karşıt hareket yapmasını öğretir. Örneğin baş sallama tiki yerine boyun kasları hafifçe kasılır. Kontrollü çalışmalarda bu yöntem çocuklarda tik şiddetini belirgin biçimde azaltmıştır ve kılavuzlarda ilk seçenek olarak önerilir.

• Farkındalık eğitimi: Tikin ve öncesindeki dürtünün fark edilmesi.
• Karşıt tepki: Tikle aynı anda yapılamayan, göze batmayan bir hareket.
• Tetikleyicilerin düzenlenmesi: Tikleri artıran durumların saptanması.
• Gevşeme: Stres anında bedensel gerginliğin azaltılması.

Tik bozukluğunda ilaç kullanılır mı?

Tikler çocuğun yaşamını belirgin biçimde kısıtlıyorsa ve davranışsal terapi yeterli olmadıysa hekim ilaç tedavisini düşünebilir. Kılavuzlarda tik tedavisinde bazı antipsikotikler, örneğin aripiprazol ve risperidon, ile alfa-2 agonisti adı verilen tansiyon ilaçları yer alır. İlaç seçimi, eşlik eden DEHB ya da OKB'ye göre de değişir.

İlaçlar tikleri genellikle tamamen yok etmez, sıklık ve şiddetini azaltır. Kilo, uyku hâli ve hareket bozuklukları gibi yan etkiler açısından düzenli takip gerekir. İlaç kararını ve dozunu yalnız hekim belirler.

Anne Babalar Tikler Karşısında Nasıl Davranmalı?

Anne babaların yapabileceği en yararlı şey, tikleri görmezden gelmek, çocuğu tik yaptığı için uyarmamak ve evde sakin, destekleyici bir ortam kurmaktır. "Yapma", "dur" gibi uyarılar çocuğun tikine dikkat çeker, kaygısını artırır ve tikleri çoğu zaman şiddetlendirir. Çocuğun tiklerini bastırmaya zorlanması da yorucudur.

• Tiklerden söz etmeyin, çocuğu taklit edenlere karşı onu koruyun.
• Düzenli uyku ve yeterli dinlenme sağlayın.
• Ekran süresini sınırlayın, sporu ve açık hava etkinliklerini destekleyin.
• Öğretmeni bilgilendirin; sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler istenebilir.
• Çocuğunuzun güçlü yanlarını ve ilgi alanlarını destekleyin.

Okulda tikler için neler yapılabilir?

Öğretmenin tik bozukluğu hakkında bilgi sahibi olması, çocuğun sınıfta uyarılmasını ve alay edilmesini önler. Gerekirse çocuğa sınıftan kısa süre çıkabileceği bir mola hakkı tanınabilir. Sınıf arkadaşlarına yaşa uygun bir dille yapılan bilgilendirme, dışlanmayı azaltabilir. Tikler yazı yazmayı zorlaştırıyorsa sınav süresinde düzenleme istenebilir.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Tikler bir yıldan uzun sürüyorsa, sayısı ve çeşidi artıyorsa, ağrıya ya da yaralanmaya yol açıyorsa, çocuğun okul ve arkadaş ilişkilerini etkiliyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine ya da çocuk nörologa başvurmak gerekir. Tiklerle birlikte dikkat sorunları, takıntılar ya da belirgin kaygı varsa değerlendirme daha da önemlidir.

Tiklerin aniden, birkaç gün içinde çok sayıda başlaması ya da yeni bir ilaçtan sonra ortaya çıkması da hekime danışılması gereken bir durumdur.

Sık Sorulan Sorular

Göz kırpma tiki geçer mi?

Çocuklarda en sık görülen tik göz kırpmadır ve çoğu zaman birkaç ay içinde kendiliğinden geçer. Bir yıldan uzun sürerse ya da başka tikler eklenirse değerlendirme gerekir.

Tik bozukluğu psikolojik mi?

Tik bozukluğu nörogelişimsel bir durumdur; beyindeki hareket devreleriyle ilgilidir. Stres ve kaygı tikleri artırabilir ama tek başına nedeni değildir.

Tik bozukluğu kalıtsal mı?

Evet, kalıtım en güçlü risk etkenidir. Ailesinde tik ya da obsesif kompulsif bozukluk bulunan çocuklarda daha sık görülür.

Tourette sendromu olan kişiler küfür eder mi?

Uygunsuz kelime söyleme Tourette sendromu olanların yalnızca küçük bir bölümünde görülür. Tiklerin çoğu basit hareket ve seslerden oluşur.

Tik bozukluğu zekayı etkiler mi?

Hayır. Tik bozukluğu zekayı etkilemez. Eşlik eden dikkat sorunları ya da öğrenme güçlükleri okul başarısını etkileyebilir; bunlar ayrıca değerlendirilir.

Tikler yetişkinlikte başlar mı?

Tik bozukluklarının tanısı için tiklerin 18 yaşından önce başlaması gerekir. Yetişkinlikte ilk kez başlayan tik benzeri hareketler başka nedenler açısından değerlendirilmelidir.

Tikler stresle artar mı?

Evet. Stres, heyecan, yorgunluk ve uykusuzluk tikleri artırabilir. Çocuk bir işe odaklandığında ya da spor yaptığında tikler çoğu zaman azalır.

Tik bozukluğu olan çocuk spor yapabilir mi?

Evet, spor yapması desteklenir. Fiziksel etkinlik ve odaklanma gerektiren uğraşlar birçok çocukta tikleri azaltır ve özgüveni artırır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun tiklerinin değerlendirilmesi ve tedavi planı için bir çocuk ruh sağlığı ya da çocuk nörolojisi uzmanıyla yüz yüze görüşün. Tiklere ağır bir üzüntü, umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri eşlik ederse beklemeden 112'yi arayın.