Déjà vu, ilk kez yaşadığınızı bildiğiniz bir anın, sanki daha önce aynen yaşanmış gibi tuhaf biçimde tanıdık gelmesi hissidir. Fransızca "daha önce görülmüş" anlamına gelir. Genellikle birkaç saniye sürer ve kendiliğinden geçer. İnsanların büyük bölümü hayatında en az bir kez yaşar; çoğu zaman zararsızdır ve beynin bellek sisteminin olağan bir yanılmasıdır.[1]
İÇİNDEKİLER
Bu yazıda déjà vu'nun neden olduğunu, beyinde neler yaşandığını, kimlerde daha sık görüldüğünü ve jamais vu gibi benzer deneyimlerden farkını anlattık. Déjà vu'nun epilepsi, kaygı ve derealizasyonla ilişkisini, sık yaşamanın normal olup olmadığını ve ne zaman bir uzmana başvurmanız gerektiğini de bulacaksınız.
Déjà Vu Nedir?
Déjà vu, şu anda yaşanan bir durumun geçmişte yaşanmış bir anla birebir aynıymış gibi algılanması, ancak kişinin bu "anının" ne zaman ve nerede yaşandığını hatırlayamamasıdır. Kişi aynı zamanda bu tanıdıklık hissinin mantıklı olmadığını da bilir. Bu ikili farkındalık, déjà vu'yu gerçek bir anıdan ya da sanrıdan ayıran en önemli özelliktir.[4]
Déjà vu sırasında kişi bazen bir sonraki anda ne olacağını biliyormuş gibi hisseder. Ancak araştırmalar, bu hissin gerçek bir öngörüye dönüşmediğini gösterir. Déjà vu bir bilgi değil, bir histir: zihin tanıdıklık sinyali üretir, ama bu sinyalin arkasında gerçek bir anı bulunmaz.[2]
Déjà Vu Ne Kadar Yaygındır?
Déjà vu üzerine yapılan çalışmaları derleyen kapsamlı bir incelemede, insanların yaklaşık üçte ikisinin hayatlarında en az bir kez déjà vu yaşadığı bildirilmiştir. Bu deneyim en sık on beş ile yirmi beş yaş arasında görülür ve yaş ilerledikçe azalır. Eğitim düzeyi yüksek olanlarda ve sık seyahat edenlerde daha sık bildirilir.[1]
Déjà vu'nun gençlerde daha sık görülmesi, beynin bellek sistemlerinin bu dönemde daha esnek ve hızlı çalışmasıyla açıklanmaya çalışılır. Yaşla birlikte azalması ise önemli bir ipucudur: eğer déjà vu bir hastalık belirtisi olsaydı, yaşla birlikte artması beklenirdi. Bu yüzden ara sıra yaşanan déjà vu sağlıklı beynin bir özelliği olarak görülür.
Déjà Vu Neden Olur?
Bellek araştırmaları, bir şeyi tanımanın iki farklı süreçle gerçekleştiğini gösterir: ayrıntılı hatırlama ve yalnızca tanıdık gelme hissi. Déjà vu'nun, tanıdıklık hissinin ayrıntılı bir anı olmadan devreye girmesiyle ortaya çıktığı düşünülür. Kişi bir şeyin tanıdık olduğunu hisseder, ama bunun nedenini bulamaz.[2]
Laboratuvar çalışmalarında, daha önce görülen bir sahneye benzeyen yeni bir sahneyle karşılaşan katılımcıların, eski sahneyi hatırlayamasalar bile yoğun bir tanıdıklık hissi ve déjà vu bildirdikleri gösterilmiştir. Yani bir odanın yerleşimi, bir sokağın düzeni ya da bir sesin tonu, unutulmuş bir deneyime benzediğinde déjà vu tetiklenebilir.[2]
Déjà Vu Sırasında Beyinde Neler Olur?
Déjà vu'nun beyindeki kaynağı büyük ölçüde, kulakların hemen üzerinde yer alan şakak lobunun iç kısmındaki bellek yapılarıyla ilişkilendirilir. Epilepsi ameliyatı öncesinde yapılan beyin uyarımı çalışmalarında, tanıdıklık duygusuyla ilgili bir bölgenin elektrikle uyarılmasının bazı kişilerde déjà vu hissini doğrudan ortaya çıkardığı gösterilmiştir.[3]
Bu bulgu, déjà vu'nun bellek sistemindeki kısa süreli bir "yanlış alarm" olduğunu destekler: tanıdıklık devresi, gerçek bir anı olmadan bir anlığına ateşlenir. Beynin bu yanlış alarmı fark edip "bu mantıksız" diyebilmesi de sağlıklı bir denetim mekanizmasının işaretidir.[4]
Déjà Vu, Jamais Vu ve Presque Vu Arasındaki Fark Nedir?
Déjà vu'nun benzerleri de vardır. Jamais vu, çok iyi bilinen bir şeyin aniden yabancı ve yeni gibi gelmesidir; örneğin her gün yazdığınız bir kelimenin bir anda tuhaf görünmesi. Presque vu ise bir şeyi hatırlamak üzere olup bir türlü hatırlayamamak, halk arasındaki "dilimin ucunda" hissidir. Üçü de bellek sisteminin kısa süreli yanılmalarıdır.[4]
| Deneyim | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Déjà vu | Yeni olan tanıdık gelir | İlk gidilen yer bilindik gelir |
| Jamais vu | Bilinen yabancı gelir | Tanıdık kelime tuhaf görünür |
| Presque vu | Hatırlamak üzere olmak | Dilimin ucunda hissi |
Déjà Vu'yu Tetikleyen Durumlar Nelerdir?
Déjà vu herkes için zaman zaman görülebilir, ancak bazı durumlar sıklığını artırabilir. Araştırmalarda yorgunluk, uykusuzluk ve yoğun stres dönemlerinde déjà vu'nun daha sık bildirildiği görülmüştür. Yeni ortamlara girmek, seyahat etmek ve dikkatin bölündüğü anlar da tanıdıklık sisteminin yanılmasını kolaylaştırabilir.[1]
- Yorgunluk ve uykusuzluk
- Yoğun stres ve kaygı dönemleri
- Yeni bir şehirde, evde ya da işyerinde bulunmak
- Dikkatin dağınık olduğu, aynı anda çok iş yapılan anlar
- Alkol ve bazı maddeler
Bu tetikleyiciler déjà vu'yu açıklar, ama bir hastalık göstermez. Ara sıra yaşanan déjà vu için herhangi bir tedavi gerekmez.
Déjà Vu Epilepsi Belirtisi Olabilir mi?
Çoğu déjà vu zararsızdır, ancak şakak lobu epilepsisi olan bazı kişilerde déjà vu, nöbetin başlangıcında görülen bir uyarı hissi olabilir. Bu tür déjà vu genellikle sık tekrarlar, yoğundur ve tuhaf bir koku ya da tat, mideden yükselen bir his, korku, dalgınlık, dudak şapırdatma ya da kısa süreli bilinç bulanıklığıyla birlikte görülür.[5]
Epilepsiyle ilişkili déjà vu'yu olağan déjà vu'dan ayırt eden özellikler; sıklık, süre ve eşlik eden belirtilerdir. Déjà vu'nun ardından kısa süreli şaşkınlık, ne yaptığını hatırlayamama ya da çevredekilerin fark ettiği bir dalgınlık oluyorsa nöroloji değerlendirmesi gerekir. Psikolojik kökenli nöbetleri ise konversiyon bozukluğu yazımızda anlattık.[5]
Déjà Vu Kaygı ve Derealizasyonla İlişkili mi?
Bazı araştırmalar, kaygı düzeyi yüksek olan kişilerin déjà vu'yu daha sık yaşayabildiğini bildirir. Psikiyatrik açıdan déjà vu, özellikle çevrenin gerçek dışı gibi algılandığı derealizasyon ve kişinin kendine yabancılaştığı depersonalizasyon deneyimleriyle birlikte görülebilir. Bu durumlarda déjà vu daha rahatsız edici ve korkutucu yaşanabilir.[6]
Déjà vu'yu sık yaşayan kaygılı kişiler, bunun bir hastalık işareti olduğundan korkarak kaygılarını artırabilir; bu da yeni déjà vu deneyimlerine zemin hazırlar. Déjà vu'nun ne olduğunu bilmek bu döngüyü kırar. Gerçeklikten kopma hissini derealizasyon ve depersonalizasyon yazımızda anlattık.
Déjà Vu Geleceği Görmek mi?
Déjà vu sırasında bazı kişiler bir sonraki anda ne olacağını önceden biliyormuş gibi hisseder ve bunu geçmiş bir yaşamın, rüyada görülen bir anın ya da geleceği görmenin işareti olarak yorumlayabilir. Ancak bilimsel çalışmalar, déjà vu sırasında yaşanan bu öngörü hissinin gerçekte doğru tahminlere dönüşmediğini göstermektedir.[2]
Déjà vu'yu ve benzer bellek yanılmalarını anlamak, onlara doğaüstü anlamlar yüklemeden yaşamamızı sağlar. Toplulukların ortak olarak yanlış hatırladığı olayları anlatan Mandela etkisi de belleğin ne kadar yeniden kurgulanabilir olduğunu gösteren başka bir örnektir.
Çocuklar ve Ergenler Déjà Vu Yaşar mı?
Evet. Déjà vu çoğunlukla ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde fark edilmeye başlanır, ancak daha küçük çocuklar da benzer bir his tarif edebilir. Çocuklar bu deneyimi "bunu daha önce yaşamıştım" ya da "rüyamda görmüştüm" diye anlatabilir. Bu anlatımlar çoğu zaman merak uyandırır ve endişe verici bir durumu göstermez.[1]
Çocuğun deneyimini küçümsemeden dinlemek ve bunun pek çok insanın yaşadığı bir his olduğunu açıklamak yeterlidir. Ancak déjà vu'ya dalgınlık nöbetleri, bakışların bir noktaya takılması, ardından şaşkınlık ya da okulda dikkat sorunları eşlik ediyorsa bir çocuk nöroloğu ve çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi gerekir.
Sık Déjà Vu Yaşamak Normal mi?
Ayda birkaç kez déjà vu yaşamak, özellikle gençlerde ve yoğun, yorucu dönemlerde olağandır. Sıklık tek başına bir sorun göstermez. Önemli olan, déjà vu'nun nasıl yaşandığı ve neyin eşlik ettiğidir. Kısa süren, kendiliğinden geçen, sonrasında bilinç ya da bellek sorunu bırakmayan déjà vu genellikle zararsızdır.[1]
Ancak déjà vu yetişkinlikte aniden çok sıklaştıysa, her gün ya da günde birkaç kez yaşanıyorsa, uzun sürüyorsa ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa değerlendirme yararlı olur. Bu değerlendirme çoğu zaman kaygıyı da azaltır; çünkü pek çok kişi yalnızca déjà vu'nun ne olduğunu öğrenmekle rahatlar.
Déjà Vu Yaşadığınızda Ne Yapmalısınız?
Déjà vu yaşadığınızda yapmanız gereken özel bir şey yoktur; birkaç saniye içinde kendiliğinden geçer. Hissi bastırmaya çalışmak yerine fark edip geçmesine izin vermek, kaygıyı azaltır. Yavaş bir nefes almak ve dikkatinizi çevrenizdeki somut ayrıntılara yöneltmek, kendinizi yeniden şimdiye bağlamanıza yardım eder.[4]
Déjà vu'larınız sıklaştıysa ne zaman, nerede, ne kadar sürdüğünü ve eşlik eden bir şey olup olmadığını kısaca not edin. Yeterli uyku, düzenli bir yaşam ve stresin azaltılması sıklığı düşürebilir. Bu notlar, gerekirse başvuracağınız uzmanın değerlendirmesini de kolaylaştırır.
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?
Déjà vu çok sık yaşanıyor, uzun sürüyor, tuhaf koku, mideden yükselen his, dalgınlık ya da kısa süreli bilinç kaybıyla birlikte görülüyorsa bir nöroloji uzmanına başvurulmalıdır. Déjà vu'ya yoğun kaygı, gerçeklikten kopma hissi, panik ya da depresyon eşlik ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olur.
İlinizdeki psikiyatristleri ve psikologları sitemizde inceleyebilirsiniz. Gerçeklikten kopma hissi için ücretsiz Depersonalizasyon Testi, kaygı düzeyiniz için Anksiyete Testi ön fikir verebilir.
Sık Sorulan Sorular
Déjà vu ne demek?
Fransızca "daha önce görülmüş" anlamına gelir. İlk kez yaşanan bir anın daha önce yaşanmış gibi tanıdık gelmesi hissidir.
Déjà vu neden olur?
Beynin tanıdıklık sinyalinin, gerçek bir anı olmadan kısa süreliğine devreye girmesiyle açıklanır. Yorgunluk ve stres sıklığını artırabilir.
Déjà vu hastalık mı?
Hayır. Ara sıra yaşanan déjà vu sağlıklı beynin olağan bir özelliğidir. Çok sık ve başka belirtilerle birlikteyse değerlendirme gerekir.
Déjà vu rüyada görülen bir anı mıdır?
Bilimsel olarak déjà vu'nun rüyalarla ya da geleceği görmekle ilişkisi gösterilmemiştir. Bellek sisteminin geçici bir yanılmasıdır.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız deneyimler sizi kaygılandırıyorsa bir uzmana başvurun; bilinç kaybı ve nöbette hemen 112'yi arayın.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.