Nevroz Nedir? Nevrotik Ne Demek, Nevrotik Kişilik

Günlük konuşmada “Çok nevrotiksin” dendiğini sık duyarız; kimi zaman evhamlı, kimi zaman alıngan ya da çabuk sinirlenen biri kastedilir. Oysa nevroz, psikiyatri tarihinde uzun süre kullanılmış bir tıbbi kavramdır ve bugün farklı bir anlam taşır. Bu yazıda nevrozun ne olduğunu, nevrotik kişiliğin özelliklerini, nedenlerini, psikozdan farkını ve tedavi yollarını anlatıyoruz.

Nevroz Nedir?

Nevroz, kişinin gerçeklikle bağını kaybetmeden yaşadığı ve uzun süren kaygı, korku, takıntı, mutsuzluk ya da tıbbi nedeni bulunmayan bedensel yakınmalarla giden ruhsal sıkıntıları anlatmak için kullanılan eski bir üst başlıktır. Kişi yaşadığının farkındadır ve bundan yakınır. Günümüz tanı sistemlerinde nevroz tek başına bir hastalık adı değildir; yerini kaygı bozukluğu, OKB ya da fobi gibi belirli tanılar almıştır.

Nevroz sözcüğü 18. yüzyılın sonlarında ortaya çıktı ve ilk başta sinirlerin ve kasların bütün hastalıklarını kapsıyordu; o dönemde bu rahatsızlıkların bedensel bir nedeni olduğu düşünülüyordu. Psikoz terimi ise 1845'te bu geniş grubun bir alt başlığı olarak doğdu. Yaklaşık 1900'e gelindiğinde görüş tersine döndü: nevrozlar ruhsal kökenli sayılmaya, ağır akıl hastalıkları ise bedensel nedenlere bağlanmaya başladı.^[1]

Yirminci yüzyılın ilk yarısında nevroz, Freud'un psikanalitik kuramıyla birlikte bilinçdışı çatışmaların ve bunlara karşı kurulan savunmaların ürünü olarak açıklandı. Bugün psikolojide kullanılan nevrotiklik kavramı adını bu gelenekten alsa da bilinçdışı çatışma kuramlarına dayanmaz; ölçülebilir bir kişilik özelliği olarak tanımlanır.^[2] Psikanalitik bakış için Freud yazımıza ve savunma mekanizmaları yazımıza göz atabilirsiniz.

Nevrotik ne demek?

Nevrotik sözcüğü üç farklı anlamda kullanılır. Tıp tarihinde nevrozu olan kişiyi ya da nevroz grubundaki bir rahatsızlığı anlatır. Günlük dilde evhamlı, alıngan, her şeyi dert eden ya da çabuk parlayan biri için, çoğu zaman da küçümseyici bir sıfat olarak söylenir. Psikolojide ise nevrotiklik, herkeste farklı düzeyde bulunan bir kişilik boyutunun adıdır.

Nevroz ile nevrotiklik aynı şey mi?

Hayır. Nevroz, belirtileri olan ve kişinin hayatını zorlaştıran rahatsızlıkları anlatan eski bir tanı grubudur. Nevrotiklik ise bir hastalık değil, olumsuz duyguları ne sıklıkta ve ne yoğunlukta yaşadığımızı gösteren bir kişilik özelliğidir. Nevrotikliği yüksek olan birinde kaygı ve depresyon gelişme olasılığı artar, ama bu özellik tek başına tanı anlamına gelmez.

Nevroz Kavramı Bugün Neden Kullanılmıyor?

ABD'de psikiyatri, 1980'lerin başında DSM-III sınıflamasıyla birlikte ruhsal hastalıkları varsayılan nedenlerine göre değil, gözlenebilen belirtilerine göre tanımlamaya yöneldi.^[4] Nevroz ise hem çok geniş hem de belirli bir kurama dayanan bir kavramdı. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-10 sınıflaması da nevroz ile psikoz arasındaki geleneksel ayrımı kullanmadı; yine de nevrotik sözcüğünü bir tanı grubunun adında korudu.^[3]

Bu yaklaşım, aynı adla anılan ama birbirinden çok farklı tabloları ayırmayı ve tanıların farklı uzmanlar arasında daha standart biçimde konmasını amaçladı. ICD-11'de ise kaygı bozuklukları, eskiden içinde bulundukları “nevrotik, stresle ilişkili ve somatoform bozukluklar” grubundan ayrılarak kendi başına bir grup hâline geldi.^[5]

F40–F48 nevrotik bozukluklar hangi tanıları kapsar?

Türkiye'de raporlarda ve reçetelerde hâlâ ICD-10 kodları kullanılır. Bu sınıflamada F40–F48 bloğu “nevrotik, stresle ilişkili ve somatoform bozukluklar” adını taşır ve bu tanılar nevroz kavramıyla tarihsel bağları nedeniyle bir araya getirilmiştir. Eskiden nevroz sayılan durumların depresif nevroz dışındaki çoğu bu blokta yer alır. Bu tanılarda belirtiler sıklıkla iç içe geçer; özellikle hafif tablolarda kaygı ile çökkünlüğün bir arada görülmesi açık ara en sık rastlanan birlikteliktir.^[3]

Raporda F48.9 yazıyorsa bu, nevrotik belirtilerin henüz daha belirli bir tanıya oturtulmadığını gösterir. Bu gruptaki tanılar için anksiyete bozuklukları rehberimize, F41.2 tanısı ve uyum bozukluğu yazılarımıza bakabilirsiniz.

Eski nevroz türleri bugün hangi adla anılıyor?

Eski kitaplarda ve gündelik dilde geçen nevroz türlerinin çoğunun ICD-10'da açık bir karşılığı vardır. Sınıflama bu eski adları, ilgili tanının kapsadığı terimler arasında tek tek sayar.

Ayrıntılar için OKB, fobi çeşitleri, distimi ve sağlık kaygısı yazılarımızı okuyabilirsiniz. Bedensel yakınmaların ön planda olduğu tablolar psikosomatik hastalıklar yazımızda ele alınıyor.

Kalp nevrozu ne demek?

Kalp nevrozu, ICD-10'da somatoform otonom işlev bozukluğunun (F45.3) kalp ve dolaşım sistemine ayrılan alt başlığında yer alır; “mide nevrozu” olarak bilinen tablo da aynı grubun üst sindirim sistemine ait alt başlığındadır. Tanı için çarpıntı, terleme, titreme ya da kızarma gibi süregen ve rahatsız edici otonom uyarılma belirtilerinin yanında, kişinin belirli bir organa ya da sisteme bağladığı başka yakınmaların da bulunması gerekir. Kişinin o organda ciddi bir hastalık olduğuna dair kaygısı, doktorların tekrarlanan açıklamalarına ve güvencelerine rağmen geçmez; yapılan incelemelerde ise organın yapısında ya da işleyişinde anlamlı bir bozukluk bulunmaz.^[3]

Bu yüzden söz konusu tanı ancak kalp ve ilgili organlar gerektiği gibi değerlendirildikten sonra konabilir. Kaygının kalp atışını nasıl etkilediğini panik atak ve çarpıntı yazımızda okuyabilirsiniz.

Nevrotik Kişilik Nedir?

Nevrotik kişilik, gündelik dilde nevrotiklik düzeyi yüksek olan kişiyi anlatır. Nevrotiklik; tehdit, engellenme ya da kayıp karşısında kaygı, endişe, öfke ve üzüntü gibi olumsuz duygularla tepki verme eğilimidir. Herkes bu boyutun bir yerinde durur; puanı yüksek olanlar küçük zorluklara bile sık ve yoğun duygusal tepkiler verir.

Nevrotiklik, kişilik araştırmalarının en köklü alanlarından biridir ve Beş Büyük (beş faktör) kişilik modelinin temel boyutları arasında yer alır. Kalıtsal yönü, çocukluktaki öncülleri ve yaşam boyu görece kararlılığı çok sayıda araştırmayla desteklenir. Kişilik bozukluklarının ICD-11 için önerilen boyutsal modelindeki olumsuz duygulanım alanı da bu özellikle örtüşür.^[6]

“Nevrotik kişilik bozukluğu” adıyla resmî bir tanı yoktur. Nevrotikliği yüksek biri, bu özellik günlük hayatını belirgin biçimde bozmadıkça hasta sayılmaz. Kendi eğilimleriniz hakkında fikir edinmek isterseniz Nevrotik Bozukluk Testi'ne ya da Kişilik Testi'ne bakabilirsiniz; testler tanı koymaz.

Nevrotik kişilik özellikleri nelerdir?

Nevrotikliği yüksek kişiler olumsuz duyguları hem daha sık hem de koşullarla orantısız bir yoğunlukta yaşar. Sıradan durumları tehdit gibi algılayabilir, küçük aksilikleri çıkışsız bir felaket gibi yaşayabilirler. Sık görülen özellikler şunlardır:

• Sık endişelenme, olasılıkları hep en kötü yönden düşünme
• Çabuk sinirlenme, alınganlık, düşmanca yorumlara kapılma
• Üzüntü, karamsarlık, yetersizlik duygusu
• Kendini sürekli eleştirme ve başkalarının eleştirisine aşırı duyarlılık
• Utanma, başkalarının ne düşüneceğini sürekli dert etme
• Stres altında kolayca dağılma, kendini çaresiz hissetme
• Sorunu çözmek yerine kaçınmaya ya da yalnızca duyguyu yatıştırmaya yönelme

Araştırmalar, nevrotikliği yüksek kişilerin stresle başa çıkarken soruna yönelik yolları daha az, kaçınmaya dayalı yolları daha çok kullandığını gösteriyor. Bu kişiler kendilerini yetersiz görmeye de daha yatkındır.^[2]

Herkes biraz nevrotik midir?

Evet, nevrotiklik herkeste farklı düzeyde bulunan sürekli bir boyuttur; “var” ya da “yok” diye ayrılmaz. Ortalama puanlar ergenliğin sonlarında en yüksek düzeye çıkar ve yetişkinlik boyunca yavaş yavaş azalır; kadınların ortalaması erkeklerinkinden biraz yüksektir.^[2]

Nevrotiklik ile aleksitimi (duygu körlüğü) arasında bağ var mı?

Aralarında bir bağ vardır, ama ikisi aynı şey değildir. Nevrotiklik olumsuz duyguları sık ve yoğun yaşama eğilimiyken, aleksitimi kişinin kendi duygularını tanımakta ve sözcüklere dökmekte zorlanmasıdır. 101 üniversite öğrencisiyle yapılan bir çalışmada aleksitimi puanları nevrotiklikle aynı yönde, dışadönüklük ve deneyime açıklıkla ise ters yönde ilişkili çıktı; nevrotikliğin alt boyutları arasında aleksitimiyi yordayan, çökkünlük boyutuydu. Araştırmacılar bu sonucu, aleksitiminin tek bir kişilik boyutuna indirgenemeyen ve farklı özelliklerin bir araya gelmesiyle oluşan ayrı bir yapı olduğunun göstergesi saydı.^[15]

Duygularınızı adlandırmakta zorlanıyor ve sıkıntınızı daha çok bedeninizde hissediyorsanız aleksitimi yazımıza göz atabilirsiniz.

Nevrozun Belirtileri Nelerdir?

Nevroz grubundaki rahatsızlıklarda en sık görülen belirtiler süregen kaygı, yersiz korkular, takıntılı düşünceler, çökkünlük, çabuk yorulma, uyku sorunları ve tıbbi bir nedenle açıklanamayan bedensel yakınmalardır. Kişi gerçeklikle bağını korur ve sıkıntısının farkındadır. Belirtiler çoğu zaman stresli dönemlerde belirginleşir ve kişi rahatsız olduğu durumlardan giderek daha çok kaçınmaya başlar.

ICD-10'da hâlâ yer alan ama birçok ülkede artık pek kullanılmayan nevrasteni (F48.0) tanısında, zihinsel çabadan sonra artan yorgunluğa ya da küçük bir çabayla gelen bitkinliğe kas ağrıları, baş dönmesi, gerilim tipi baş ağrısı, uyku bozukluğu, gevşeyememe, sinirlilik ve hazımsızlıktan en az ikisi eşlik eder. Bu tanı kullanılacaksa önce depresyon ve kaygı bozukluğu dışlanmaya çalışılır.^[3]

Belirtilerinizin hangi alanda yoğunlaştığına dair ön fikir edinmek için Nevrotik Bozukluk Testi ile Aşırı Kaygı ve Evham Testi'ni deneyebilirsiniz. Bu testlerin sonucu muayenenin yerini tutmaz.

Nevroz ile Psikoz Arasındaki Fark Nedir?

Temel fark gerçeği değerlendirme yetisindedir. Psikoz sözcüğü bugün halüsinasyon, sanrı ya da aşırı taşkınlık ve hareketlilik, belirgin psikomotor yavaşlama ve katatoni gibi ağır davranış bozukluklarının varlığını anlatmak için kullanılır.^[3] Nevrotik tablolarda bu belirtiler bulunmaz; kişi gerçeklikle bağını korur, sıkıntısını bilir ve çoğu zaman kendisi yardım arar.

Ayrıntılar için psikoz yazımıza ve şizofreni rehberimize bakabilirsiniz.

Nevrotik olmak kişilik bozukluğu demek mi?

Hayır. Kişilik bozukluğu, kişinin kendini ve başkalarını algılama biçiminde uzun süreli ve yaşamı belirgin biçimde aksatan sorunlar olduğunda konan ayrı bir tanıdır. Yine de nevrotiklik bazı kişilik bozukluklarıyla ilişkilidir; orta düzeyde bağlantı sınırda (borderline), çekingen ve bağımlı kişilik bozukluklarında bulunmuştur.^[2] Bu konuda kişilik bozuklukları rehberimize bakabilirsiniz.

Nevroz ve Nevrotiklik Neden Olur?

Tek bir neden yoktur. Nevrotiklik, genetik yatkınlık ile yaşam deneyimlerinin birlikte şekillendirdiği bir özelliktir. Davranış genetiği çalışmalarını birleştiren bir analize göre kişilik farklarının yaklaşık yüzde 40'ı genetik, yüzde 60'ı çevresel etkilerle açıklanır; ikiz çalışmalarında bu oran yüzde 47'ye çıkar.^[7] Stresli olaylar ve öğrenilmiş başa çıkma biçimleri de tabloyu etkiler.

Nevrotikliğin kökenini açıklamak için 2014'te önerilen bir kurama göre bu özellik, strese karşı artmış tepkiselliğin ve sık yaşanan olumsuz duyguların yanı sıra dünyanın tehlikeli bir yer olduğu ve zorluklarla baş edilemeyeceği inancını da içerir. Uzun süre sabit ve genetik temelli sayılan nevrotikliğin, bu kurama göre genlerle çevrenin yaşam boyu süren etkileşimiyle şekillendiği düşünülüyor.^[8]

Kalıtsal etki erken ergenlikte ve genç yetişkinlikte en yüksek düzeydedir. İkiz çalışmalarında aynı evde büyümenin ortak etkisi neredeyse sıfır çıkar, kardeşlerin birbirinden farklı yaşadığı deneyimler ise belirgin rol oynar; yine de bu, aile ortamının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Geriye dönük çalışmalarda yetişkinlikteki yüksek nevrotiklik; müdahaleci ebeveyn tutumu, çocuklukta istismar ve ebeveynin ilgisizliğiyle hafif düzeyde ilişkili bulunmuştur.^[2] Bu konuda çocuklukta duygusal ihmal yazımıza göz atabilirsiniz.

Nevrotikliği yüksek kişiler hem daha fazla stresli olay yaşar hem de bu olaylara daha yoğun tepki verir. İlişkilerde çatışma, iş kaybı ve sosyal desteğin azalması bu kişilerde daha sık görülür ve her biri yeni bir stres kaynağı olur. Böylece kaygı ve depresyon riskini artıran bir kısır döngü oluşabilir.

Nevrotik kişilik zamanla değişir mi?

Değişebilir. Nevrotiklik görece kararlı bir özellik olsa da ortalama düzeyi yaşla birlikte azalır. Tedavi sürecinde kişilik ölçümlerini izleyen 207 çalışmanın analizinde, ortalama 24 haftalık müdahalelerle kişilik puanlarında belirgin değişim görüldü; değişim tedavi bittikten sonraki izlemlerde de sürdü. En çok değişen alan duygusal denge oldu ve en büyük değişimi kaygı bozukluğu nedeniyle tedavi görenler gösterdi.^[9]

Nevrotiklik Hangi Sorunlara Zemin Hazırlar?

Yüksek nevrotiklik; kaygı bozuklukları, depresyon, madde kullanım sorunları, bedensel belirti bozuklukları ve yeme bozuklukları için ortak bir yatkınlık oluşturur. Kalp sorunları, astım, egzama ve huzursuz bağırsak sendromu gibi bedensel hastalıklarla da ilişkilidir. Ayrıca iş yaşamında başarısızlık, evlilikte doyumsuzluk ve yaşam kalitesinde düşüşle bağlantılıdır.^[6]

Nevrotiklik, ruhsal bozuklukların yalnızca eşlikçisi değil, önceden habercisi de olabilir. Örneğin daha önce depresyon geçirmemiş kadınlarda nevrotiklik puanındaki bir standart sapmalık artış, sonraki 12 ay içinde ilk kez majör depresyon geçirme olasılık oranında yüzde 90–100'lük bir artışla ilişkili bulundu; erkeklerde bu artış yüzde 85'ti. Nevrotikliği yüksek kişilerde sigara içme ve alkol ya da madde bağımlılığı da daha sık görülür.^[2]

Bu özelliğin topluma maliyeti de yüksektir. Hollanda'da 5.504 kişiyle yapılan bir çalışmada, nevrotiklik puanı en yüksek yüzde 25'lik dilimin yol açtığı ek sağlık harcaması ve iş gücü kaybı, yaygın ruhsal bozuklukların ek maliyetinin yaklaşık 2,5 katı bulundu.^[10] Araştırmacılar bu nedenle yalnız tek tek hastalıklara değil, ortak zemin olan nevrotikliğe yönelik müdahalelerin de düşünülmesini öneriyor.

Nevrotiklik ilişkileri ve iş hayatını nasıl etkiler?

Evlilikten önce iki eşte de ölçülen nevrotiklik puanlarının ileride ayrılık ya da boşanma olasılığını öngördüğü birçok uzun süreli çalışmada gösterildi.^[2] Yüksek nevrotiklik ilişkiye gerçekten zarar verebildiği gibi, ortada somut bir neden yokken de evlilikten doyumsuzluk duyulmasına yol açabilir; bu duygu zamanla eşte hayal kırıklığına ve geri çekilmeye dönüşebilir. İş hayatında ise duygusal meşguliyet, tükenme ve dikkat dağınıklığı yoluyla verimi düşürebilir.^[6]

İlişkide tekrarlayan sorunlar için yakın ilişkiler ve çift terapisi yazımıza bakabilirsiniz.

Nevrotikliğin hiç yararı yok mu?

Belli ölçüde vardır. Tehlikeye karşı tetikte olmak ve temkinli davranmak insanı korur; bu yüzden araştırmacılar, nevrotikliği toplum genelinde azaltmaya yönelik girişimlerin bazı kişilerde bu işlevsel korku ve tedbirliliği güvensiz bir düzeye indirebileceği uyarısında bulunur. Tehlike işaretlerinin belirsiz olduğu bazı tehlikeli ortamlarda görece yüksek nevrotikliğin bile işe yarayabileceği düşünülür.^[2] Sorun, bu tetikte olma hâlinin gerçek bir tehlike yokken de sürmesi ve hayatı daraltmasıdır.

Nevroz Nasıl Teşhis Edilir?

Nevrozu ya da nevrotik kişiliği gösteren bir kan tahlili veya beyin görüntülemesi yoktur. Değerlendirme, psikiyatri uzmanının ya da klinik psikoloğun yaptığı ayrıntılı görüşmeye dayanır: belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda arttığı ve günlük hayatı ne ölçüde etkilediği sorulur. Sonunda kişiye nevroz yerine belirli bir tanı konur.

Bedensel yakınmalar ön plandaysa önce tıbbi nedenler araştırılır. Uzman ayrıca belirtilerin bir kişilik özelliğinden mi, belirli bir kaygı ya da duygudurum bozukluğundan mı kaynaklandığını ayırt etmeye çalışır. Gerekirse depresyon, kaygı ya da kişilik ölçekleri gibi yardımcı araçlar kullanılır.

Nevrotiklik düzeyi kişilik envanterleriyle ölçülür. Bu ölçekler kolay uygulanır ve tedavi sürecindeki değişimi izlemede de işe yarar. psikiyatride kullanılan ölçekler yazımız ile anksiyete testleri yazımız bu araçların nasıl kullanıldığını anlatır; hiçbir test tek başına tanı koymaz.

Nevroz Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, nevroz başlığı altında hangi tanının bulunduğuna göre planlanır. Örneğin yaygın anksiyete bozukluğunda önce bilgilendirme ve izlem, ardından rehberli kendi kendine yardım gibi düşük yoğunluklu yöntemler denenir; belirtiler sürer ya da günlük işlevler belirgin biçimde bozulursa bilişsel davranışçı terapi, uygulamalı gevşeme ya da ilaç önerilir.^[11] Psikoterapi çoğu kişide tedavinin önemli bir parçasıdır.

Bilişsel davranışçı terapi, kaygıyı besleyen düşünce kalıplarını ve kaçınma alışkanlıklarını fark edip değiştirmeye odaklanır. Yaygın anksiyete bozukluğunda genellikle haftada bir yapılan, birer saatlik 12–15 oturumdan oluşur.^[11] Ayrıntılar için bilişsel davranışçı terapi yazımıza bakabilirsiniz.

Son yıllarda nevrotikliğin kendisini hedef alan tanılar üstü (transdiagnostik) terapiler de geliştirildi. Bunlardan Birleşik Protokol, 223 kişilik bir çalışmada panik bozukluğu, yaygın anksiyete, OKB ve sosyal kaygıda her tanıya özel yazılmış terapi programlarıyla eşdeğer sonuç verdi; tedaviyi yarıda bırakanlar da daha azdı.^[12] Aynı çalışmada 16. haftada Birleşik Protokol grubunun nevrotiklik puanları, belirtiye odaklı terapi alanlarınkinden anlamlı ölçüde daha düşüktü.^[13]

Nevroz ilaçla tedavi edilir mi?

İlaç, belirtiler günlük hayatı ciddi biçimde etkilediğinde ya da kişi bu yolu tercih ettiğinde gündeme gelir. Yaygın anksiyete bozukluğunda ilaç seçilirse ilk seçenek SSRİ grubu antidepresanlardır; benzodiazepin grubu sakinleştiriciler ise yalnız kriz dönemlerinde kısa süreli bir önlem olarak kullanılmalıdır.^[11]

Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına muayene eden hekim karar verir; ilacı kendi başınıza başlamayın ve bırakmayın. İlaç grupları için kaygı bozukluğunda kullanılan ilaçlar yazımıza bakabilirsiniz.

Nevrotiklik ilaçla azalır mı?

Bazı bulgular bu yönde. Orta ya da ağır depresyonu olan 240 yetişkinin katıldığı plasebo kontrollü bir çalışmada, SSRİ grubundan paroksetin alanlar, depresyonları aynı ölçüde düzelen plasebo hastalarına göre nevrotiklik puanlarında 6,8 kat daha fazla değişim bildirdi. Paroksetine yanıt veren hastalarda tedavi sırasında nevrotikliğin azalması, daha düşük bir nüks oranıyla ilişkiliydi; araştırmacılar bu sonucun başka çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtti.^[16]

Bu bulgu depresyon tedavisi gören hastalardan elde edildi. Nevrotikliği azaltmak amacıyla ilaç kullanmanın ancak yararı yan etkilerine ve maliyetine ağır basarsa anlamlı olacağı vurgulanıyor.^[2] Nevrotiklik tek başına bir tanı olmadığından, ilaç kararı bugün kişilik puanına göre değil, depresyon ya da kaygı bozukluğu gibi eşlik eden bir tanıya göre verilir.

Nevroz tedavisi ne kadar sürer?

Süre, konulan tanıya ve seçilen yönteme göre değişir. Panik bozukluğunda bilişsel davranışçı terapinin toplam 7–14 saat sürmesi ve çoğu kişide haftada bir yapılan 1–2 saatlik oturumlarla en geç dört ay içinde tamamlanması önerilir. Yaygın anksiyete bozukluğunda ilaç işe yarıyorsa, nüks olasılığı yüksek olduğundan en az bir yıl sürdürülmesi tavsiye edilir. Panik bozukluğunda antidepresanla düzelme görülüyorsa ilaç, en uygun doza ulaşıldıktan sonra en az altı ay sürdürülür ve ardından doz kademeli olarak azaltılabilir; bazı kişilerde daha uzun süreli tedavi gerekebilir.^[11]

Nevrotik Biri Günlük Hayatta Kendine Nasıl Yardım Edebilir?

Nevrotiklik bir kusur değil, zorluklara daha yoğun tepki verme eğilimidir ve bu eğilimle baş etme becerileri öğrenilebilir. Olumsuz düşünceleri fark etmek, kaçınılan durumlara adım adım yaklaşmak, sorunu çözmeye odaklanmak, düzenli uyumak, hareket etmek ve alkolden uzak durmak; uzman desteğiyle birlikte günlük hayatı belirgin biçimde kolaylaştırır.

1. Endişe anında düşüncenizi yazın ve kendinize “Bunun kanıtı ne, başka nasıl yorumlanabilir?” diye sorun.
2. Endişelenmeye günde kısa ve belirli bir zaman ayırın; o saat dışında gelen kaygıları not edip erteleyin.
3. Kaçındığınız durumları küçük adımlara bölün ve en kolayından başlayın.
4. Sürekli soru sorma ya da internette belirti araştırma gibi güvence arama alışkanlıklarını azaltın.
5. Her gün aynı saatte yatıp kalkın; haftanın çoğu günü yürüyüş gibi bir hareket ekleyin.
6. Kaygıyı alkol, sigara ya da reçetesiz sakinleştiricilerle bastırmaya çalışmayın.
7. Nefes ve farkındalık egzersizlerini düzenli uygulayın.

Düşünce tuzakları için bilişsel çarpıtmalar, zihinsel döngüler için ruminasyon ve mindfulness yazılarımıza göz atabilirsiniz. Aşırı düşünme eğiliminizi Kafada Kurma ve Aşırı Düşünme Testi ile yoklayabilirsiniz.

Aileler ve yakınlar nasıl destek olabilir?

Yakınınızı “nevrotik” diye etiketlemek ya da ona “Takma kafana” demek, yaşadığı sıkıntının küçümsendiğini hissettirir. Onu yargılamadan dinlemek, kaygısını anladığınızı söylemek ve kararlarını onun yerine vermemek daha yararlıdır. Her endişede tekrar tekrar güvence vermek ise kısa süre rahatlatsa da döngüyü besleyebilir. Belirtiler sürüyorsa yardım almasını nazikçe cesaretlendirin.

Bunu nasıl yapacağınızı düşünüyorsanız yakınını terapiye ikna etme yazımız yol gösterebilir.

Ne Zaman Uzmana Başvurmak Gerekir?

Kaygı, korku, takıntılı düşünceler ya da bedensel yakınmalar haftalardır sürüyor, işinizi, okulunuzu veya ilişkilerinizi aksatıyor ve kaçındığınız durumlar giderek artıyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da klinik psikoloğa başvurmanız yararlı olur. Erken değerlendirme, doğru tanıya ulaşmayı ve uygun tedaviye başlamayı kolaylaştırır. Çocuk ve ergenler için çocuk ve ergen psikiyatrisi uygundur.

• Belirtiler günlük işlerinizi yapmanızı engelliyorsa
• Kaygınızı yatıştırmak için alkole, sakinleştiricilere ya da başka maddelere başvuruyorsanız
• Sürekli çökkünlük, umutsuzluk ya da değersizlik duygusu eşlik ediyorsa
• Açıklanamayan bedensel yakınmalar için sık sık doktora gidiyorsanız
• Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri oluyorsa (bu durumda randevu beklemeden 112'yi arayın)

Kaygı ve takıntılar tedavi edilmeden bırakıldığında kaçınmalar hayatın daha geniş bir bölümüne yayılabilir. Bu yüzden belirtiler için “nasılsa geçer” diye beklemek yerine değerlendirme istemek önemlidir. Hangi uzmana gideceğinizi seçmek için psikiyatrist mi psikolog mu yazımızı okuyabilirsiniz.

Hangi durumlarda acile gitmek gerekir?

Kaygılı kişilerde çarpıntı ve göğüs sıkışması sık görülse de bu belirtileri kendi kendinize kaygıya bağlamayın. Göğüste aniden başlayan ve geçmeyen sıkışma, baskı, yanma ya da hazımsızlığa benzer bir his varsa, ağrı kola, boyna, çeneye, mideye ya da sırta yayılıyorsa ya da göğüs ağrısına terleme, bulantı, baş dönmesi veya nefes darlığı eşlik ediyorsa kalp krizi olasılığı nedeniyle beklemeden 112'yi arayın. Gelip giden ya da çabuk geçen ama içinizi rahatlatmayan göğüs ağrısında ise aile hekiminize başvurun.^[17]

Göğüs ağrısı dışında, kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri de acil bir durumdur; bu durumda da beklemeden 112'yi arayın.

Panik atakla acil servise gelen kişide, akut bir bedensel sorunu dışlamaya yetecek en az sayıda tetkikin yapılması, kişinin çoğunlukla yatırılmaması ve sonraki bakım için birinci basamak sağlık hizmetine yönlendirilmesi önerilir.^[11] İki durumu ayırt etmeye yardımcı bilgiler panik atak mı kalp krizi mi yazımızda yer alıyor.

Sık Sorulan Sorular

Nevroz geçer mi?

Birçok kişi tedaviyle belirgin biçimde rahatlar, ancak seyir tanıya göre değişir ve belirtiler kişilerin önemli bir bölümünde uzun yıllar sürebilir. İngiltere'de 210 kişinin 30 yıl izlendiği bir çalışmada, başlangıçta panik bozukluğu olanların yüzde 69'unda 30 yıl sonra hiçbir DSM tanısı kalmamıştı; yaygın anksiyete, distimi ya da karışık kaygı ve depresyon tablosu olanlarda bu oran yüzde 37–47'ydi ve kişilik sorunları eşlik edenlerin seyri daha kötüydü.^[14]

Nevroz kalıtsal mı?

Kısmen. Nevrotiklik dahil kişilik farklarının yaklaşık yüzde 40'ı genetik etkilerle açıklanır, kalan bölümde yaşam deneyimleri rol oynar. Ailenizde kaygılı biri olması, sizin de mutlaka nevrotik olacağınız anlamına gelmez.

Nevroz ile anksiyete aynı şey mi?

Tam olarak değil. Kaygı bozuklukları, eskiden nevroz başlığı altında toplanan tanıların önemli bir bölümünü oluşturur. Ancak nevroz; OKB, dissosiyatif ve somatoform bozukluklar gibi başka tabloları da kapsayan daha geniş ve eski bir kavramdır.

Nevroz askerliğe ya da işe engel mi?

Bu karar tanının adına değil, belirtilerin şiddetine ve kişinin işlevselliğine göre, yetkili sağlık kurulları tarafından muayeneyle verilir. Süreç için askerliğe engel psikolojik rahatsızlıklar yazımıza bakabilirsiniz.

Nevrotik olmak karakter zayıflığı mı?

Hayır. Nevrotiklik irade eksikliği ya da ahlaki bir kusur değildir; olumsuz duyguların ne kadar sık ve yoğun yaşandığını anlatan bir kişilik boyutudur. Bu eğilimi olan kişiler uygun destekle duygularını düzenlemeyi öğrenebilir.

Nevroz için hangi doktora gidilir?

İlk başvuru için psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog uygundur. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatri uzmanı karar verir; bedensel yakınmalar ön plandaysa aile hekimi ya da ilgili dal hekimi de değerlendirmeye katılabilir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; yaşadığınız sıkıntının nevrotik bir tablo mu, bir kişilik özelliği mi yoksa başka bir durum mu olduğunu sizi dinleyip muayene eden bir uzman ayırt edebilir. Yoğun kaygı ya da çökkünlük içinde kendinize zarar verme düşüncesi belirirse vakit kaybetmeden 112'ye ulaşın.