Depresyonda ketamin tedavisi, aslında bir anestezi ilacı olan ketaminin düşük dozda ve hekim gözetiminde, özellikle tedaviye dirençli depresyonda kullanılmasıdır. Klasik antidepresanların etkisi haftalar alırken ketamin bazı kişilerde saatler ile günler içinde belirgin düzelme sağlayabilir. Esketamin ise ketaminin burun spreyi olarak geliştirilmiş bir biçimidir.[2]
İÇİNDEKİLER
Bu yazıda ketamin tedavisinin kimlere uygulandığını, depresyonda nasıl etki ettiğini, ketamin ile esketamin arasındaki farkı, yan etkilerini ve risklerini anlattık. Ketaminin bağımlılık yapıp yapmadığını, elektrokonvülsif tedaviyle karşılaştırmasını ve dirençli depresyondaki diğer seçenekleri de bulacaksınız.
Ketamin Tedavisi Nedir?
Ketamin, uzun yıllardır ameliyatlarda ve acil serviste kullanılan bir anestezi ilacıdır. Araştırmacılar, anestezi dozunun çok altındaki düşük dozlarda ketaminin depresyon belirtilerini hızla azalttığını fark etti. Randomize kontrollü bir çalışmada, tek doz ketaminin tedaviye dirençli depresyonu olan kişilerde yirmi dört saat içinde belirgin düzelme sağladığı gösterildi.[1]
Bu bulgu, depresyon tedavisinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Ancak ketamin tedavisi, ilk basamak bir depresyon tedavisi değildir. Diğer tedavilerin yeterli olmadığı, seçilmiş kişilerde ve deneyimli bir psikiyatristin kararıyla, uygun koşullara sahip sağlık ortamlarında uygulanır.[2]
Tedaviye Dirençli Depresyon Ne Demektir?
Tedaviye dirençli depresyon, genellikle yeterli doz ve sürede kullanılan en az iki farklı antidepresana rağmen belirgin düzelme sağlanamayan depresyon için kullanılır. Bu durum sanıldığından daha sıktır. Depresyon tedavisinde adım adım ilerleyen büyük bir araştırmada, kişilerin önemli bir bölümünün ilk ilaçla tam olarak iyileşmediği görülmüştür.[5]
Dirençli depresyon tanısı koymadan önce tanının doğru olup olmadığı, ilacın düzenli kullanılıp kullanılmadığı, eşlik eden kaygı, madde kullanımı, tiroid sorunları ya da bipolar bozukluk gibi durumlar mutlaka gözden geçirilir. Dirençli depresyonda kullanılan seçenekleri en güçlü antidepresan yazımızda anlattık.
Ketamin Depresyonda Nasıl Etki Eder?
Klasik antidepresanlar çoğunlukla serotonin ve noradrenalin sistemleri üzerinden etki eder. Ketamin ise beyinde glutamat adı verilen uyarıcı kimyasal sistemi etkiler; NMDA adı verilen reseptörleri engelleyerek bir dizi değişikliği tetikler. Bu değişiklikler, sinir hücreleri arasındaki bağlantıların kısa sürede yeniden kurulmasına ve güçlenmesine yardım eder.[2]
Uzun süren depresyonun, duygu düzenlemesiyle ilgili beyin bölgelerinde sinir bağlantılarını zayıflattığı düşünülür. Ketaminin bu bağlantıları kısa sürede yeniden güçlendirmesi, etkisinin neden hızlı başladığını açıklayabilir. Ancak etki kalıcı değildir; bu nedenle tedavi genellikle tekrarlanan uygulamalar ve diğer tedavilerle birlikte sürdürülür.
Ketamin ile Esketamin Arasındaki Fark Nedir?
Ketamin, birbirinin ayna görüntüsü olan iki molekülün karışımından oluşur. Esketamin bu iki molekülden yalnızca birini içerir ve burun spreyi olarak geliştirilmiştir. Esketamin, bir ağızdan antidepresanla birlikte kullanılmak üzere bazı ülkelerde tedaviye dirençli depresyon için onaylanmıştır. Ketamin ise çoğunlukla damardan uygulanır.[3]
| Özellik | Ketamin | Esketamin |
|---|---|---|
| Uygulama | Çoğunlukla damardan | Burun spreyi |
| Uygulama yeri | Sağlık kurumu | Sağlık kurumu |
| Birlikte | Diğer tedaviler | Ağızdan antidepresan |
| Gözlem | Uygulama boyunca | En az iki saat |
Hangi yöntemin uygun olduğuna ve ülkemizde hangi seçeneğe erişilebileceğine kişinin durumuna göre psikiyatrist karar verir.
Ketamin Tedavisi Nasıl Uygulanır?
Ketamin tedavisi, kişinin ayrıntılı psikiyatrik ve bedensel değerlendirmesinden sonra planlanır. Damardan ketamin genellikle yaklaşık kırk dakika süren bir serum olarak verilir; esketamin ise kişinin kendisi tarafından, sağlık personelinin gözetiminde burna sıkılır. İki yöntemde de tansiyon, nabız ve bilinç düzeyi izlenir.[2]
Uygulamadan sonra kişi etkiler geçene kadar gözlem altında kalır ve aynı gün araç kullanmamalıdır. Tedavi çoğunlukla ilk haftalarda haftada iki kez başlar, yanıt alınırsa sıklık azaltılarak sürdürülür. Tedavi süresince psikoterapi ve antidepresan tedavisinin devam etmesi, düzelmenin kalıcı olmasına yardım eder.[3]
Ketamin Ne Kadar Sürede Etki Eder?
Ketaminin en dikkat çekici özelliği hızlı etkisidir. Yanıt veren kişilerde depresif belirtilerdeki düzelme ilk uygulamadan sonraki saatler ile birkaç gün içinde hissedilebilir. Bazı çalışmalarda intihar düşüncelerinde de hızlı azalma bildirilmiştir; ancak ketamin acil intihar riskinin tek başına tedavisi olarak görülmemelidir.[2]
Tek bir uygulamanın etkisi genellikle birkaç gün ile bir hafta arasında azalır. Bu nedenle tedavi seri hâlinde yapılır. Esketaminle yapılan bir nüks önleme çalışmasında, tedaviye yanıt veren kişilerde esketaminin sürdürülmesinin depresyonun geri dönme riskini belirgin biçimde azalttığı gösterilmiştir.[3]
Ketamin Tedavisinin Yan Etkileri Nelerdir?
Ketamin tedavisinin yan etkilerinin çoğu uygulama sırasında ve sonrasındaki ilk bir iki saatte ortaya çıkar ve kendiliğinden geçer. En sık görülen yan etki, kişinin kendini bedeninden ya da çevresinden ayrı hissetmesi, zamanın ve sesin farklı algılanmasıdır. Bu nedenle uygulama sakin bir ortamda ve gözetim altında yapılır.[2]
- Kendini bedeninden ayrı hissetme, rüya içindeymiş gibi olma
- Baş dönmesi, sersemlik, uyuklama
- Bulantı, baş ağrısı
- Tansiyon ve nabızda geçici yükselme
- Bulanık görme, ağızda tat değişikliği (esketaminde)
Uzun süreli ve yüksek dozlu kötüye kullanımda görülen idrar kesesi hasarı ve bellek sorunları, tıbbi gözetimdeki düşük dozlu tedavide çok daha nadirdir; yine de düzenli izlenir.[6]
Ketamin Tedavisine Başlamadan Önce Neler Değerlendirilir?
Ketamin tedavisi düşünülen her kişide önce depresyon tanısı, belirtilerin şiddeti, daha önce kullanılan ilaçların türü, dozu ve süresi ayrıntılı olarak gözden geçirilir. Bipolar bozukluk, psikotik belirtiler, madde kullanımı ve kişilik özellikleri sorgulanır. Tansiyon ölçümü, kalp değerlendirmesi ve gerekli kan tahlilleri de tedavi planının parçasıdır.[2]
Kişiye tedavinin beklenen yararları, olası yan etkileri, uygulamanın nasıl yapılacağı ve sonrasında araç kullanmaması gerektiği açıkça anlatılır. Tedavi kararı, kişi ve yakınlarıyla birlikte, bilgilendirilmiş onamla verilir. Uygulama günlerinde kişiyi eve götürecek bir yakının bulunması istenir.
Tedavi Sırasında ve Sonrasında Nelere Dikkat Edilmelidir?
Uygulama günü hafif bir öğün yemek, alkol almamak ve uygulamadan sonra en az bir gün araç ve makine kullanmamak gerekir. Uygulama sırasında yaşanan algı değişiklikleri çoğu zaman tuhaf ama geçicidir; kişinin rahatlatıcı müzik dinlemesi, gözlerini kapatması ve sağlık personeliyle konuşabilmesi bu deneyimi kolaylaştırır.[3]
Tedavi süresince ruh hâlindeki değişiklikleri, uykuyu ve yan etkileri not etmek, hekimin yanıtı değerlendirmesine yardım eder. Ani ruh hâli yükselmeleri, yoğun kaygı ya da yeni ortaya çıkan şüphecilik fark edilirse bir sonraki uygulamayı beklemeden hekime bildirilmelidir.
Ketamin Tedavisi Kimlere Uygulanmaz?
Ketamin tedavisi herkese uygun değildir. Kontrolsüz yüksek tansiyon, ciddi kalp ve damar hastalıkları, beyin kanaması öyküsü, damar genişlemesi olan anevrizma ve gebelik gibi durumlarda genellikle önerilmez. Psikotik belirtileri olan ya da daha önce psikoz yaşamış kişilerde de ketamin bu belirtileri artırabileceği için çok dikkatle değerlendirilir.[2]
Madde kullanım bozukluğu öyküsü olan kişilerde kötüye kullanım riski nedeniyle karar daha titizlikle verilir. Tedaviye başlamadan önce kullanılan tüm ilaçların, alkol ve madde kullanımının hekimle paylaşılması gerekir. Bu değerlendirme, tedavinin hem güvenli hem de etkili olmasını sağlar.
Ketamin Bağımlılık Yapar mı?
Ketamin, tıbbi kullanımın dışında eğlence amaçlı da kötüye kullanılan bir maddedir ve tekrarlayan yüksek dozlu kullanımda bağımlılık gelişebilir. Kötüye kullanımla ilgili bir derlemede, uzun süreli kullanıcılarda idrar kesesi hasarı, bellek sorunları ve ruhsal belirtiler bildirilmiştir. Bu nedenle tedavi amaçlı ketamin asla evde ya da gözetimsiz kullanılmaz.[6]
Tıbbi gözetimde, belirli aralıklarla ve düşük dozda yapılan uygulamalarda bağımlılık riski düşüktür, ancak sıfır değildir. Hekim, tedavi boyunca istek artışı, doz isteme ya da tedavi dışında madde arayışı gibi işaretleri izler. Madde bağımlılığı hakkında genel bilgiyi madde bağımlılığı yazımızda bulabilirsiniz.
Ketamin Elektrokonvülsif Tedaviyle Karşılaştırıldığında Nasıldır?
Elektrokonvülsif tedavi, tedaviye dirençli depresyonda onlarca yıldır kullanılan ve etkinliği güçlü biçimde kanıtlanmış bir yöntemdir. Psikotik belirtileri olmayan ve tedaviye dirençli depresyonu olan yetişkinlerde ketamin ile bu tedaviyi doğrudan karşılaştıran büyük bir çalışmada, ketaminin etkinlik açısından elektrokonvülsif tedaviden geri kalmadığı bildirilmiştir.[4]
Aynı çalışmada ketamin grubunda bellek yan etkileri daha az görülmüştür. Ancak psikotik depresyon, ağır intihar riski ve yemeyi içmeyi reddetme gibi durumlarda elektrokonvülsif tedavi hâlâ en hızlı ve güvenilir seçeneklerden biridir. Hangi tedavinin uygun olduğuna kişinin tablosuna göre karar verilir.[4]
Dirençli Depresyonda Başka Hangi Seçenekler Var?
Ketamin, dirençli depresyondaki seçeneklerden yalnızca biridir. Antidepresanın dozunu ayarlamak, başka bir gruptan ilaca geçmek, antidepresana destekleyici bir ilaç eklemek, bilişsel davranışçı terapi gibi kanıta dayalı psikoterapileri eklemek ve beyin uyarım yöntemleri de değerlendirilir. Dirençli depresyonu olan kişilerin önemli bir bölümü bu adımlardan biriyle ya da birkaçının birleşimiyle düzelir.[5]
Uyku düzeni, fiziksel etkinlik, alkolden uzak durma ve sosyal destek de tedavinin başarısını artırır. İlacın neden yeterli etki etmediğini anlamak için depresyondan çıkmak için hangi ilaç kullanılır yazımıza da göz atabilirsiniz.
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?
İki ya da daha fazla antidepresanı yeterli doz ve sürede kullandığınız hâlde belirgin düzelme olmadıysa, depresyonunuz işinizi, ilişkilerinizi ve öz bakımınızı ciddi biçimde etkiliyorsa bir psikiyatristle tedavi seçeneklerinizi yeniden değerlendirmeniz önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden yardım alın ve acil durumda 112'yi arayın.
İlinizdeki psikiyatristleri sitemizde inceleyebilirsiniz. Depresyon belirtilerinize dair ön fikir için ücretsiz Depresyon Testi, kullandığınız tedavinin etkisini değerlendirmek için İlacım İşe Yarıyor mu Testi yardımcı olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Ketamin tedavisi herkese iyi gelir mi?
Hayır. Tedaviye dirençli depresyonu olan kişilerin bir bölümü yanıt verir. Kimlerin yararlanacağı önceden kesin olarak bilinemez; yanıt ilk birkaç uygulamada değerlendirilir.
Ketamin tedavisi kaç seans sürer?
Genellikle ilk haftalarda haftada iki uygulamayla başlanır. Yanıt alınırsa sıklık azaltılarak sürdürülür; toplam süreyi psikiyatrist belirler.
Esketamin evde kullanılabilir mi?
Hayır. Esketamin yalnızca sağlık kurumunda, gözetim altında uygulanır ve kişi etkiler geçene kadar izlenir.
Ketamin antidepresanların yerini alır mı?
Hayır. Ketamin genellikle antidepresan ve psikoterapiyle birlikte, onların yetersiz kaldığı durumlarda kullanılan ek bir seçenektir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. İlaç başlamak, bırakmak ya da değiştirmek için mutlaka hekiminize danışın; acil durumda 112'yi arayın.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.