Depremin üzerinden zaman geçti ama Hatay'da poliklinik kapılarını çalan yakınmaların bir bölümü hâlâ o günle bağlantılı. Uyuyamamak, küçük bir sesle yerinden sıçramak, kapalı yerde durmakta zorlanmak, bazı sokaklardan geçememek. Bu yazı, bunların hangisinin zamanla geçecek olağan tepkiler olduğunu, hangisinin değerlendirme gerektirdiğini ayırmak üzerine.
İÇİNDEKİLER
Baştan bir şeyi söyleyelim: bu belirtileri yaşamak zayıflık değil. Sinir sistemi, hayatta kalmayı gerektiren bir olayın ardından bir süre alarm konumunda kalır. Sorun alarmın açılması değil, kapanmaması.
Sürekli deprem oluyormuş gibi hissetmek normal mi?
Büyük bir depremin ardından pek çok kişi, yer gerçekte sarsılmadığı hâlde sallandığını hisseder. Oturduğu sandalye hafifçe kayıyor, yatak titriyormuş gibi gelir; kişi lambaya ya da bardaktaki suya bakıp emin olmaya çalışır. Sürekli deprem oluyormuş gibi hissetmek, Hatay'da ve depremden etkilenen diğer illerde sık anlatılan bir yakınmadır ve çoğu zaman bir hastalık işareti değil, bedenin yaşadığı tehlikeye verdiği anlaşılır bir tepkidir. Bu yakınmanın pek çok kişide görüldüğünü bilmek bile çoğu zaman kaygıyı azaltır.
Bu hissin birkaç kaynağı vardır. Denge sistemi uzun süre sarsıntılara ve artçılara maruz kaldıktan sonra küçük hareketlere karşı hassaslaşır. Tetikte olma hâli, kişinin kendi kalp atışını ya da kas titremesini bile dışarıdan gelen bir sarsıntı gibi algılamasına yol açar. Uykusuzluk ve yorgunluk da bu algıyı güçlendirir. Depremi uykuda yaşamış kişilerde bu his özellikle yatağa uzanınca ya da gece uyanınca belirginleşebilir.
Bu hissi azaltmak ve bedene yeniden güven duygusu kazandırmak için şunlar yardımcı olur:
- His geldiğinde sabit bir noktaya bakıp yavaş nefes almak
- Deprem haberlerini ve sarsıntı bildirimlerini sürekli kontrol etmeyi sınırlamak
- Uyku düzenini korumak, kafein ve alkolü azaltmak
- Deprem çantası gibi somut hazırlıkları tamamlayıp kontrol duygusunu güçlendirmek
Bu his genellikle haftalar içinde azalır. Aylar geçmesine rağmen sürüyorsa ya da baş dönmesi, kulak çınlaması, yürürken dengesizlik gibi belirtilerle birlikte geliyorsa bedensel bir neden açısından hekime görünmek gerekir. Sallanma hissine kabuslar, irkilme tepkisi ve kapalı yerlerden kaçınma eşlik ediyorsa travma sonrası stres belirtileri açısından bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmek yararlı olur.
Zaman İçinde Ne Bekleniyor?
| Dönem | Sık görülen | Beklenen seyir |
|---|---|---|
| İlk günler | Şaşkınlık, uyuşma, uyuyamama | Doğal tepki |
| İlk haftalar | İrkilme, sahnelerin canlanması, kaçınma | Yavaş yavaş hafifler |
| 1-3. ay | Belirtiler seyrelmeye başlar | İşlevsellik geri döner |
| 3. aydan sonra | Aynı yoğunlukta sürüyorsa | Değerlendirme gerekir |
| Yıl dönümleri | Geçici olarak yeniden şiddetlenme | Birkaç hafta içinde yatışır |
| Herhangi bir zaman | Zamanla ağırlaşan seyir | Beklemeden başvurulmalı |
Beşinci satır çok kişiyi tedirgin ediyor: iyi gittiği düşünülen bir dönemde, yıl dönümünde ya da artçı bir sarsıntıda belirtiler geri geliyor ve "demek ki hiç iyileşmemişim" düşüncesi doğuyor. Öyle değil; bu tepki beklenen bir dalgalanma ve genellikle birkaç hafta içinde yatışıyor.
Hangi Belirti Ne Anlama Geliyor?
Travma sonrası tablo dört öbekte toplanıyor. Kendinizde hangisinin baskın olduğunu görmek, ne isteyeceğinizi netleştiriyor.
Deprem olmadığı hâlde sallanıyormuş gibi hissediyorsanız deprem oluyor hissi testi bu kaygıyı anlamanıza yardım eder.
| Öbek | Nasıl görünür | Günlük hayatta |
|---|---|---|
| Yeniden yaşama | İstemsiz gelen sahneler, kâbuslar | Dikkat dağılır, uyku bölünür |
| Kaçınma | Yer, konuşma ve hatırlatıcılardan uzak durma | Hayat alanı daralır |
| Tetikte olma | İrkilme, hafif uyuma, sürekli tarama | Beden hiç dinlenmez |
| Düşünce ve duyguda değişim | Suçluluk, güvensizlik, duyarsızlaşma | İlişkiler etkilenir |
İkinci satır en sinsi olanı. Kaçınma o an rahatlatır ama korkuyu büyütür; kaçınılan yer ve durumların sayısı zamanla artar. Tedavide üzerinde en çok çalışılan öbek de budur.
Yas Ayrı Bir Süreç
Depremde yakınını kaybeden kişilerde travma ile yas iç içe geçiyor ama ikisi aynı şey değil ve tedavileri de aynı değil.
| Ölçüt | Yas | Travma tepkisi |
|---|---|---|
| Baskın duygu | Özlem ve üzüntü | Korku ve tetikte olma |
| Zihindeki içerik | Kaybedilen kişi | Olayın kendisi |
| Anılar | Hatırlamak acıtır ama istenir | Anı istemsiz gelir, kaçınılır |
| Seyir | Dalgalar hâlinde hafifler | Kaçınma varsa hafiflemez |
| Yaklaşım | Yasa alan açmak | Travma odaklı çalışma |
Yas için bir takvim yoktur ve "artık geçmesi gerekirdi" cümlesi kimseye yardımcı olmaz. Ancak aylar sonra hâlâ günlük işleri yürütememek, kaybı hiç kabullenememek ya da hayatın tamamen durması, destek almayı gerektiren işaretlerdir.
Çocuklarda Nasıl Görünür?
Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman anlatmaz; davranışla gösterir. Yaşa göre görünüm belirgin biçimde değişir.
| Yaş | Sık görülen | Ailenin yapabileceği |
|---|---|---|
| 0-5 yaş | Ayrılık zorluğu, gerileme, tuvalet sorunları | Rutini ve bakım vereni sabit tutmak |
| 6-11 yaş | Karın ağrısı, okul reddi, tekrarlayan oyun | Sorulara kısa ve dürüst yanıt |
| 12-15 yaş | Sinirlilik, içe kapanma, uyku bozukluğu | Konuşmaya zorlamadan yanında olmak |
| 16-18 yaş | Riskli davranış, umutsuzluk, geleceği kuramama | Görüşüne alan açmak |
Küçük çocuklarda tekrarlayan oyun, olayı işlemenin yoludur ve kendiliğinden zararlı değildir. Oyun aylarca aynı sahnede takılı kalıyor ve çocuk oyundan rahatlamadan çıkıyorsa, değerlendirme istemek gerekir.
Hatay'da Nereye Başvurulur?
| Kanal | Ne için | Ücret |
|---|---|---|
| Devlet hastanesi psikiyatri | Değerlendirme, ilaç, izlem | Muayenede ödeme yok |
| Üniversite hastanesi | Ayrıntılı değerlendirme, kurul raporu | Muayenede ödeme yok |
| Toplum ruh sağlığı merkezi | Süregelen izlem, grup çalışmaları | Ücretsiz |
| Aile sağlığı merkezi | İlk değerlendirme, yönlendirme | Ücretsiz |
| Belediye destek birimleri | Danışmanlık, sosyal destek | Ücretsiz |
| Özel hastane ve muayenehane | Erken randevu, düzenli terapi | Fark ücreti ya da tam ücret |
Kurum adları ve poliklinik düzeni değişebilir; başvurmadan önce randevu sisteminde Hatay için görünen güncel listeye bakın. Travma odaklı terapi yürüten bir uzman arıyorsanız bunu randevu alırken belirtin; her uzman bu alanda çalışmıyor.
Hatay'da Uzman Listesi
- Hatay psikiyatri uzmanları ve psikologları — ildeki tüm uzmanlar
- Hatay yetişkin psikiyatri uzmanları — 18 yaş ve üzeri
- Hatay çocuk ergen psikiyatri uzmanları — 18 yaş altı
Bu platform üzerinden çevrim içi görüşme yapılmaz; listelerdeki bilgiler yüz yüze başvuru için iletişim kurmanızı sağlar.
Beklenmemesi Gereken Durumlar
| Durum | Nereye |
|---|---|
| Kendine zarar verme düşüncesi | En yakın acil servis, yalnız kalmayın |
| Dinmeyen panik atak | Acil servis |
| Gerçeklikten kopma belirtileri | Acil servis, yakın eşlik etsin |
| Günlerdir hiç uyuyamamak | Acil servis ya da en kısa sürede hekim |
| Ani ve şiddetli davranış değişikliği | Acil servis ya da 112 |
Kendi Kendinize Yapabilecekleriniz
Tedavinin yerini tutmaz ama belirtileri hafifletir ve iyileşmeyi destekler.
- Uyku ve öğün saatlerini sabitleyin. Sinir sistemi düzenden yatışır; bu, listedeki en etkili madde.
- Kaçındığınız yerlere kademeli dönün. Hepsine birden değil; en kolayından başlayın.
- Haber ve görüntü akışına sınır koyun. Tekrar tekrar izlemek alarmı yeniden kuruyor.
- Bedeni hareket ettirin. Yürüyüş bile tetikte olma hâlini düşürüyor.
- Anlatabileceğiniz bir kişi bulun. Yalnız taşımak süreci uzatan en yaygın etken.
- Alkolü artırmayın. Uyku getirdiği sanılır, oysa uykuyu bölüp belirtileri ağırlaştırır.
Rapor ve Belge İşleri
İlaç raporu tek hekim muayenesiyle alınır; ayrıntısı ilaç raporu rehberinde. Sağlık kurulu raporu için yetkili hastaneye başvurulur; süreç heyet raporu rehberinde anlatılıyor. Rapor türleri arasındaki farkı psikiyatri raporu nasıl alınır yazısında bulabilirsiniz.
Son Söz
Tetikleyicileri Tanımak
Belirtilerin durup dururken şiddetlenmesi çoğu kişiyi korkutuyor: "iyileşiyordum, ne oldu?" Aslında olan şey genellikle bir tetikleyici. Tanındığında yönetilebiliyor.
| Tetikleyici | Ne yapar | Yaklaşım |
|---|---|---|
| Artçı sarsıntı | Alarmı yeniden kurar | Birkaç gün sürmesi beklenir |
| Ani ve yüksek ses | İrkilme, çarpıntı | Bedeni yatıştıran nefes çalışması |
| Toz, koku, belirli sesler | Sahnenin canlanması | Bulunduğunuz anı adlandırmak |
| Yıl dönümü | Belirtilerde geçici artış | O günü önceden planlamak |
| Haber ve görüntüler | Tekrar tekrar maruz kalma | Akışa günlük sınır koymak |
| Uykusuzluk | Bütün belirtileri ağırlaştırır | Uykuyu önceliğe almak |
Son satır listedeki en belirleyici madde. Uyku bozulduğunda diğer bütün belirtiler ağırlaşıyor; uyku düzeldiğinde de hepsi birden hafifliyor. Bu yüzden hekiminizle konuşurken ilk gündem maddesi uyku olmalı.
Uykuyu Geri Kazanmak
Bu tabloda uykuyu bozan şey yalnızca düşünceler değil; sinir sisteminin gece de tetikte kalması. Birkaç şey işe yarıyor.
- Uyanma saatini sabitleyin. Yatma saatini değil. Sabit uyanma, uyku düzenini kendiliğinden toparlar.
- Yatakta uzun süre uyanık kalmayın. Uyku gelmiyorsa kalkın, loş bir ortamda oturun, uyku gelince dönün.
- Yatağı yalnızca uyku için kullanın. Telefonla geçirilen saatler, yatağı uyanıklık yeri hâline getiriyor.
- Akşam kafein ve alkolü kesin. Alkol uykuyu getirir ama böler; ertesi gün belirtileri ağırlaştırır.
- Gündüz hareket edin. Bedensel yorgunluk, zihinsel yorgunluktan daha iyi uyutur.
- Kâbuslar sürüyorsa söyleyin. Bunun üzerine çalışan yöntemler var; katlanılacak bir şey değil.
Kayıp Sonrası Pratik İşler
Yasın en az konuşulan yanı, insanın en dağınık olduğu dönemde en çok resmî iş çıkması. Bu yük yası ağırlaştırıyor.
| Zorluk | Ne yardımcı olur |
|---|---|
| Peş peşe gelen resmî işlemler | Bir yakının bu işleri devralması |
| Kararların yığılması | Acil olmayan kararları ertelemek |
| Eşyaların düzenlenmesi | Süre baskısı koymamak; hazır olunca |
| Sürekli aynı soruları yanıtlamak | Bilgiyi tek bir kişi üzerinden dağıtmak |
| Çocuklara açıklama | Yaşına uygun, somut ve kısa cümleler |
İkinci satır özellikle önemli: yasın ilk aylarında ev satmak, taşınmak ya da iş değiştirmek gibi geri dönüşü zor kararları mümkün olduğunca ertelemek, sonradan yaşanan pişmanlıkları azaltıyor.
Çevrenizdeki Birine Nasıl Destek Olursunuz?
Yardım etmek isteyen insanlar çoğu zaman yanlış cümleyi kuruyor. Ne söyleneceğinden çok ne söylenmeyeceği önemli.
| Söylemeyin | Bunun yerine |
|---|---|
| "Zamanla geçer" | "Yanındayım, ne zaman istersen" |
| "Şükret, daha kötüsü olabilirdi" | "Zor olduğunu görüyorum" |
| "Artık toparlanman lazım" | "Bugün nasılsın?" |
| "Ben de aynısını yaşadım" | Kendi hikâyenizi sonraya bırakmak |
| "Güçlü olmalısın" | Ağlamasına alan açmak |
| Hiçbir şey söylememek, uzak durmak | Kısa bir mesaj bile bağı sürdürür |
Somut yardım, sözden daha çok işe yarıyor: bir öğün yemek getirmek, çocuğu okuldan almak, bir işlemi takip etmek. "Bir ihtiyacın olursa söyle" cümlesi iyi niyetlidir ama karşı tarafı istemek zorunda bırakır; doğrudan bir iş üstlenmek daha etkilidir.
Hatay'da yaşanan şeyin ardından belirti taşımak beklenen bir sonuç; taşımaya devam etmek zorunda olmak değil. Bir aydan uzun süren, hayatınızı daraltan ya da giderek ağırlaşan bir tablo varsa değerlendirme isteyin. Başlamak için Hatay psikiyatri uzmanları listesinden ilerleyebilirsiniz.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.