Siklotimi Nedir? Belirtileri, Bipolar Farkı ve Tedavisi

Siklotimi, en az iki yıl boyunca hafif yükseklik dönemleri ile hafif çökkünlük dönemlerinin birbirini izlediği, ancak hiçbir dönemin mani, hipomani ya da depresyon ölçütlerini tam karşılamadığı bir duygudurum bozukluğudur.^[1] Kişi "ben hep böyle iniş çıkışlıyım" diye düşündüğü için siklotimi çoğu zaman bir mizaç özelliği sanılır ve tanı yıllarca gecikir.

Bu yazıda siklotiminin ne olduğunu, belirtilerini, bipolar bozukluktan ve borderline kişilik bozukluğundan farkını, neden ortaya çıktığını, bipolara dönüşüp dönüşmediğini, nasıl tedavi edildiğini ve siklotimiyle nasıl yaşanacağını anlattık.

Siklotimi Nedir?

Siklotimi ya da tıptaki adıyla siklotimik bozukluk, bipolar bozukluk ailesinin en hafif ama en uzun süreli üyesidir. Tanı için yetişkinlerde en az iki yıl, çocuk ve ergenlerde en az bir yıl boyunca çok sayıda hafif yükseklik ve hafif çökkünlük döneminin yaşanması, bu süre içinde belirtisiz dönemin iki ayı geçmemesi ve belirtilerin kişiyi sıkıntıya sokması ya da işlevini bozması gerekir.^[1]

Siklotimi toplumda yaklaşık her yüz kişiden birinde ya da daha azında görülür; kadın ve erkeklerde benzer sıklıktadır ve genellikle ergenlik ya da genç erişkinlikte başlar.^[1] Belirtiler hafif olduğu için kişi nadiren hekime başvurur; başvuranlar da çoğunlukla çökkün dönemde gelir ve yalnız depresyonu anlatır.

Siklotimi Belirtileri Nelerdir?

Siklotimi belirtileri iki yönlüdür ve dönemler birkaç gün ile birkaç hafta arasında sürüp birbirine geçer. Yüksek dönemde kişi enerjik, neşeli ve girişkendir; düşük dönemde isteksiz, karamsar ve yorgundur. Her iki dönem de tam bir hipomani ya da depresyon kadar ağır değildir; sorun, bu dalgalanmanın yıllarca sürmesi ve hayatı düzensizleştirmesidir.

• Yüksek dönemde: daha az uyuyup dinç kalkma, hızlı ve çok konuşma, artan özgüven ve iyimserlik, yeni projelere atılma, harcama ve sosyalleşme isteğinde artış, sabırsızlık.
• Düşük dönemde: isteksizlik ve zevk alamama, yorgunluk, uyku ve iştah değişikliği, kendini yetersiz hissetme, içe kapanma, odaklanma güçlüğü, umutsuz düşünceler.
• Her iki dönemde: duyguların olaylara göre aşırı tepki vermesi, ani sinirlilik, ilişkilerde ve işte istikrarsızlık, "bir ben varım, bir de benim içimde bir ben" hissi.

Siklotimi Yaşayan Biri Nasıl Hisseder?

Siklotimisi olan kişiler çoğu zaman çevrelerinde "ruh hâli değişken", "bir gün bir türlü, ertesi gün başka türlü" diye tanınır. Yüksek dönemde başladığı işleri düşük dönemde bitiremez; verdiği sözleri tutamadığı için güvenilmez görünebilir. Bu dalgalanmayı kişilik özelliği sandığı için yardım aramaz, kendini suçlar ya da "disiplinsiz" olduğunu düşünür. Oysa tablo tanınabilir ve tedavi edilebilir bir durumdur.

Siklotimi ile Bipolar Bozukluk Arasındaki Fark Nedir?

Siklotimi, bipolar I ve bipolar II bozukluk gibi aynı ailede yer alır; aradaki fark dönemlerin şiddetidir. Bipolar I'de en az bir mani dönemi, bipolar II'de en az bir hipomani ve bir majör depresyon dönemi vardır. Siklotimide ise ne mani, ne hipomani, ne de majör depresyon ölçütleri tam karşılanır; belirtiler sürekli ama eşik altındadır. Aşağıdaki tablo üç tabloyu karşılaştırır.

Hipomaninin ayrıntılarını hipomani nedir, maniyi ve bipolar I bozukluğu bipolar bozukluk nedir yazımızda anlattık. Siklotiminin depresif tarafı, uzun süreli hafif depresyon olan distimi ile de karıştırılabilir; farkı, siklotimide yüksek dönemlerin de bulunmasıdır.

Siklotimi Borderline Kişilik Bozukluğuyla Karışır mı?

Evet, sık karışır; çünkü ikisinde de duygular hızla değişir ve ilişkiler dalgalıdır. Ayırt edici nokta dalgalanmanın ritmidir: Borderline kişilik bozukluğunda duygu değişimleri saatler içinde ve çoğunlukla bir ilişki olayına tepki olarak gelir; siklotimide dönemler günler ya da haftalar sürer ve belirgin bir tetikleyici olmadan da başlar. Siklotimik mizacın kişilik bozukluğuyla karıştırılması araştırmacıların uzun süredir vurguladığı bir sorundur.^[4] Bu ayrımı ayırıcı tanı rehberi yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Siklotimi Neden Olur?

Siklotiminin kesin nedeni bilinmemekle birlikte, bipolar bozuklukla aynı biyolojik zeminde geliştiği kabul edilir. Ailede bipolar bozukluk ya da depresyon öyküsü olanlarda siklotimi daha sık görülür; bu, kalıtsal yatkınlığın önemli olduğunu gösterir. Beyindeki duygudurum ve uyku-uyanıklık düzenlemesinin kırılganlığı, dönemlerin kolay tetiklenmesine yol açar.

Yatkın kişilerde dönemleri tetikleyen etkenler stres, uyku düzensizliği, alkol ve madde kullanımı, mevsim geçişleri ve büyük yaşam değişiklikleridir. Siklotimik mizaç, yani doğuştan gelen duygusal aşırı tepkisellik ve değişkenlik, bu tablonun çekirdeği olarak görülür.^[3]

Siklotimi Bipolara Dönüşür mü?

Siklotimi zararsız bir mizaç değil, dikkatle izlenmesi gereken bir durumdur. Araştırma derlemeleri, siklotimisi olan kişilerin önemli bir kısmının yıllar içinde tam bir hipomani ya da mani dönemi yaşayarak bipolar II ya da bipolar I tanısına ilerlediğini göstermektedir.^[2] Bu geçiş herkeste olmaz; ancak risk, siklotimiyi erken tanımayı ve izlemeyi önemli kılar.

Geçişi hızlandırabilen en önemli etken, siklotimi fark edilmeden depresyon tanısıyla tek başına antidepresan başlanmasıdır; bu durum yükseklik dönemlerini belirginleştirebilir. Bu yüzden tedavi rehberleri bipolar spektrumda antidepresanın tek başına kullanılmamasını önerir.^[6] Bipolar depresyonun özelliklerini bipolar depresyon yazımızda bulabilirsiniz.

Siklotimi Tedavisi Nasıldır?

Siklotimi tedavisinin ilk adımı psikoeğitimdir: Kişi dalgalanmaların bir mizaç kusuru değil tanınabilir bir örüntü olduğunu, dönemlerin erken işaretlerini ve tetikleyicilerini öğrenir. Bilişsel davranışçı terapi, düşünce ve davranış kalıplarını düzenlemeye yardım eder; iyi oluş terapisiyle birleştirilen bir programın siklotimide belirtileri azalttığı gösterilmiştir.^[5]

Belirtiler hayatı belirgin biçimde bozuyorsa psikiyatri uzmanı düşük dozda bir duygudurum düzenleyici ekleyebilir; uzmanlar siklotimide ilacın mizacın aşırı tepkiselliğini yumuşatmak amacıyla ve dikkatle kullanılmasını önerir.^[3] Tek başına antidepresan kullanılmaz. Düzenli uyku, gün ritmi ve alkolden uzak durma tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

Siklotimiyle Yaşamak: Ne Yapabilirsiniz?

Siklotimide en büyük kazanım, dönemleri önceden fark edip hayatı buna göre düzenlemektir. Dalgalanmayı tamamen yok etmek yerine onu tanımak, yüksek dönemde frene, düşük dönemde gaza basmayı öğrenmek günlük hayatı belirgin biçimde kolaylaştırır. Bu beceri zamanla gelişir ve çoğu kişi birkaç ay içinde dönemlerini önceden sezmeye başlar. Aşağıdaki adımlar tedaviyi destekler, yerine geçmez.

• Duygudurum günlüğü tutun: her gün ruh hâlinizi, uyku sürenizi ve önemli olayları not edin; örüntü birkaç hafta içinde görünür hâle gelir.
• Uyku saatlerinizi sabitleyin: uyku kaybı yüksek dönemi, aşırı uyku düşük dönemi besler.
• Yüksek dönemde büyük kararları ve harcamaları erteleyin; düşük dönemde küçük ama düzenli görevlerle hareketi sürdürün.
• Alkol ve uyarıcılardan uzak durun; her ikisi de dalgalanmayı artırır.
• Yakınlarınıza durumu anlatın ve erken işaretleri gördüklerinde söylemelerini isteyin.
• Düzenli egzersiz ve gün ışığı, her iki dönemde de dengeleyici etki yapar.

Uyku düzeni için uyku hijyeni kuralları yazımızdaki adımları uygulayabilirsiniz.

Siklotimi İş ve İlişkileri Nasıl Etkiler?

Siklotimi en çok süreklilik gerektiren alanlarda zorlar: Yüksek dönemde coşkuyla üstlenilen işler düşük dönemde yük hâline gelir, ilişkilerde yakınlık ve uzaklaşma birbirini izler. Bunu bilen kişi, yüksek dönemde yeni sorumluluk almadan önce birkaç gün beklemeyi, düşük dönemde ise çevresinden uzaklaşmak yerine küçük temasları sürdürmeyi öğrenir. İş yerinde esnek ama düzenli bir çalışma ritmi, dönemlerin etkisini azaltır.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Ruh hâliniz yıllardır belirgin iniş çıkışlarla seyrediyor, yüksek dönemlerde başladığınız işleri düşük dönemlerde bırakıyor, ilişkileriniz ve işiniz bu dalgalanmadan zarar görüyorsa bir psikiyatri uzmanına başvurmanız iyi olur. Ailenizde bipolar bozukluk varsa ya da bir antidepresan sizi alışılmadık biçimde enerjik ve uykusuz yaptıysa bu bilgiyi hekiminize mutlaka iletin.

Ön fikir için bipolar bozukluk tarama testi, dengesiz ruh hâli testi ve duygu değişimleri ve kararsızlık testi yardımcı olabilir; testler tanı koymaz. Değerlendirme ve tedavi için yetişkin psikiyatristlerimizden randevu alabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşüncesi varsa 112'yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Siklotimi hastalık mıdır?

Evet, siklotimik bozukluk bipolar bozukluk ailesinde yer alan bir duygudurum bozukluğudur. Hafif seyretse de yıllarca sürer, hayatı düzensizleştirir ve bir kısmı bipolar bozukluğa ilerler.

Siklotimi ile bipolar aynı şey mi?

Hayır. Siklotimide yükseklik ve çökkünlük dönemleri mani, hipomani ya da depresyon ölçütlerini tam karşılamaz. Bipolar I'de mani, bipolar II'de hipomani ve majör depresyon dönemleri vardır.

Siklotimi geçer mi?

Siklotimi uzun süreli bir durumdur ve kendiliğinden geçmesi beklenmez; ancak psikoeğitim, terapi, düzenli uyku ve gerekirse ilaçla dalgalanmalar belirgin biçimde azalır ve kişi dengeli bir hayat sürebilir.

Siklotimi ilaçsız tedavi edilir mi?

Hafif olgularda psikoeğitim, bilişsel davranışçı terapi ve yaşam düzeni çoğu zaman yeterli olur. Belirtiler hayatı belirgin biçimde bozuyorsa hekim düşük doz duygudurum düzenleyici ekleyebilir.

Siklotimi kalıtsal mıdır?

Kalıtsal yatkınlık önemlidir; ailesinde bipolar bozukluk ya da depresyon olanlarda daha sık görülür. Ancak stres, uyku düzeni ve madde kullanımı gibi çevresel etkenler gidişi belirler.

Siklotimi için hangi doktora gidilir?

Psikiyatri uzmanına başvurulur. Hekim duygudurum öyküsünü, dönemlerin süresini ve aile öyküsünü değerlendirerek siklotimiyi bipolar bozukluk, distimi ve kişilik bozukluklarından ayırır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Ruh hâlinizdeki iniş çıkışlar hayatınızı etkiliyorsa bir psikiyatri uzmanına başvurun.