Borderline, Bipolar ve Kompleks TSSB Nasıl Ayırt Edilir?

Borderline kişilik bozukluğu, bipolar bozukluk ve kompleks travma sonrası stres bozukluğu; duygu dalgalanması, dürtüsellik ve ilişki sorunları gibi ortak belirtiler nedeniyle sık karışır. Ayrımı belirtilerin süresi ve örüntüsü yapar: bipolar bozuklukta günler-haftalar süren ve uyku ihtiyacının azaldığı dönemler, borderline’da ilişkilerle tetiklenen saatlik dalgalanmalar, kompleks TSSB’de ise travmanın izleri öne çıkar.

Bu üç tablo neden birbirine karışır?

Üç tabloda da kişi yoğun duygular yaşar, zaman zaman dürtüsel davranır ve ilişkilerinde zorlanır. Kesitsel bir görüşmede “duygularım çok hızlı değişiyor” yakınması üçünde de duyulabilir. Bu nedenle tanı, tek bir görüşmedeki belirtilerden değil, yaşam boyu örüntüden, belirtilerin süresinden ve kişinin geçmişinden yola çıkarak konur.

Doğru ayrım önemlidir, çünkü tedavileri belirgin biçimde farklıdır. Bipolar bozukluğu olan birinin yalnızca psikoterapiyle izlenmesi ya da borderline kişilik bozukluğu olan birine gereksiz yere çok sayıda ilaç başlanması, yıllarca süren bir “tedaviye dirençli” tabloya yol açabilir.^[4]

Temel farklar nelerdir?

Ayırıcı tanıda en çok işe yarayan ipuçları; duygu değişiminin ne kadar sürdüğü, neyle tetiklendiği, uykunun nasıl etkilendiği ve kişinin kendine bakışının dengeli olup olmadığıdır. Aşağıdaki tablo üç tablonun tipik özelliklerini karşılaştırır. Bunlar ipuçlarıdır; bir kişide birden fazla tablo birlikte de bulunabilir.

Bipolar bozukluk nasıl ayırt edilir?

Bipolar bozukluğun ayırt edici özelliği, kişinin olağan hâlinden belirgin biçimde farklı ve belirli bir süre devam eden dönemlerdir. Mani için en az bir hafta, hipomani için en az dört gün süren taşkın ya da sinirli bir ruh hâli, artmış enerji ve azalmış uyku ihtiyacı gerekir.^[1] Dönemler arasında kişi çoğu zaman olağan işlevine döner.

Klinik açıdan en değerli soru şudur: “Hiç az uyuyup yorgun hissetmediğiniz, aksine enerjiyle dolu olduğunuz günler oldu mu?” Borderline kişilik bozukluğunda uykusuzluk genellikle yorgunlukla birlikte gelirken, hipomani ve manide uyku ihtiyacı azalır. Ailede bipolar bozukluk öyküsü ve antidepresanla ortaya çıkan taşkınlık da bipolar bozukluğu düşündürür.^[6]

Borderline kişilik bozukluğu nasıl ayırt edilir?

Borderline kişilik bozukluğu dönemler hâlinde değil, ergenlik ya da genç yetişkinlikten başlayan süreğen bir örüntü olarak görülür. Duygular gün içinde, çoğunlukla ilişkilerdeki olaylarla hızla değişir; terk edilme korkusu, kimlik belirsizliği, kronik boşluk hissi, yoğun öfke ve tekrarlayan kendine zarar verme davranışları eşlik eder.^[1]

Borderline kişilik bozukluğunda ilaçlar temel tedavi değildir; kılavuzlar ilacın yalnızca eşlik eden durumlar için ve kısa süreli kullanılmasını önerir.^[5] Diyalektik davranış terapisi gibi yapılandırılmış psikoterapilerin belirtileri ve kendine zarar vermeyi azalttığı gösterilmiştir.^[7] Ayrıntılar için borderline yazımıza bakabilirsiniz.

Kompleks TSSB nasıl ayırt edilir?

Kompleks travma sonrası stres bozukluğu, çoğunlukla çocukluk istismarı ya da uzun süreli şiddet gibi kaçılması zor ve tekrarlayan travmalardan sonra gelişir. Klasik travma belirtilerine, yani yeniden yaşantılama, kaçınma ve sürekli tetikte olma hâline, duygu düzenleme güçlüğü, sürekli olumsuz benlik algısı ve ilişkilerde zorluk eklenir.^[2]

Borderline kişilik bozukluğundan ayrımda ipucu benlik algısı ve ilişkilerdir: kompleks TSSB’de kişi kendini sürekli değersiz görür ve ilişkilerden uzak durur; borderline’da ise kimlik değişkendir ve terk edilmemek için yoğun çaba vardır.^[3] Travma belirtileri için TSSB yazımıza bakabilirsiniz.

Klinisyenin sorması gereken kilit sorular nelerdir?

Ayırıcı tanı, çoğu zaman tek görüşmede değil, ayrıntılı öykü, yakınlardan alınan bilgi ve zaman içindeki izlemle netleşir. Tek bir belirtiye dayanarak tanı koymaktan kaçınılmalıdır. Aşağıdaki sorular, üç tablo arasındaki ayrımı belirginleştirmede klinikte en çok işe yarayanlardır ve izlem sürecinde, görüşmenin farklı aşamalarında yeniden sorulabilir.

• Ruh hâlindeki değişiklik ne kadar sürüyor: saatler mi, günler ya da haftalar mı?
• Uyku ihtiyacının azaldığı ama yorgun hissedilmeyen dönemler oldu mu?
• Değişimleri genellikle ne başlatıyor; bir ilişki olayı mı, travmayı hatırlatan bir durum mu, belirgin bir neden yok mu?
• Kendinizi nasıl tanımlarsınız; bu tanım zamana göre değişiyor mu?
• Çocuklukta ya da uzun süre maruz kalınan bir travma öyküsü var mı?
• Ailede bipolar bozukluk, intihar ya da madde kullanımı öyküsü var mı?

Kendine zarar verme ve intihar riski her üç tabloda da sorgulanmalıdır. Risk varsa tanı tartışmasından önce güvenlik planı yapılır; acil durumda 112 aranmalıdır.

Kişinin ve yakınlarının bilmesi gerekenler nelerdir?

Bu tanılar arasındaki ayrımı bir uzman yapar; çevrim içi listelerle kendinize tanı koymak yanıltıcı olabilir. Görüşmeye giderken duygu değişimlerinin ne kadar sürdüğünü, uykunun nasıl değiştiğini ve neyin tetiklediğini birkaç hafta not etmek, değerlendirmeyi belirgin biçimde kolaylaştırır. Yakınların gözlemleri de çok değerlidir.

Belirtilerinizi gözden geçirmek için Bipolar Bozukluk Tarama Testi ya da Borderline Kişilik Testi fikir verebilir; testler tanı koymaz. Bipolar bozukluğun belirtileri için bipolar bozukluk yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bir kişide hem borderline hem bipolar bozukluk olabilir mi?

Evet, iki tablo birlikte bulunabilir. Bu durumda hem duygudurum dönemleri için ilaç tedavisi hem de kişilik örüntüleri için yapılandırılmış psikoterapi gerekir. Doğru tanı, iki tedavinin de planlanmasını sağlar.

Kompleks TSSB ile borderline aynı şey mi?

Hayır, ama örtüşen yönleri vardır ve ikisi birlikte de görülebilir. Kompleks TSSB’de travma belirtileri ve sürekli olumsuz benlik algısı, borderline’da ise kimlik belirsizliği ve terk edilme korkusu öne çıkar. Ayrımı bir uzmanın ayrıntılı değerlendirmesi yapar.

Yanlış tanı düzeltilebilir mi?

Evet. Ruhsal tanılar zaman içindeki gözlemle netleşir ve gerektiğinde değiştirilir. Tedaviye rağmen düzelme yoksa ya da tablo farklı bir seyir izliyorsa tanının yeniden değerlendirilmesini istemek hastanın hakkıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendiniz ya da bir yakınınız için endişeleriniz varsa bir psikiyatriste başvurun.