Antisosyal Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Antisosyal kişilik bozukluğu, on beş yaşından itibaren başkalarının haklarını sürekli görmezden gelme ve çiğneme, yalan söyleme, dürtüsellik, saldırganlık, sorumsuzluk ve yaptıklarından pişmanlık duymama ile giden kalıcı bir kişilik örüntüsüdür. Tanı yalnızca 18 yaşından sonra konur ve çocuklukta davranım bozukluğu öyküsü gerekir. Günlük dilde psikopati ve sosyopati ile karıştırılır.

Bu yazıda antisosyal kişilik bozukluğunun belirtilerini, tanı ölçütlerini, psikopati ve sosyopatiyle ilişkisini, çocukluktaki işaretlerini, nedenlerini, tedavi seçeneklerini ve bu kişilerle yaşayanların kendini nasıl koruyabileceğini ele alıyoruz.

Antisosyal kişilik bozukluğu nedir?

Antisosyal kişilik bozukluğu, kişinin toplumsal kurallara ve başkalarının haklarına uzun süreli ve yaygın biçimde aykırı davrandığı bir kişilik bozukluğudur. Kişi çoğu zaman çıkarı için yalan söyler, başkalarını kullanır, riskli ve saldırgan davranır ve verdiği zarara karşı duyarsız kalır. Dramatik ve duygusal kişilik bozuklukları kümesinde yer alır.

Toplum çalışmalarında yaygınlığı yaklaşık yüzde 0,2 ile 3 arasında bildirilir ve erkeklerde belirgin biçimde daha sık görülür; cezaevlerinde oranı çok daha yüksektir. “Asosyal” kelimesiyle karıştırılmamalıdır: asosyal kişi insanlardan uzak durur, antisosyal kişi ise başkalarının haklarını çiğner.

Antisosyal kişilik bozukluğunun belirtileri nelerdir?

Antisosyal kişilik bozukluğunun başlıca belirtileri yasalara ve kurallara tekrar tekrar uymama, çıkar için yalan söyleme ve kandırma, plansız ve dürtüsel davranma, sık kavga ve saldırganlık, kendinin ve başkalarının güvenliğini hiçe sayma, iş ve para konusunda süreğen sorumsuzluk ve zarar verdiği kişilere karşı pişmanlık duymamadır. Tanı için bunlardan en az üçü gerekir.

Antisosyal kişilik bozukluğu tanısı nasıl konur?

Tanıyı psikiyatri uzmanı ayrıntılı görüşme, yaşam öyküsü ve mümkünse yakınlardan ya da kayıtlardan alınan bilgilerle koyar. Kişinin en az 18 yaşında olması, belirtilerin 15 yaşından beri sürmesi ve 15 yaşından önce davranım bozukluğu belirtileri gösterilmiş olması gerekir. Davranışlar yalnızca şizofreni ya da bipolar bozukluk dönemlerinde görülmemelidir.

Kişi yaşadıklarını çoğu zaman küçümseyerek ya da çarpıtarak anlatabileceği için değerlendirme tek görüşmeyle sınırlı kalmaz; madde kullanımı, DEHB, travma ve diğer kişilik bozuklukları da incelenir. Karanlık kişilik özelliklerine genel bir bakış için karanlık üçlü kişilik testi fikir verebilir, ancak tanı yerine geçmez.

Antisosyal kişilik bozukluğu, psikopati ve sosyopati aynı şey mi?

Tam olarak aynı değildir. Antisosyal kişilik bozukluğu tanı sınıflamasında yer alan resmi bir tanıdır ve daha çok davranışlara dayanır. Psikopati ise empati ve suçluluk yokluğu, yüzeysel çekicilik ve soğukkanlı manipülasyon gibi duygusal özellikleri de içeren bir araştırma kavramıdır. Sosyopati resmi bir terim değildir ve gündelik dilde kullanılır.

Psikopati özellikleri yüksek olan kişilerin çoğu antisosyal kişilik bozukluğu ölçütlerini karşılar, ancak bu tanıyı alanların yalnızca bir kısmında belirgin psikopati özellikleri bulunur. Ayrıntılı karşılaştırma için sosyopat nedir ve psikopat ne demek yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çocuklukta hangi işaretler görülür?

Antisosyal kişilik bozukluğu olan yetişkinlerde çocukluk ya da ergenlikte davranım bozukluğu öyküsü bulunur. Hayvanlara ya da insanlara zulmetme, sık kavga başlatma, hırsızlık, mala kasıtlı zarar verme, sürekli yalan söyleme, evden kaçma ve okulu sık asma bu dönemdeki önemli işaretlerdir. Her davranım sorunu yetişkinlikte kişilik bozukluğuna dönüşmez.

Davranım sorunu olan çocuklarda erken ve yapılandırılmış ebeveyn eğitimi programları sorunların ağırlaşmasını önleyebilir. Başkalarının duygularına belirgin kayıtsızlık ve pişmanlık göstermeme eşlik ediyorsa erken değerlendirme özellikle önemlidir. Çocuklarda yalanın ne zaman sorun olduğu için çocuğum neden yalan söylüyor yazımıza bakabilirsiniz.

Antisosyal kişilik bozukluğu neden olur?

Antisosyal kişilik bozukluğu genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte etkisiyle gelişir. İkiz çalışmaları antisosyal davranışta kalıtımın önemli payı olduğunu gösterir. Çocuklukta istismar, ihmal, sert ve tutarsız ebeveynlik, ailede suç ya da madde kullanımı ve beynin dürtü kontrolü ile duygusal tepkileri düzenleyen bölgelerindeki farklılıklar riski artırır.

Bu etkenlerin hiçbiri tek başına belirleyici değildir; zor koşullarda büyüyen çocukların büyük çoğunluğu antisosyal kişilik bozukluğu geliştirmez. Güvenli bir yetişkin ilişkisi, okul desteği ve erken müdahale koruyucu etki gösterir.

Antisosyal kişilik bozukluğuna hangi sorunlar eşlik eder?

Antisosyal kişilik bozukluğu olan kişilerde alkol ve madde kullanım bozuklukları çok sık görülür. DEHB, depresyon, kaygı bozuklukları ve diğer kişilik bozuklukları da eşlik edebilir. Kaza, kavga, yaralanma, cezai sorunlar ve intihar girişimi riski yüksektir. Belirtiler ve suç davranışları ise kırklı yaşlara doğru azalma eğilimi gösterebilir.

Antisosyal kişilik bozukluğu narsisizm ve borderline ile nasıl ayrılır?

Narsistik kişilik bozukluğunda temel sorun hayranlık ihtiyacı ve büyüklenmedir; kişi başkalarını kullanabilir ama suç ve saldırganlık genellikle belirgin değildir. Borderline kişilik bozukluğunda dürtüsellik ve öfke, terk edilme korkusu ve duygusal dalgalanmalarla ilgilidir. Antisosyal kişilik bozukluğunda ise çıkar için kural çiğneme ve pişmanlık yokluğu öne çıkar. Bu durumlar birlikte de görülebilir.

Ayrıntılar için narsist kişilik bozukluğu ve borderline kişilik bozukluğu yazılarımıza bakabilirsiniz.

Antisosyal kişilik bozukluğu tedavi edilebilir mi?

Antisosyal kişilik bozukluğunun tedavisi zordur ve kişi çoğu zaman sorunun kendisinde olduğunu kabul etmediği için kendiliğinden yardım istemez. Yine de öfke kontrolü, problem çözme ve suç davranışını azaltmaya odaklanan yapılandırılmış grup temelli bilişsel davranışçı programlar bazı kişilerde yarar sağlayabilir. Bu bozukluk için onaylı bir ilaç yoktur.

Saldırganlığı ya da eşlik eden durumları azaltmak için bazı ilaçlar kullanılabilir, ancak kişilik örüntüsünün kendisini değiştiren bir ilaç yoktur. Tedavide gerçekçi hedefler koymak ve güvenliği önceliklendirmek önemlidir.

Antisosyal kişilik bozukluğu olan biriyle nasıl başa çıkılır?

Antisosyal özellikleri olan biriyle yakın ilişkide en önemli öncelik kendi güvenliğinizdir. Karşınızdaki kişiyi değiştirmeye çalışmak yerine net sınırlar koymak, verdiği sözlere değil davranışlarına bakmak ve para, belge gibi konularda kontrolü elinizde tutmak sizi korur. Tehdit ya da fiziksel saldırı varsa beklemeden yardım isteyin. Yaşananlar için kendinizi suçlamanız gerekmez.

• Kararlarınızı yalnızca sözlere değil, zaman içindeki davranışlara göre verin.
• Banka hesabı, kimlik ve önemli belgeleri güvenli bir yerde tutun.
• Tartışmaları tırmandırmaktan kaçının; tehlike anında ortamdan ayrılın.
• Güvendiğiniz kişilere durumu anlatın ve bir güvenlik planı oluşturun.
• Acil tehlikede 112'yi arayın; aile içi şiddette ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan destek alabilirsiniz.
• Yaşadıklarınızı işlemek için bir ruh sağlığı uzmanından destek alın.

Sık Sorulan Sorular

Antisosyal kişiler değişebilir mi?

Kişilik örüntüleri yavaş değişir. Bazı kişilerde yaş ilerledikçe dürtüsellik ve suç davranışları azalır, ancak empati ve sorumluluk alanındaki güçlükler sürebilir.

Antisosyal kişilik bozukluğu kalıtsal mı?

Kalıtımın önemli bir payı vardır, ancak çevresel etkenler de belirleyicidir. Ailesinde antisosyal davranış olan her çocukta bu bozukluk gelişmez.

Antisosyal kişilik bozukluğu kadınlarda görülür mü?

Görülür, ancak erkeklerde çok daha sık tanı konur. Bazı çalışmalar kadınlarda fiziksel saldırganlığın daha az, sorumsuzluk ve manipülasyonun daha belirgin olabildiğini bildirmektedir.

Asosyal ile antisosyal aynı şey mi?

Hayır. Asosyal, sosyal ortamlardan uzak durmayı tercih eden kişiyi anlatır ve bir bozukluk değildir. Antisosyal ise başkalarının haklarını çiğneyen davranış örüntüsünü ifade eder.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerine geçmez. Güvenliğinizin tehlikede olduğu durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.