Hipnoz Nedir, Neden Yapılır? Gerçekten İşe Yarar mı?

Hipnoz, dikkatin belirli bir noktaya odaklandığı, çevreye karşı farkındalığın azaldığı ve telkine yanıt verme yeteneğinin arttığı bir bilinç hâlidir. Uyku ya da zihin kontrolü değildir; kişi istemediği bir şeyi yapmaz. Ağrı ve huzursuz bağırsak sendromunda destekleyici olarak işe yarayabilir, ama birçok iddia edilen kullanım alanında kanıt zayıftır.

Hipnoz nedir, ne değildir?

Amerikan Psikoloji Derneği’nin ilgili bölümü hipnozu, çevresel farkındalığın azaldığı ve telkine yanıt verme kapasitesinin arttığı, odaklanmış dikkat hâli olarak tanımlar.^[1] Bir kitaba ya da filme kendini kaptırıp çevreyi unutmak, gündelik yaşamdaki hipnoza benzer hâllere örnektir. Hipnoz sırasında kişi uyanıktır ve ne olduğunu çoğu zaman hatırlar.

• Uyku değildir: Beyin etkinliği uyanıklık hâline benzer.
• Zihin kontrolü değildir: Kişi değerlerine aykırı bir telkini uygulamaz.
• “Uyanamama” riski yoktur: Kişi istediği an bu hâlden çıkabilir.
• Herkeste aynı derecede etkili değildir: Telkine yatkınlık kişiden kişiye belirgin biçimde değişir.

Hipnoz hangi durumlarda işe yarar?

Hipnozun en güçlü kanıtı ağrının azaltılmasındadır; kontrollü deneylerin birleştirildiği bir meta-analizde, özellikle telkine yatkın kişilerde ağrıyı anlamlı biçimde azalttığı gösterilmiştir.^[2] Diğer alanlarda ise kanıt düzeyi birbirinden oldukça farklıdır. Aşağıdaki tablo, sık sorulan kullanım alanlarını ve araştırmaların bugün ne söylediğini özetler.

Huzursuz bağırsak sendromunda, diğer tedavilerle yeterli düzelme olmayan kişilerde hipnoterapi kılavuzlarda önerilen seçenekler arasındadır.^[3] Sigarayı bırakmada ise sistematik bir derleme, hipnozun diğer yöntemlerden daha etkili olduğunu gösteren yeterli kanıt bulunmadığı sonucuna varmıştır.^[4]

Hipnoz sırasında beyinde ne olur?

Beyin görüntüleme çalışmaları, hipnoz sırasında dikkat ve öz farkındalıkla ilgili beyin ağlarının birlikte çalışma biçiminin değiştiğini göstermiştir. Telkine yatkın kişilerde dikkati izleyen bölgelerdeki etkinlik azalırken, beden duyumlarını işleyen bölgelerle kontrol bölgeleri arasındaki bağlantı artmaktadır.^[8] Bu bulgular, hipnozun gerçek ve ölçülebilir bir beyin hâli olduğunu destekler.

Bu değişiklikler, hipnozun ağrı algısını neden azaltabildiğini de kısmen açıklar: ağrı sinyali ortadan kalkmaz, ama beynin ona verdiği önem ve onu nasıl yorumladığı değişir. Aynı nedenle etkinin büyüklüğü kişinin telkine yatkınlığıyla yakından ilişkilidir.

Hipnoz psikoterapide nasıl kullanılır?

Hipnoz kendi başına bir terapi yöntemi değil, başka bir tedavinin içinde kullanılan bir tekniktir. Bilişsel davranışçı terapiye hipnoz eklendiğinde bazı sorunlarda sonuçların iyileştiğini gösteren eski bir meta-analiz vardır.^[7] Bu yüzden hipnoz, kanıta dayalı bir tedavinin yerine değil, gerektiğinde ona ek olarak düşünülmelidir.

Seans genellikle gevşeme ve dikkati odaklama ile başlar, ardından kişinin hedefiyle ilgili telkinler verilir ve seans sakin bir biçimde sonlandırılır. Kişiye kendi kendine uygulayabileceği kısa gevşeme ve odaklanma çalışmaları da öğretilebilir.

Hipnozun riskleri nelerdir?

Eğitimli bir uzman tarafından uygulandığında hipnoz genellikle güvenlidir. En önemli risk, geçmişe dönük “gerileme” çalışmalarında ortaya çıkar: hipnoz altında hatırlanan anılar güvenilir değildir ve telkinle hiç yaşanmamış olaylar gerçekmiş gibi hatırlanabilir.^[5] Bu nedenle hipnoz, geçmişte istismar olup olmadığını “bulmak” için kullanılmamalıdır.

• Psikoz, bipolar bozukluğun taşkınlık dönemi ya da ağır dissosiyatif belirtiler varsa uygulanmamalıdır.
• Ağır depresyon ve intihar düşüncesi varsa önce psikiyatrik değerlendirme gerekir.
• Bazı kişilerde seans sonrası geçici baş ağrısı, sersemlik ya da kaygı görülebilir.
• Tıbbi bir hastalığın tanısı ve tedavisi hipnozla ertelenmemelidir.

Hipnozu kim uygulayabilir?

Türkiye’de hipnoz, Sağlık Bakanlığı’nın geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamaları arasında düzenlenmiştir ve bu alanda eğitim almış, yetkili sağlık meslek mensuplarınca uygulanması öngörülür.^[6] Bir uygulayıcıya başvurmadan önce temel mesleğini, hipnoz eğitimini nerede aldığını ve sertifikasını sormak sizin doğal bir hakkınızdır.

“Tek seansta kesin sonuç”, “bilinçaltını yeniden programlama” ya da “geçmiş yaşam” vaatleri uyarı işaretidir. Benzer vaatler içeren bir başka uygulama için NLP yazımıza bakabilirsiniz.

Hipnoz yerine hangi yöntemler kullanılabilir?

Hipnozun hedeflendiği sorunların çoğunda etkinliği daha iyi gösterilmiş yöntemler vardır. Kaygı ve fobilerde bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma, travma belirtilerinde travma odaklı terapiler ve EMDR, sigarayı bırakmada ise ilaç desteği ile davranışsal danışmanlığın birlikte kullanılması öne çıkar. Bu yöntemler hipnozla birleştirilebilir, ama onun yerine konmamalıdır.

Ayrıntılar için bilişsel davranışçı terapi ve EMDR yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Hipnoz altında sır verir miyim?

Hayır. Hipnoz bir doğruluk ilacı değildir; kişi hipnoz sırasında da ne söyleyeceğine kendisi karar verir ve söylemek istemediği bir şeyi söylemek zorunda kalmaz.

Herkes hipnotize edilebilir mi?

Telkine yatkınlık kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler hipnoza çok iyi yanıt verirken, bazılarında etki sınırlı kalır. Bu bir zayıflık ya da güç göstergesi değil, bireysel bir farklılıktır.

Sahne hipnozu ile tedavi amaçlı hipnoz aynı şey mi?

Hayır. Sahne gösterilerinde telkine en yatkın kişiler seçilir ve gösterinin havası da etkili olur. Tedavi amaçlı hipnoz ise bir sağlık sorununa yönelik, kişinin onayıyla ve belirli bir hedefle yapılır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Ruhsal belirtileriniz için uygun tedaviyi bir uzmanla konuşun.