EMDR Terapisi Nedir, Nasıl Uygulanır, Kimlere Uygundur?

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), travmatik bir anıyı hatırlarken göz hareketi, dokunma ya da ses gibi iki yönlü uyaranlarla anının yarattığı sıkıntıyı azaltan yapılandırılmış bir psikoterapidir. Travma sonrası stres bozukluğunda Dünya Sağlık Örgütü ve NICE tarafından önerilen tedavilerden biridir. Anıyı silmez; anının bugünkü yükünü hafifletir.

EMDR nasıl çalışır?

EMDR, 1980’lerin sonunda Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir.^[1] Yönteme göre travma anında yaşanan yoğun korku, anının beyinde olağan biçimde işlenip “geçmişe” yerleşmesini engeller; bu yüzden anı yıllar sonra da ilk günkü canlılıkla geri gelir. EMDR, bu anının güvenli bir ortamda yeniden işlenmesini amaçlar.

Göz hareketlerinin neden işe yaradığı hâlâ araştırılıyor. En güçlü açıklama “çalışma belleği” modelidir: kişi anıyı zihninde tutarken aynı anda gözüyle bir hareketi izlediğinde zihnin kapasitesi bölünür ve anı daha soluk, daha az yüklü hâle gelir.^[5] Göz hareketlerinin terapiye ek katkı sağladığını gösteren deneysel çalışmalar da vardır.^[6]

Bir EMDR seansında neler olur?

EMDR sekiz aşamalı bir protokolle ilerler ve göz hareketleri bu sürecin yalnızca bir bölümüdür.^[1] İlk seanslar öykü alma, hedef anıların belirlenmesi ve zor duygularla baş etme becerilerinin öğretilmesine ayrılır. Hazırlık tamamlanmadan travmatik anı üzerinde çalışılmaz; bu, yöntemin güvenliği için temel kuraldır.

Seanslar genellikle 60–90 dakika sürer. Kişi seans boyunca uyanıktır ve kontrol kendisindedir; istediği an “dur” diyebilir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapiden farklı olarak EMDR’de olayı ayrıntılı anlatmak ya da ev ödevi yapmak gerekmez.^[3]

EMDR hangi durumlarda kullanılır?

EMDR’nin en güçlü kanıtı travma sonrası stres bozukluğundadır; Dünya Sağlık Örgütü bu tanıda yetişkinler, çocuklar ve ergenler için EMDR’yi önerir.^[3] NICE kılavuzu da olayın üzerinden üç aydan fazla zaman geçmiş ve savaş dışı bir travma yaşamış yetişkinlerde EMDR’yi önerilen tedaviler arasında sayar.^[2] Diğer alanlarda kanıt daha sınırlıdır.

• Travma sonrası stres bozukluğu: Kaza, deprem, saldırı ya da ani bir kayıp sonrasında süren kâbuslar, anının istemsizce canlanması ve kaçınma. Ayrıntılar için TSSB yazımıza bakabilirsiniz.
• Karmaşık travma: Çocuklukta tekrarlayan ihmal ya da istismar; hazırlık evresi daha uzun sürer.
• Bir olayla başlamış fobiler: Örneğin köpek ısırmasından sonra başlayan köpek korkusu.
• Takılı kalmış yas, panik ataklar, performans kaygısı: Kanıt daha azdır; çoğu zaman başka tedavilerle birlikte kullanılır.

Uluslararası Travmatik Stres Çalışmaları Derneği de yetişkinlerde TSSB için EMDR’yi güçlü biçimde önerilen tedaviler arasında sayar.^[7] Depresyon ya da kronik ağrı gibi durumlarda ise tek başına ilk seçenek değildir.

Kimler için uygun değildir ya da beklemesi gerekir?

EMDR’ye başlamadan önce kişinin genel durumunun dengeli olması gerekir. Aktif intihar düşüncesi, kontrolsüz alkol ya da madde kullanımı, psikotik belirtiler, ağır dissosiyatif belirtiler veya hâlâ süren bir tehlike, örneğin devam eden aile içi şiddet varsa önce bunlar ele alınır. Bu durumlar bir psikiyatrik değerlendirmeyle netleşir.

Gebelik, epilepsi ya da göz hastalığı olan kişiler bunu terapistle önceden konuşmalıdır; göz hareketleri yerine dokunma ya da ses uyaranı seçilebilir. Mahkemede tanıklık gibi yasal bir süreç içindeyseniz bunu da önceden belirtin; terapist zamanlamayı buna göre planlar.

EMDR’nin yan etkileri var mı?

EMDR genel olarak güvenli bir yöntemdir, ancak anılarla çalışıldığı için seanslar arasında geçici tepkiler görülebilir. Bu tepkiler çoğu zaman birkaç gün içinde azalır ve anının işlendiğini gösterebilir. Yine de bu tepkileri önceden bilmek, yaşandığında paniğe kapılmadan sürece güvenle devam etmeyi kolaylaştırır.

• Seans sonrasında yorgunluk ya da baş ağrısı
• Canlı rüyalar ya da kâbuslar
• Unutulduğu sanılan anıların ya da duyguların yüzeye çıkması
• Birkaç gün süren duygusal hassasiyet, ağlama isteği

Tepkiler bir haftadan uzun sürüyor ya da günlük işlerinizi aksatıyorsa sonraki seansı beklemeden terapistinize haber verin. Kendinize zarar verme düşünceleri ortaya çıkarsa hekiminize ulaşın ya da 112’yi arayın.

Kaç seans sürer, ne zaman sonuç alınır?

Seans sayısı travmanın türüne göre değişir. Tek bir olaya bağlı travmalarda birkaç seans yeterli olabilirken, çocuklukta tekrarlayan travmalarda hazırlık evresi genellikle uzun sürer ve tedavi aylara yayılabilir. Araştırmalarda EMDR’nin TSSB belirtilerini azaltmada travma odaklı bilişsel davranışçı terapiyle benzer etkide olduğu görülmüştür.^[4]

Hedef anıyı düşündüğünüzde rahatsızlığınız belirgin azalıyor, kâbuslar seyreliyor ve kaçındığınız yerlere daha rahat gidebiliyorsanız tedavi işliyor demektir. Birkaç işleme seansından sonra hiç değişim yoksa bunu terapistinizle konuşun; hedef anı ya da yöntem gözden geçirilebilir.

EMDR terapistini nasıl seçmelisiniz?

EMDR, kısa bir kurstan sonra uygulanabilecek bir teknik değildir; ruh sağlığı alanında temel eğitimi olan bir klinisyenin üzerine aldığı yapılandırılmış bir eğitim ve süpervizyon gerektirir. Uluslararası standartları EMDR Avrupa Birliği gibi kuruluşlar belirler. Görüşmeden önce terapistinize aşağıdaki soruları sormaktan çekinmeyin.

• EMDR eğitiminizi nerede ve hangi düzeyde aldınız, süpervizyon alıyor musunuz?
• Benim yaşadığım türde travmalarla ne kadar çalıştınız?
• Hazırlık evresi ne kadar sürecek, zor anlarda nasıl destek olacaksınız?
• Gerektiğinde bir psikiyatristle birlikte çalışıyor musunuz?

Uykusuzluk, depresyon ya da yoğun kaygı eşlik ediyorsa terapiyle birlikte ilaç tedavisi de gerekebilir; bu değerlendirmeyi bir psikiyatrist yapar. Belirtilerinizi gözden geçirmek için TSSB Travma Testi bir başlangıç olabilir; test tanı koymaz.

Sık Sorulan Sorular

EMDR hipnoz mu?

Hayır. EMDR sırasında kişi tamamen uyanıktır, ne olduğunun farkındadır ve kontrol kendisindedir. Terapist telkin vermez, anıyı değiştirmeye çalışmaz; kişinin zihninde kendiliğinden ortaya çıkan düşünce ve duyguları izler. İstediğiniz an seansı durdurabilirsiniz.

EMDR anıyı siler mi?

Hayır. Olay hatırlanmaya devam eder, ancak hatırlandığında eskisi gibi korku, utanç ya da bedensel alarm yaratmaz. Kişiler çoğu zaman anıyı daha uzak ve soluk, “geçmişte kalmış bir olay” gibi hissettiklerini anlatır. “Benim suçumdu” gibi inançlar da daha gerçekçi bir hâl alır.

Online EMDR yapılabilir mi?

Ekranda izlenen hareketli bir nokta ya da kişinin kendi omuzlarına dönüşümlü dokunmasıyla online EMDR uygulanabilmektedir. Ancak ağır travma, dissosiyasyon ya da kriz riski olan kişilerde yüz yüze çalışma daha güvenlidir. Bu kararı terapistinizle birlikte verin.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Travmatik bir olayın ardından belirtileriniz bir aydan uzun sürüyorsa bir psikiyatrik değerlendirme için başvurmanız önerilir.