Uçucu madde bağımlılığı, tiner, yapıştırıcı, çakmak gazı, sprey boyalar ve gülme gazı gibi buharı solunduğunda sarhoşluk veren maddelerin tekrar tekrar kullanılması ve bırakılamamasıdır. Bu maddeler evde ve markette kolayca bulunduğu için özellikle ergenlerde görülür. İlk kullanımda bile ani ölüme yol açabildiği için ciddiye alınması gereken bir durumdur.[2]
İÇİNDEKİLER
Bu yazıda uçucu maddelerin neler olduğunu, kullanımın belirtilerini, beyne ve bedene verdiği zararları ve gülme gazının neden zararsız olmadığını anlattık. Çocuğunuzun uçucu madde kullandığından şüpheleniyorsanız neler yapabileceğinizi, acil durum işaretlerini ve tedavi seçeneklerini de bulacaksınız.
Uçucu Madde Bağımlılığı Nedir?
Uçucu madde bağımlılığı, tanı sistemlerinde inhalan kullanım bozukluğu olarak adlandırılır. Kişinin uçucu maddeleri planladığından daha sık ve uzun süre kullanması, bırakmak isteyip başaramaması, kullanıma çok zaman ayırması ve zararlarını bildiği hâlde sürdürmesi bu bozukluğun temel özellikleridir. Okul, aile ve arkadaş ilişkileri de belirgin biçimde bozulur.[1]
Uçucu maddeler buhar hâlinde solunduğunda akciğerlerden çok hızlı biçimde kana ve beyne ulaşır. Birkaç saniye içinde alkol sarhoşluğuna benzer bir etki başlar, ancak bu etki kısa sürer. Kısa süren etki, kişinin maddeyi gün içinde defalarca solumasına ve zararın katlanarak artmasına neden olur.[3]
Hangi Maddeler Uçucu Madde Olarak Kullanılır?
Uçucu maddeler, oda sıcaklığında kolayca buharlaşan kimyasallardır ve çoğu günlük yaşamda kullanılan ürünlerde bulunur. Bu yüzden yasa dışı uyuşturuculardan farklı olarak ev, okul ve iş yerlerinde kolayca erişilebilir. Kullanım biçimine göre doğrudan kaptan koklama, poşete doldurup solama ya da bir beze emdirip soluma şeklinde olabilir.[2]
| Grup | Örnek ürünler |
|---|---|
| Çözücüler | Tiner, yapıştırıcı, benzin |
| Gazlar | Çakmak gazı, tüp gaz |
| Spreyler | Sprey boya, deodorant |
| Azot protoksit | Gülme gazı kapsülleri |
| Nitritler | Oda kokusu adıyla satılanlar |
Bu ürünlerin hiçbiri solunmak için üretilmemiştir ve içerdikleri kimyasallar doğrudan sinir sistemine zehirli etki gösterir.
Uçucu Madde Kullanımı Neden Ergenlerde Daha Sık Görülür?
Uçucu maddeler çoğunlukla on iki ile on beş yaş arasında, ilk denenen maddeler arasında yer alır. Ucuz olmaları, yasal olarak satılmaları, kolayca saklanabilmeleri ve kokularının başka nedenlerle açıklanabilmesi ergenler için erişimi kolaylaştırır. Merak, arkadaş baskısı ve risk alma eğilimi de denemeyi artırır.[3]
Ailede şiddet, ihmal, sokakta yaşama, okul başarısızlığı, dikkat eksikliği ve depresyon, uçucu madde kullanımı için önemli risk etkenleridir. Ergen beyni gelişimini sürdürdüğü için bu dönemde kullanılan maddeler, yetişkinlere göre daha kalıcı zararlar bırakabilir. Ergenlik dönemindeki ruhsal riskleri ergenlikte ruh sağlığı yazımızda anlattık.
Uçucu Madde Kullanımının Belirtileri Nelerdir?
Uçucu madde kullanımı, sarhoşluk anında ve sonrasında bazı bedensel ve davranışsal belirtilerle fark edilebilir. Belirtiler kısa sürdüğü için aileler çoğu zaman yalnızca kokuyu ya da davranış değişikliğini fark eder. Birden fazla belirtinin bir arada görülmesi şüpheyi güçlendirir ve konuşmayı gerektirir.[2]
- Nefeste, giysilerde ya da odada tiner veya kimyasal kokusu
- Yüzde, ellerde ya da giysilerde boya ve yapıştırıcı lekeleri
- Burun ve ağız çevresinde kızarıklık, yara ya da sivilce benzeri döküntü
- Sarhoş görünüm, dengesizlik, peltek konuşma, baş dönmesi
- Kızarık ve sulanan gözler, burun akıntısı
- Boş sprey kutuları, çakmak gazı tüpleri, kimyasal emdirilmiş bez ve poşetler
- Okul başarısında düşme, sinirlilik, arkadaş çevresinde değişiklik
Uçucu Madde Koklamak Neden Ani Ölüme Yol Açabilir?
Uçucu maddeler kalbi adrenaline karşı aşırı duyarlı hâle getirebilir. Kullanım sırasında korkma, koşma ya da heyecanlanma gibi adrenalini artıran bir durumda kalp ritmi aniden bozulabilir ve kalp durabilir. Bu tablo ani koklama ölümü olarak bilinir ve kişinin ilk denemesinde bile görülebilir.[4]
Uçucu maddelerle ilişkili ölümleri inceleyen bir çalışmada, ölümlerin önemli bir bölümünün kalp ritmi bozukluğuna bağlı olduğu ve bir kısmının ilk kullanımlar sırasında gerçekleştiği bildirilmiştir. Başa poşet geçirerek soluma boğulmaya, sarhoşken kusma ise kusmuğun solunum yoluna kaçmasına yol açabilir. Gaz kullanımında yanık ve donma da görülür.[4]
Uçucu Maddeler Beyne ve Bedene Nasıl Zarar Verir?
Uçucu maddelerin çoğu yağda çözünür ve beynin yağdan zengin dokularına, özellikle sinir hücrelerini saran koruyucu kılıflara zarar verir. Uzun süreli kullanımda bellek ve dikkat sorunları, öğrenme güçlüğü, dengesizlik, titreme ve kişilik değişiklikleri ortaya çıkabilir. Bu zararların bir kısmı kalıcı olabilir.[3]
Beynin yanı sıra el ve ayaklarda uyuşma ve güç kaybıyla seyreden sinir hasarı, işitme kaybı, karaciğer ve böbrek hasarı, kemik iliği baskılanması ve kalp kası hasarı da görülebilir. Gebelikte kullanım bebeğin gelişimini olumsuz etkiler. Kullanım erken bırakıldığında bazı zararlar kısmen düzelebilir; bu yüzden erken müdahale çok önemlidir.[2]
Gülme Gazı (Azot Protoksit) Zararsız mı?
Gülme gazı olarak bilinen azot protoksit, son yıllarda özellikle gençler arasında balonlara doldurulup solunarak kullanılmaktadır ve sıklıkla zararsız sanılır. Oysa sık ve yoğun kullanım, vücuttaki B12 vitaminini etkisiz hâle getirerek omurilik ve sinirlerde ciddi hasara yol açabilir. El ve ayaklarda uyuşma, yürüme güçlüğü ve denge kaybı görülür.[6]
Vaka bildirimlerini derleyen bir sistematik çalışmada, azot protoksit kullanımına bağlı sinir sistemi hasarının yanı sıra psikoz, depresyon ve bellek sorunları da tanımlanmıştır. Gazın doğrudan kapsülden solunması donmaya, kapalı ortamda solunması ise oksijensizliğe bağlı bilinç kaybına yol açabilir. Bu belirtilerde hızlıca hekime başvurmak gerekir.[6]
Uçucu Madde Bağımlılık Yapar mı?
Evet. Uçucu maddeler beynin ödül sisteminde dopamin salınımını artırır ve düzenli kullanımda tolerans gelişir; kişi aynı etkiyi almak için daha fazla madde solumaya başlar. Kullanım bırakıldığında sinirlilik, uykusuzluk, bulantı, terleme, iştahsızlık ve yoğun madde isteği gibi yoksunluk belirtileri günlerce görülebilir.[1]
Uluslararası raporlar, uçucu maddelerin özellikle bazı bölgelerde ergenler arasında esrar ve alkolden önce denenen maddeler arasında yer aldığını göstermektedir. Uçucu madde kullanan gençlerde ilerleyen yıllarda başka maddelere geçiş riski de artar. Madde bağımlılığının genel belirtilerini madde bağımlılığı yazımızda anlattık.[5]
Çocuğumun Uçucu Madde Kullandığından Şüpheleniyorsam Ne Yapmalıyım?
Şüphelendiğinizde öfkeyle sorgulamak, cezalandırmak ya da tehdit etmek çocuğun kendini kapatmasına ve kullanımı gizlemesine yol açar. Sakin olduğunuz bir zamanda, gözlemlerinizi suçlamadan paylaşmak ve onun ne yaşadığını gerçekten anlamak istediğinizi söylemek, konuşmanın kapısını açar. Bu konuşmanın amacı cezalandırmak değil, birlikte yardım almaktır.[3]
- Uçucu maddelerin ani ölüm riski hakkında açık ve sakin bilgi verin.
- Evdeki tiner, yapıştırıcı ve gaz tüplerini erişilemeyecek bir yere kaldırın.
- Çocuğunuzun arkadaş çevresini ve okul durumunu öğretmenle birlikte değerlendirin.
- Kullanımın altında yatabilecek üzüntü, kaygı ya da zorbalık gibi sorunları sorun.
- Bir çocuk ve ergen psikiyatristinden destek alın; bu işi tek başınıza yürütmeyin.
Çocuğun gördüğü ilgiyi ve aile içindeki iletişimi güçlendirmek, kullanımın önlenmesinde en etkili koruyucu etkendir.
Uçucu Madde Kullanan Kişide Acil Durum Nasıl Anlaşılır?
Uçucu madde kullanan bir kişide bilinç bulanıklığı, uyandırılamama, nefes almada güçlük, morarma, nöbet geçirme, göğüs ağrısı ya da düzensiz kalp atışı varsa durum acildir ve hemen 112 aranmalıdır. Kişiyi korkutmamak, koşturmamak ve heyecanlandırmamak gerekir; çünkü adrenalin artışı kalp ritmini bozabilir.[4]
Yardım gelene kadar kişiyi temiz havaya çıkarın, kusma riski varsa yan yatırın, varsa poşet ya da bezi yüzünden uzaklaştırın ve yanından ayrılmayın. Hangi maddenin kullanıldığını gösteren kutuları ya da tüpleri sağlık ekibine göstermek tedaviyi kolaylaştırır. Bu adımlar hayat kurtarabilir.
Uçucu Madde Kullanımı Nasıl Önlenir?
Uçucu madde kullanımını önlemenin en etkili yolu, çocukla erken yaşta açık ve güvene dayalı bir iletişim kurmaktır. Bu maddelerin "zararsız bir eğlence" olmadığını, ilk denemede bile hayati risk taşıdığını yaşına uygun bir dille anlatmak, merakın yerini bilgiye bırakmasını sağlar. Korkutmak yerine gerçekleri sakin biçimde paylaşmak daha etkilidir.[3]
Evde tiner, yapıştırıcı ve gaz tüplerini çocukların erişemeyeceği yerlerde saklamak, gülme gazı kapsüllerinin satıldığı ortamlara dikkat etmek ve çocuğun boş zamanlarını spor, sanat ya da gönüllü etkinliklerle desteklemek koruyucu etkendir. Okulda yaşanan zorbalık, yalnızlık ve başarısızlık hissi de mutlaka konuşulmalıdır; bu duygular madde denemeye açık bir zemin oluşturabilir.
Uçucu Madde Bağımlılığı Nasıl Tedavi Edilir?
Uçucu madde bağımlılığı için onaylanmış özel bir ilaç yoktur; tedavinin temelini aile katılımlı psikososyal müdahaleler oluşturur. Motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi ve aile terapisi kullanımı azaltmada ve bırakmada yardımcı olur. Tedavi sürecinde okul ve sosyal yaşamın yeniden düzenlenmesi de önemlidir.[2]
Uçucu madde kullanan ergenlerde depresyon, kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği ve travma sık görülür; bu sorunların tedavi edilmesi, kullanımın tekrarlamasını önler. Beyin ve sinir hasarı şüphesinde nöroloji, karaciğer ve böbrek etkileri için ilgili hekimlerin değerlendirmesi gerekir. Ağır durumlarda yatarak tedavi planlanabilir.[3]
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?
Çocuğunuzda ya da kendinizde uçucu madde kullanımına dair tek bir işaret bile fark ettiyseniz beklemeden bir uzmana başvurmanız gerekir; çünkü bu maddelerde güvenli bir kullanım düzeyi yoktur. Kullanım sürüyor, okul ve aile yaşamı bozuluyor ya da eşlik eden depresyon ve öfke patlamaları varsa destek almak daha da önemlidir.
İlinizdeki çocuk ve ergen psikiyatristlerini, yetişkinler için psikiyatristleri sitemizde inceleyebilirsiniz. Madde kullanımına dair ön fikir için ücretsiz Madde Bağımlılığı Testi yardımcı olabilir. Benzer bir maddeyi bonzai yazımızda anlattık.
Sık Sorulan Sorular
Tiner koklamak beyne zarar verir mi?
Evet. Tiner ve benzeri çözücüler sinir hücrelerini saran koruyucu kılıflara zarar verir; uzun süreli kullanımda bellek, dikkat ve denge sorunları kalıcı olabilir.
Bir kez uçucu madde koklamak öldürür mü?
Nadir de olsa ilk kullanımda bile kalp ritmi bozukluğuna bağlı ani ölüm bildirilmiştir. Bu nedenle uçucu maddelerin güvenli bir kullanımı yoktur.
Uçucu madde kullanımı idrar testinde çıkar mı?
Uçucu maddeler vücuttan çok hızlı atıldığı için rutin idrar testlerinde genellikle saptanmaz. Tanı çoğunlukla belirtiler ve görüşmeyle konur.
Uçucu madde bağımlılığı tedavi edilebilir mi?
Evet. Aile katılımlı terapi, eşlik eden ruhsal sorunların tedavisi ve düzenli takip ile pek çok genç kullanımı bırakabilir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Madde kullanımı fark ettiğinizde bir uzmana başvurun; bilinç kaybı ve nefes güçlüğünde hemen 112'yi arayın.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.