Çocuğun ders çalışmak istememesi, okul çağındaki ailelerin en sık yaşadığı sıkıntılardan biridir. Bu durum çoğu zaman tembellikten değil; motivasyon eksikliği, dikkat sorunları, öğrenme güçlüğü, başarısızlık kaygısı, yorgunluk ya da ekranın çekiciliği gibi nedenlerden kaynaklanır. Nedeni anlamadan uygulanan baskı ve ceza ise direnci çoğu zaman artırır.[1]
İÇİNDEKİLER
Bu yazıda çocukların neden ders çalışmak istemediğini, dikkat eksikliği ve öğrenme güçlüğünün işaretlerini, tembellik ile başka sorunlar arasındaki farkı ve verimli bir çalışma düzeninin nasıl kurulacağını anlattık. Ebeveynin ödeve ne kadar karışması gerektiğini, ödül ve cezanın etkisini ve ne zaman bir uzmana başvurmanız gerektiğini de bulacaksınız.
Çocuğum Neden Ders Çalışmıyor?
Ders çalışmama davranışının arkasında genellikle birden fazla neden vardır. Konu çocuğa zor geliyorsa, nereden başlayacağını bilmiyorsa, daha önce emek verip başarısız olduysa ya da dersin ne işe yarayacağını göremiyorsa, çalışmaktan kaçınabilir. Uykusuzluk, yorgunluk ve okul dışındaki sorunlar da isteği azaltır.[1]
Bu nedenle ilk adım, çocuğu suçlamadan onunla konuşmak ve neyin zorladığını anlamaya çalışmaktır. "Neden çalışmıyorsun?" yerine "Bu derste seni en çok ne zorluyor?" gibi sorular, çocuğun kendini savunmak yerine düşünmesini sağlar. Öğretmenle görüşmek de çocuğun okuldaki durumuna dair önemli ipuçları verir.
Motivasyon Eksikliği Nereden Kaynaklanır?
Motivasyon araştırmalarında sık kullanılan öz-belirleme kuramına göre insanlar; kendi seçimlerini yapabildiklerini hissettiklerinde, bir işi başarabileceklerine inandıklarında ve önemsedikleri insanlarla bağ kurduklarında daha istekli olur. Ders çalışmak bu üç ihtiyacı da karşılamıyorsa, örneğin çocuk sürekli zorlandığını, kontrol edildiğini ve eleştirildiğini hissediyorsa, motivasyon düşer.[1]
Çocuğa çalışma saatini ya da hangi dersten başlayacağını seçme hakkı vermek, ulaşılabilir küçük hedefler koymak ve sonuçtan çok çabayı takdir etmek motivasyonu destekler. Motivasyonun genel nedenlerini motivasyon eksikliği yazımızda anlattık.
Dikkat Eksikliği Ders Çalışmayı Nasıl Etkiler?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar, sıkıcı ya da uzun süren görevlere odaklanmakta belirgin biçimde zorlanır. Masaya oturmakta zorlanmak, sık kalkıp oturmak, ödevi yarım bırakmak, dikkatsizlik hataları yapmak ve eşyalarını kaybetmek sık görülür. Bu çocuklar ilgi duydukları etkinliklere ise saatlerce odaklanabilir.[5]
Bu nedenle "istediği şeye odaklanabiliyor, demek ki istemiyor" düşüncesi yanıltıcı olabilir. Belirtiler okulda ve evde en az altı aydır sürüyorsa ve birden fazla ortamda görülüyorsa değerlendirme gerekir. Tanı sürecini DEHB tanısı nasıl konur yazımızda anlattık.
Öğrenme Güçlüğü Belirtileri Nelerdir?
Özgül öğrenme güçlüğü, zekası yeterli olan bir çocuğun okuma, yazma ya da matematik becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin ve süregen güçlük yaşamasıdır. Bu çocuklar ders çalışmaktan kaçınabilir, çünkü çalışmak onlar için çok daha yorucudur ve sonuç çoğu zaman emeklerini yansıtmaz. Bu da zamanla isteksizliğe ve özgüven kaybına yol açar.[5]
- Yaşına göre çok yavaş ve hatalı okumak
- Harfleri ve rakamları karıştırmak, ters yazmak
- Okuduğunu anlamakta zorlanmak
- Yazısının okunaksız olması, yazım hatalarının çok olması
- Basit hesaplamalarda ve çarpım tablosunda süregen güçlük
Dikkat eksikliği ile öğrenme güçlüğünün farkını dikkat eksikliği mi disleksi mi yazımızda anlattık.
Kaygı ve Başarısızlık Korkusu Çalışmayı Engeller mi?
Evet. Başarısız olmaktan, ebeveynini hayal kırıklığına uğratmaktan ya da arkadaşlarının gerisinde kalmaktan korkan çocuklar, kaygı verici durumu düşünmemek için ders çalışmayı erteleyebilir. Dışarıdan tembellik gibi görünen bu davranış, aslında kaygıyla başa çıkma girişimidir. Mükemmeliyetçi çocuklarda da bu kaçınma sık görülür.[6]
Kaygılı çocuklarda baskıyı artırmak sorunu büyütür. Bunun yerine çalışmayı küçük ve başarılabilir parçalara bölmek, hataları öğrenmenin olağan bir parçası olarak görmek ve sınav sonucundan çok hazırlık sürecine odaklanmak yardımcı olur. Sınavlarla ilgili kaygıyı sınav kaygısı yazımızda anlattık.
Ekran ve Telefon Ders Çalışmayı Nasıl Etkiler?
Telefonlar, oyunlar ve kısa videolar anında ve zahmetsiz bir keyif sunar; ders çalışmak ise emek ister ve ödülü gecikir. Bu iki seçenek yan yana durduğunda çocukların ve ergenlerin hızlı ödülü seçmesi şaşırtıcı değildir. Çalışırken telefonun yakında olması, bildirim gelmese bile dikkati bölebilir ve verimi düşürebilir.[6]
Ders çalışma saatlerinde telefonu başka bir odada tutmak, oyun ve ekran süresini ödev bittikten sonraya bırakmak ve gece ekran kullanımını sınırlamak etkili adımlardır. Ekranın çocuklardaki etkilerini teknoloji bağımlılığı ve ekran süresi yazımızda anlattık.
Tembellik mi, Başka Bir Sorun mu?
Ebeveynler çoğu zaman ders çalışmama davranışını tembellikle açıklar. Oysa davranışın ne zaman başladığına, hangi derslerde görüldüğüne ve çocuğun diğer alanlardaki durumuna bakmak, altta yatan nedeni anlamaya yardım eder. Aşağıdaki karşılaştırma, hangi durumda bir uzmanın görüşünü almanın yararlı olacağına dair fikir verebilir.[5]
| İpucu | Olası neden |
|---|---|
| Her işe kolay dalıyor | Dikkat sorunu |
| Okumakta zorlanıyor | Öğrenme güçlüğü |
| Sınav öncesi karın ağrısı | Kaygı |
| Her şeye isteksiz, mutsuz | Depresyon olasılığı |
| Yalnız bir derste kaçınma | Konu eksikliği |
Verimli Bir Çalışma Düzeni Nasıl Kurulur?
Düzenli bir çalışma saati ve sakin bir çalışma alanı, ders çalışmayı her gün yeniden pazarlık konusu olmaktan çıkarır. Çocuğun yaşına göre ayarlanmış kısa çalışma blokları ve aralarındaki kısa molalar, dikkatin daha uzun süre korunmasını sağlar. Rutin oturduğunda başlamak giderek kolaylaşır.[3]
- Her gün aynı saatte, aynı yerde çalışmaya başlayın.
- İlkokulda 20–25, ortaokul ve lisede 30–45 dakikalık bloklar deneyin.
- Her bloktan sonra 5–10 dakikalık hareketli mola verin.
- İşe en kolay ya da en sevilen görevle başlayıp devamı getirin.
- Masayı sade tutun, telefonu başka odaya bırakın.
- Günün sonunda yapılanları birlikte kısaca gözden geçirin.
Hangi Çalışma Yöntemleri Gerçekten İşe Yarar?
Öğrenme tekniklerini değerlendiren kapsamlı bir incelemede, en etkili yöntemlerin kendini sınama ve çalışmayı zamana yayma olduğu bulunmuştur. Yani konuyu tekrar tekrar okumak yerine kendine sorular sormak, kitabı kapatıp hatırladıklarını anlatmak ve aynı konuyu birkaç güne yayarak tekrar etmek daha kalıcı öğrenme sağlar.[4]
Altını çizmek ve aynı metni defalarca okumak ise öğrenciye çalışıyormuş hissi verse de daha az etkilidir. Sınavdan önceki geceye sıkıştırılmış uzun çalışmalar yerine her gün kısa tekrarlar yapmak hem başarıyı artırır hem de sınav kaygısını azaltır. Çocuğa bu yöntemleri öğretmek, "ders çalış" demekten çok daha yararlıdır.[4]
Ebeveyn Ödeve Ne Kadar Karışmalı?
Ebeveyn katılımı önemlidir, ancak her türlü katılım aynı etkiyi göstermez. Ortaokul öğrencileriyle ilgili araştırmaları birleştiren bir meta-analizde, ödevi doğrudan yaptırmak ya da sürekli denetlemek yerine eğitime değer vermek, beklentileri konuşmak ve öğrenme stratejileri üzerine sohbet etmenin başarıyla daha güçlü ilişkili olduğu bulunmuştur.[2]
Ebeveyn ödevi çocuğun yerine yapmamalı, ama takıldığı yerde ona nasıl düşüneceğini gösterebilir. Çocuğun başında sürekli beklemek, her hatayı hemen düzeltmek ve çalışma saatini gerginliğe dönüştürmek, çocuğun bağımsız çalışma becerisini zayıflatabilir. Yaşı büyüdükçe sorumluluk adım adım çocuğa devredilmelidir.
Ödül ve Ceza İşe Yarar mı?
Küçük ve somut ödüller, özellikle yeni bir alışkanlık oluşturulurken kısa vadede işe yarayabilir. Ancak her çalışmayı bir ödüle bağlamak, çocuğun öğrenmeyi yalnızca ödül için yapmasına yol açabilir. Ceza ise çoğu zaman öfke ve kaçınmayı artırır, ders çalışmayı daha da olumsuz bir deneyime dönüştürür.[1]
Daha etkili olan, çabayı ve ilerlemeyi fark edip söze dökmektir: "Bugün matematiğe kendin oturdun, bu çok güzel." Ekran ve oyun gibi ayrıcalıkları ceza olarak değil, ödev bittikten sonra gelen doğal bir sıra olarak düzenlemek de çatışmayı azaltır. Söz dinlememe ve sürekli karşı gelme varsa karşıt olma karşı gelme bozukluğu yazımıza da göz atabilirsiniz.
Ergenlikte Ders Çalışma İsteği Neden Azalır?
Ergenlik döneminde uyku saatlerinin biyolojik olarak kayması, arkadaş ilişkilerinin önem kazanması, bağımsızlık isteği ve kimlik arayışı derslere ayrılan ilgiyi azaltabilir. Ergen, ebeveyninin "çalış" uyarılarını kontrol girişimi olarak algılayıp karşı çıkabilir. Bu dönemde notlardaki dalgalanmalar sık görülür ve çoğu zaman geçicidir.[1]
Ergenle hedefler üzerine konuşmak, ona kendi çalışma planını hazırlama sorumluluğu vermek ve kararlarına saygı göstermek, baskıdan çok daha etkili olur. Ancak notlarda ani ve belirgin düşüş, içe kapanma, uyku ve iştah değişiklikleri, arkadaş çevresinde ani değişim ya da madde kullanımı şüphesi varsa bu durum yalnızca bir motivasyon sorunu olmayabilir ve bir uzmanla görüşmek gerekir.
Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?
Çocuğunuz düzenli çalışmasına rağmen okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarının belirgin biçimde gerisinde kalıyorsa, dikkat sorunları birden fazla ortamda sürüyorsa, ders çalışma saatleri yoğun kaygı, öfke ya da ağlamayla geçiyorsa veya çocuk her şeye karşı isteksiz ve mutsuz görünüyorsa bir uzmana başvurmanız yararlı olur.
İlinizdeki çocuk ve ergen psikiyatristlerini ve çocuk psikologlarını sitemizde inceleyebilirsiniz. Ön fikir için ücretsiz Öğrenme Güçlüğü Testi ve Çocuklarda Dikkat Eksikliği Testi yardımcı olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Ders çalışmayan çocuğa nasıl davranılmalı?
Önce suçlamadan nedenini anlamaya çalışın. Düzenli bir çalışma saati, kısa hedefler ve çabanın takdir edilmesi baskıdan çok daha etkilidir.
Çocuk günde kaç saat ders çalışmalı?
Yaşa ve sınıfa göre değişir. Uzun ve tek parça çalışma yerine kısa bloklar ve düzenli tekrar daha verimlidir.
Ders çalışırken müzik dinlemek zararlı mı?
Sözlü müzik özellikle okuma ve yazma gerektiren işlerde dikkati bölebilir. Sözsüz ve sakin müzik bazı çocuklarda sorun yaratmayabilir.
Çocuğum ders çalışmıyor, DEHB olabilir mi?
Olabilir, ancak tek başına ders çalışmamak DEHB göstermez. Dikkat sorunları birden fazla ortamda ve uzun süredir varsa değerlendirme gerekir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Çocuğunuzun okul sorunları yaşamını etkiliyorsa bir uzmana başvurun; acil durumda 112'yi arayın.
Bu yazı hakkında ne düşünüyorsunuz?
Henüz yorum yok; ilk yorumu siz yazabilirsiniz. Düşüncenizi ya da deneyiminizi birkaç cümleyle paylaşabilirsiniz. Takma ad kullanabilirsiniz; telefon ya da adres yazmayın, yorumunuz herkese açık yayımlanır.