Parasomni Nedir? Türleri, Belirtileri ve Tedavisi

Parasomni, uykuya dalarken, uyku sırasında ya da uyanırken ortaya çıkan istenmeyen hareket, davranış, duygu ve algıların genel adıdır. Uyurgezerlik, gece terörü, uykuda konuşma, kâbus bozukluğu ve uyku felci bu gruptadır. Çocuklarda sık görülür ve çoğu zaman zararsızdır, ancak bazı türleri dikkatli değerlendirme gerektirir.^[1]

Bu yazıda parasomninin ne olduğunu, türlerini, hangi uyku evresinde ortaya çıktıklarını ve nedenlerini anlattık. Parasomni yaşayan bir yakınınız için alabileceğiniz güvenlik önlemlerini, tedavi seçeneklerini ve hangi durumlarda bir uzmana başvurmanız gerektiğini de bulacaksınız.

Parasomni Nedir?

Parasomni, beynin uyku ile uyanıklık arasındaki geçişi tam olarak yapamaması sonucu ortaya çıkan uyku bozukluklarıdır. Bu sırada beynin bir bölümü uyurken başka bir bölümü uyanıkmış gibi çalışır; kişi yürüyebilir, konuşabilir, bağırabilir ya da rüyasını canlandırabilir, ama olanın çoğunun farkında değildir ve çoğu zaman sabah hatırlamaz.^[3]

Parasomniler uykusuzluk gibi uyku miktarıyla ilgili sorunlardan farklıdır; uyku sırasında ortaya çıkan olaylarla tanımlanır. Bu nedenle kişi yeterli süre uyusa bile parasomni yaşayabilir. Yakınmaların çoğu ilk olarak kişinin kendisi değil, birlikte yaşadığı aile bireyleri tarafından fark edilir.

Parasomni Türleri Nelerdir?

Parasomniler, ortaya çıktıkları uyku evresine göre iki ana gruba ayrılır. Derin uykudan kısmi uyanmalarla ortaya çıkanlar REM dışı parasomniler, rüyaların görüldüğü REM uykusunda ortaya çıkanlar ise REM parasomnileri olarak adlandırılır. Bu ayrım, olayın gecenin hangi saatinde görüldüğünü, kişinin olayı hatırlayıp hatırlamadığını ve tedavinin nasıl planlanacağını anlamak için önemlidir.^[1]

REM Dışı Parasomniler Nelerdir?

REM dışı parasomniler genellikle gecenin ilk üçte birinde, derin uykudan kısmi bir uyanma sırasında ortaya çıkar. Uyurgezerlik, gece terörü ve uykuda karışık uyanma bu gruptadır. Kişinin gözleri açık olabilir ama tam uyanık değildir; seslenildiğinde yanıt vermez ya da anlamsız yanıtlar verir ve olayı genellikle hatırlamaz.^[2]

Uyurgezerlik çocukluk çağında oldukça yaygındır; bir meta analizde çocukların yaklaşık beşte birinin en az bir kez uyurgezerlik yaşadığı, yetişkinlerde ise oranın çok daha düşük olduğu bulunmuştur. Belirtileri ve tedavisini uyurgezerlik yazımızda ayrıntılı anlattık.^[6]

Gece terörü yaşayan çocuk aniden çığlık atarak uyanır, terlemiş ve korkmuş görünür, ancak teselliye yanıt vermez ve sabah bir şey hatırlamaz. Ebeveynler için ne yapılması gerektiğini gece terörü yazımızda bulabilirsiniz.

REM Parasomnileri Nelerdir?

REM parasomnileri rüyaların yoğun olduğu REM uykusunda, çoğunlukla gecenin ikinci yarısında görülür. Kâbus bozukluğu, uyku felci ve REM uyku davranış bozukluğu bu gruptadır. REM dışı parasomnilerin aksine kişi çoğu zaman yaşadığını ya da rüyasını hatırlar ve uyandığında nerede olduğunu hemen fark eder.^[4]

Kâbus bozukluğunda kişi sık sık korkutucu rüyalarla uyanır ve bu durum uyku kalitesini ve gündüz işlevselliğini bozar. Ayrıntılar için kâbus bozukluğu yazımıza bakabilirsiniz. Uyku felcinde ise kişi uyanırken birkaç saniye ile birkaç dakika arasında hareket edemez ve bazen birinin odada olduğunu hisseder; halk arasında karabasan olarak bilinen bu deneyimi karabasan ve uyku felci yazımızda anlattık.

REM Uyku Davranış Bozukluğu Neden Önemlidir?

REM uyku davranış bozukluğunda REM uykusu sırasında normalde gevşemiş olan kaslar gevşemez ve kişi rüyasını canlandırır: yumruk atar, tekme savurur, bağırır ya da yataktan düşer. Çoğunlukla elli yaşın üzerindeki erkeklerde görülür ve kişi ya da yatak partneri yaralanabilir. Bu tür mutlaka bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.^[5]

Araştırmalar, bu bozukluğun bazı kişilerde yıllar sonra ortaya çıkabilecek Parkinson hastalığı ve benzeri nörolojik hastalıkların erken bir işareti olabileceğini göstermektedir. Bu nedenle tanı konulan kişilerin düzenli izlenmesi önerilir. Bazı antidepresanların bu tabloyu tetikleyebileceği ya da artırabileceği de bilinir.^[5]

Parasomni Neden Olur?

Parasomnilerin ortaya çıkmasında genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; uyurgezerlik ve gece terörü aynı ailelerde sık görülür. Uykusuzluk, düzensiz uyku saatleri, yoğun stres, ateşli hastalıklar, alkol ve bazı ilaçlar ise atakları tetikleyebilir. Uyku apnesi ve huzursuz bacak sendromu gibi uykuyu bölen sorunlar da parasomnileri artırabilir.^[2]

Uyku sırasında solunumun durması uykunun sık bölünmesine yol açar ve parasomniyi tetikleyebilir; bu konuyu uyku apnesi yazımızda anlattık. Travma sonrası stres bozukluğu ve kaygı bozuklukları da özellikle kâbusları artırır.

Uyku ilaçları başta olmak üzere bazı ilaçlar uykuda yemek yeme ya da araba kullanma gibi karmaşık davranışlara yol açabilir. Yeni bir ilaca başladıktan sonra böyle bir davranış fark ederseniz ilacı kendiniz bırakmadan hekiminizle görüşün.

Parasomni Yetişkinlerde Neden Görülür?

Çocukluktaki parasomnilerin çoğu ergenlikte azalır, ancak bazı kişilerde yetişkinlikte de sürer ya da ilk kez yetişkinlikte ortaya çıkar. Yetişkinlerde yoğun iş stresi, vardiyalı çalışma, uzun süreli uykusuzluk, alkol kullanımı ve bazı ilaçlar başlıca tetikleyicilerdir. Uyku apnesi gibi tanı konmamış bir uyku bozukluğu da altta yatan neden olabilir.^[2]

Yetişkinlikte yeni başlayan, giderek sıklaşan ya da şiddetlenen parasomniler mutlaka değerlendirilmelidir. Bu durumda olayın gerçekten bir parasomni olup olmadığı, sara nöbeti gibi başka bir tablonun ya da bir ilaç yan etkisinin söz konusu olup olmadığı araştırılır. Değerlendirme, gereksiz endişeyi azalttığı gibi gözden kaçabilecek bir hastalığın da erken fark edilmesini sağlar.

Parasomni ile Sara Nöbeti Nasıl Ayırt Edilir?

Uykuda ortaya çıkan bazı sara nöbetleri parasomnilere çok benzeyebilir. Sara nöbetleri genellikle kısa sürer, her seferinde birbirine çok benzeyen kalıp hareketlerle seyreder ve gecenin herhangi bir saatinde, bazen bir gecede birkaç kez görülebilir. Parasomniler ise daha değişken davranışlarla gider ve çoğunlukla belirli bir uyku evresine bağlıdır.^[3]

Dil ısırma, idrar kaçırma, olay sonrasında uzun süren bilinç bulanıklığı ve gündüz de nöbet geçirme, sara olasılığını düşündüren işaretlerdir. Bu durumda nöroloji ve uyku değerlendirmesi birlikte planlanır; ayrım için video eşliğinde uyku testi ve beyin dalgalarının kaydı gerekebilir.

Parasomni Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı büyük ölçüde ayrıntılı öyküye dayanır: olayların gecenin hangi saatinde olduğu, ne kadar sürdüğü, kişinin olayı hatırlayıp hatırlamadığı ve ne sıklıkla tekrarladığı sorulur. Aile bireylerinin gözlemleri ve telefonla çekilen kısa video kayıtları değerlendirmede çok yardımcıdır. İki haftalık uyku günlüğü de örüntüleri gösterir.^[2]

Atakların sık ve tehlikeli olduğu, yetişkinlikte başladığı ya da sara nöbetinden ayırt edilmesi gerektiği durumlarda bir uyku laboratuvarında video eşliğinde tüm gece uyku testi yapılabilir. Uyku düzeninizi kendiniz izlemek için sitemizdeki ruh hâli ve uyku günlüğü aracını kullanabilirsiniz.

Parasomni Nasıl Tedavi Edilir?

Çocuklardaki parasomnilerin çoğu tedavi gerektirmez ve büyüdükçe kendiliğinden azalır. Tedavide ilk adım, düzenli ve yeterli uyku, stresin azaltılması, akşam alkol ve kafeinden kaçınılması ve tetikleyici sorunların, örneğin uyku apnesinin tedavi edilmesidir. Atakların her gece aynı saatte olduğu durumlarda planlı uyandırma yöntemi denenebilir.^[4]

Kâbus bozukluğunda imgelem provası terapisi gibi bilişsel davranışçı yöntemler etkilidir. Sık, şiddetli ya da yaralanmaya yol açan parasomnilerde hekim ilaç tedavisi önerebilir. Altta yatan kaygı, depresyon ya da travma sonrası stres bozukluğunun tedavisi de atakları azaltır. Genel uyku önerileri için uyku hijyeni yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuğunda parasomni gözlenen ebeveynlerin en sık yaptığı hata, olay sırasında çocuğu sarsarak uyandırmaya ya da ertesi gün olanları ayrıntılı anlatarak onu korkutmaya çalışmaktır. Bunun yerine düzenli bir yatma saati belirlemek, uyumadan önce ekranı kapatmak, gün içindeki stres kaynaklarını konuşmak ve atakları kısaca not etmek daha yararlıdır. Ataklar haftada birkaç kez oluyorsa ya da çocuk gündüz yorgun görünüyorsa bir uzmana danışmak gerekir.

Parasomni Yaşayan Biri İçin Hangi Güvenlik Önlemleri Alınmalı?

Uyurgezerlik ve rüyayı canlandırma gibi parasomnilerde en önemli konu yaralanmayı önlemektir. Yatak odasında kesici ve kırılabilir eşyalar bulundurulmamalı, pencere ve kapılar güvenli biçimde kilitlenmeli, merdivenlerin başına kapı konmalı ve gerekiyorsa yatak alçaltılmalıdır. Atak sırasında kişiyi zorla uyandırmak yerine sakin bir sesle yatağına yönlendirmek daha güvenlidir.^[3]

Rüyasını canlandıran kişilerde yatak partnerinin güvenliği için ayrı yatakta uyumak geçici olarak önerilebilir. Atak sırasında kendine ya da başkasına ciddi zarar verme tehlikesi varsa ve yaralanma olduysa 112'yi aramaktan çekinmeyin.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Parasomni yetişkinlikte başladıysa, ataklar sık tekrarlıyorsa, kişi ya da çevresindekiler yaralandıysa, ataklar gündüz uykululuğa ve yorgunluğa yol açıyorsa ya da rüyayı canlandırma görülüyorsa bir uzmana başvurmanız gerekir. Kâbuslar travmatik bir olaydan sonra başladıysa psikiyatrik değerlendirme özellikle önemlidir ve erken başvuru tedaviyi kolaylaştırır.

İlinizdeki psikiyatristleri sitemizde inceleyebilirsiniz; çocuklar için çocuk ve ergen psikiyatristlerine başvurabilirsiniz. Uyku düzeninizi değerlendirmek için ücretsiz Uyku Bozuklukları Testi bir ön fikir verebilir.

Sık Sorulan Sorular

Parasomni tehlikeli midir?

Çoğu parasomni zararsızdır, ancak uyurgezerlik ve rüyayı canlandırma sırasında yaralanmalar olabilir. Güvenlik önlemleri ve gerektiğinde tedavi bu riski azaltır.

Uykuda konuşmak hastalık mı?

Uykuda konuşmak çok yaygındır ve tek başına genellikle bir sorun göstermez. Başka parasomnilerle birlikteyse ya da uykuyu belirgin biçimde bozuyorsa değerlendirilebilir.

Uyurgezer birini uyandırmak zararlı mı?

Uyandırmak tehlikeli değildir, ancak kişi şaşkın ve korkmuş uyanabilir. Sakin bir sesle yatağına yönlendirmek genellikle daha iyi bir yöntemdir.

Parasomni stresle artar mı?

Evet. Yoğun stres, uykusuzluk ve düzensiz uyku saatleri pek çok parasomniyi tetikleyen başlıca etkenlerdir.

Çocuklarda parasomni kaç yaşında geçer?

Uyurgezerlik ve gece terörü çoğu çocukta ergenliğe doğru azalır ve kaybolur. Sık ve şiddetli ataklarda bir uzmana danışmak yararlıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Uyku sırasında yaşanan olaylar sizi ya da yakınınızı tehlikeye atıyorsa ya da sık tekrarlıyorsa bir uzmana başvurun.