Bipolar Bozukluk İlaçları Nelerdir? En Sık Kullanılanlar

Bipolar bozukluk ilaçları üç ana gruptan oluşur: duygudurum düzenleyiciler, atipik antipsikotikler ve gerektiğinde dikkatle eklenen antidepresanlar. Türkiye’de en sık kullanılanlar lityum, valproat, lamotrijin, ketiapin, olanzapin ve aripiprazoldür. Hangi ilacın seçileceği hastalığın hangi döneminde olduğunuza, önceki ataklarınıza ve sağlık durumunuza göre psikiyatri uzmanı tarafından belirlenir.

Bu yazıda bipolar bozuklukta ilacın neden gerektiğini, her ilaç grubunun hangi dönemde işe yaradığını, yaygın ilaç adlarını, yan etkileri ve düzenli takibin neden önemli olduğunu anlatıyoruz. Hastalığın kendisini bipolar bozukluk nedir yazımızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Bipolar Bozuklukta İlaç Tedavisi Neden Gerekir?

Bipolar bozukluk, aşırı coşkulu ya da öfkeli mani dönemleriyle derin depresyon dönemlerinin yer değiştirdiği, tekrarlama eğilimi yüksek bir hastalıktır. İlaç tedavisi hem süren ataktan çıkmayı hızlandırır hem de yeni atakların sayısını ve şiddetini azaltır. Bu nedenle ilaç çoğu zaman belirtiler geçtikten sonra da koruyucu olarak sürer^[1].

Tedavi yalnızca ilaçtan oluşmaz. Düzenli uyku, alkol ve uyarıcılardan uzak durmak, ailenin hastalığı tanıması ve psikoterapi ilacın etkisini güçlendirir. Atağın erken işaretlerini, örneğin birkaç gece üst üste az uyumayı fark edip hekiminize bildirmek de çok değerlidir. Ancak tek başına yaşam düzeni değişikliği, çoğu kişide atakları önlemeye yetmez.

Duygudurum Düzenleyici İlaçlar Hangileridir?

Duygudurum düzenleyiciler, ruh hâlindeki uç dalgalanmaları törpüleyen ve yeni atakları önleyen ilaçlardır. Bipolar bozuklukta en çok kullanılan dört duygudurum düzenleyici lityum, valproat, lamotrijin ve karbamazepindir. Her birinin güçlü olduğu dönem farklıdır; bu yüzden hekim çoğu zaman sizin ataklarınızın hangi yönde ağır bastığına bakarak seçim yapar^[2].

Lithuril (lityum), hem mani hem depresyon ataklarını önlemede en iyi belgelenmiş ilaçtır. İntihar riskini azalttığı gösterilen tek duygudurum düzenleyicidir^[3]. Depakin (valproat) daha çok mani döneminde ve sık atak geçirenlerde tercih edilir.

Lamictal (lamotrijin), özellikle depresyon dönemlerinin tekrarlamasını önlemede işe yarar; maniyi önlemede etkisi zayıftır. Dozu birkaç hafta içinde basamak basamak artırılır. Tegretol (karbamazepin) mani dönemlerinde kullanılan bir diğer seçenektir; doğum kontrol hapı dahil pek çok ilacın etkisini azaltabildiği için kullandığınız bütün ilaçları hekiminize söylemelisiniz.

Türkiye’de En Sık Kullanılan Bipolar İlaçları Hangileridir?

Türkiye’de bipolar bozuklukta en sık yazılan ilaçlar lityum, valproat, ketiapin, olanzapin, aripiprazol ve lamotrijindir. Aynı etken madde farklı markalarla satılabilir; örneğin ketiapin Seroquel, Gyrex, Serex ve Ketya adlarıyla bulunur. Aşağıdaki tablo, ilaçların hangi dönemde öne çıktığını kısaca özetler; size uygun olanı hekiminiz belirler.

Antipsikotik İlaçlar Bipolar Bozuklukta Neden Kullanılır?

Atipik antipsikotikler, adlarının aksine yalnızca psikozda kullanılmaz; bipolar bozuklukta taşkınlık, uykusuzluk ve öfke gibi mani belirtilerini birkaç gün içinde yatıştırabildikleri için atak döneminde sık tercih edilir. Bazıları depresyon dönemlerinde ve koruyucu tedavide de etkilidir. Tek başına ya da bir duygudurum düzenleyiciyle birlikte verilebilirler^[5].

Ketiapin hem mani hem depresyon döneminde kullanılır. Olanzapin ve aripiprazol mani döneminde ve atakların önlenmesinde, risperidon mani döneminde yer alır. Lurasidon ise bipolar depresyonda kullanılır ve yemekle birlikte alınmalıdır.

Bipolar Bozuklukta Antidepresan Kullanılır mı?

Bipolar bozukluğun depresyon döneminde antidepresan tek başına verilmez, çünkü bazı kişilerde maniye ya da hızlı döngüye geçişi tetikleyebilir. Hekim gerekli görürse antidepresanı mutlaka bir duygudurum düzenleyici ya da antipsikotikle birlikte ve kısa süreli kullanır. Depresyon döneminde öncelik çoğu zaman ketiapin, lurasidon ya da lamotrijin gibi seçeneklerdedir^[2].

Bipolar depresyonun tek kutuplu depresyondan farkını bipolar depresyon nedir yazımızda anlattık.

Bipolar İlaçlarında Hangi Yan Etkilere ve Takiplere Dikkat Edilmeli?

Her ilacın kendine özgü bir takip düzeni vardır. Lityumda etkili doz ile zehirli doz birbirine yakın olduğu için kan düzeyi, böbrek ve tiroit işlevleri düzenli olarak ölçülür. Ishal, kusma, aşırı terleme ve bazı ağrı kesiciler lityum düzeyini yükseltebilir; el titremesi artarsa ya da bulantı başlarsa hekiminize haber vermelisiniz^[6].

Valproat gebelikte bebekte doğum kusuru ve gelişim sorunları riskini belirgin artırır; doğurganlık çağındaki kadınlarda yalnızca özel önlemlerle ve etkili korunmayla kullanılır^[4]. Lamotrijinde yeni çıkan döküntü hemen hekime gösterilmelidir. Antipsikotiklerde kilo, bel çevresi, kan şekeri ve kolesterol düzenli izlenir.

• Lityum: kan düzeyi, böbrek ve tiroit tahlilleri
• Valproat ve karbamazepin: karaciğer ve kan sayımı
• Antipsikotikler: kilo, kan şekeri, kolesterol
• Gebelik planı: ilaç değişikliği önceden hekimle konuşulur

Bipolar İlaçları Ne Kadar Süre Kullanılır?

Atak geçtikten sonra ilacı bırakmak, bipolar bozuklukta yeni atağın en sık nedenlerinden biridir. Birden fazla atak geçirmiş kişilerde koruyucu tedavi çoğu zaman yıllarca, bazen ömür boyu sürer. Süreyi atak sayınıza, ağırlığına ve ilaca yanıtınıza göre hekiminiz belirler; özellikle lityumun aniden kesilmesi mani riskini artırır^[1].

İlacınızın işe yarayıp yaramadığını takip etmek için ilacım işe yarıyor mu testi size fikir verebilir; sonuçlarınızı kontrolünüzde hekiminizle konuşabilirsiniz.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Günlerce az uyumanıza rağmen yorulmuyorsanız, düşünceleriniz hızlanıyor ve harcamalarınız kontrolden çıkıyorsa ya da haftalarca süren derin bir çöküntü yaşıyorsanız bir psikiyatri uzmanına başvurmalısınız. İlaç kullanırken yan etkileriniz artarsa ya da belirtileriniz geri dönerse dozu kendiniz değiştirmeyin; kontrolünüzü beklemeden hekiminizle görüşün.

Ön bilgi için bipolar bozukluk tarama testi ve depresyon testi yararlı olabilir. Testler tanı koymaz; tanıyı uzman koyar. Yetişkin psikiyatrisi uzmanlarımızdan randevu alabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa hemen 112’yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Bipolar bozuklukta en etkili ilaç hangisidir?

Herkes için tek bir en etkili ilaç yoktur. Lityum atak önlemede en iyi belgelenmiş ilaçtır; ancak seçim atak türünüze, yan etkilere ve sağlık durumunuza göre yapılır.

Bipolar ilaçları kilo aldırır mı?

Bazıları aldırabilir. Olanzapin, ketiapin ve valproatta kilo artışı daha sık görülür; lamotrijin ve aripiprazolde daha azdır. Kilo artarsa hekiminizle seçenekleri konuşabilirsiniz.

Bipolar ilaçları alkolle birlikte kullanılır mı?

Önerilmez. Alkol uyku hâlini ve yan etkileri artırır, ilacın etkisini azaltır ve ataklara zemin hazırlayabilir.

İyileştikten sonra ilacı bırakabilir miyim?

Kendi başınıza bırakmamalısınız. Belirtilerin geçmesi hastalığın bittiği anlamına gelmez; azaltma kararı ve planı hekiminize aittir.

Bipolar ilaçları gebelikte kullanılabilir mi?

Bazıları kullanılabilir, bazıları bebek için risklidir. Valproat başta olmak üzere ilaç değişikliği gebelikten önce planlanmalıdır; gebe kaldığınızı öğrenirseniz ilacı kesmeden hemen hekiminize ulaşın.

Bipolar bozukluk ilaçları bağımlılık yapar mı?

Duygudurum düzenleyiciler ve antipsikotikler bağımlılık yapmaz. Yine de bazıları aniden kesildiğinde belirtiler geri dönebilir.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır ve bilgilendirme amaçlıdır; tanı, ilaç seçimi ve doz ayarı için bir psikiyatri uzmanıyla görüşmeniz gerekir.