Otizm İlaçları Nelerdir, Hangi Durumlarda Kullanılır?

Otizmin kendisini iyileştiren, sosyal iletişimdeki farklılıkları ya da tekrarlayıcı davranışları ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Otizm ilaçları denince, otizme eşlik eden şiddetli huzursuzluk, saldırganlık, dikkat eksikliği, uyku ve kaygı sorunlarında kullanılan ilaçlar anlaşılır. Türkiye’de bu amaçla en sık kullanılanlar risperidon ve aripiprazoldür; kararı çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı verir.

Bu yazıda otizmde ilacın ne zaman gerektiğini, hangi ilacın hangi sorunda kullanıldığını, yan etkileri ve takibi, ayrıca etkisi kanıtlanmamış yöntemlere karşı nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz. Otizmin belirtilerini otizm nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Otizmi İyileştiren Bir İlaç Var mı?

Hayır, bugün otizmin temel belirtilerini düzelttiği gösterilmiş bir ilaç yoktur. Otizmde asıl tedavi erken başlanan özel eğitim, dil ve konuşma terapisi, davranışsal yöntemler ve ailenin bu sürece katılımıdır. İlaçlar bu programın yerini tutmaz; çocuğun eğitime katılmasını zorlaştıran bazı sorunları hafifleterek eğitimden daha çok yararlanmasına yardım eder^[1].

Eğitim yöntemlerini otizm tedavisi ve özel eğitim yöntemleri yazımızda ayrıntılı anlattık. Tanının nasıl konduğunu merak ediyorsanız otizm tanısı nasıl konur yazımız da size yol gösterebilir; erken tanı, eğitime ne kadar erken başlanacağını belirler.

Otizmde İlaç Hangi Durumlarda Kullanılır?

İlaç genellikle çocuğun kendine ya da çevresine zarar verdiği şiddetli öfke nöbetlerinde, eğitimi engelleyen aşırı hareketlilik ve dikkat sorunlarında, uzun süren uyku bozukluklarında ve belirgin kaygı ya da takıntı belirtilerinde gündeme gelir. Bu sorunların ağrı, kabızlık, işitme kaybı ya da ortamdaki bir değişiklik gibi başka bir nedeni olup olmadığına önce bakılır^[2].

Otizmli çocuklarda epilepsi de daha sık görülür. Nöbet geçiren bir çocukta nöbet ilaçlarını çocuk nörolojisi uzmanı düzenler. İlaç kararı verilirken çocuğun yaşı, kilosu, kullandığı diğer ilaçlar ve ailenin günlük yaşamda en çok zorlandığı durum birlikte değerlendirilir; amaç çocuğu uyuşturmak değil, eğitime ve aile yaşamına katılımını kolaylaştırmaktır.

Otizmde Huzursuzluk ve Saldırganlıkta Hangi İlaçlar Kullanılır?

Türkiye’de otizme eşlik eden şiddetli huzursuzluk, öfke patlamaları, saldırganlık ve kendine zarar verme davranışında onaylı iki ilaç vardır: risperidon ve aripiprazol. Her ikisi de atipik antipsikotik grubundandır. Çalışmalarda bu davranışları belirgin biçimde azalttıkları gösterilmiştir; ancak sosyal iletişimi ve dil gelişimini düzeltmezler^[3].

Risperdal (risperidon) bu alanda en uzun süredir kullanılan ilaçtır. Abilify (aripiprazol) 6–17 yaş arasında otizmle ilişkili huzursuzlukta kullanılır ve şurup biçimi de vardır^[4]. İkisinde de tedaviye düşük dozla başlanır ve doz kiloya göre dikkatle ayarlanır.

Otizmde Dikkat, Uyku ve Kaygı Sorunları İçin Hangi İlaçlar Var?

Otizmli çocukların önemli bir bölümünde dikkat eksikliği ve hiperaktivite de vardır; bu durum sınıfta oturmayı ve öğrenmeyi zorlaştırır. Bu durumda uzman metilfenidat içeren Concerta gibi ilaçları ya da atomoksetini değerlendirebilir. Otizmli çocuklar bu ilaçlara daha duyarlı olabildiği için doz çok küçük adımlarla artırılır^[5].

Uyku sorununda önce düzenli uyku saati, ekranın erken kapatılması ve sakin bir yatma rutini denenir. Yetmezse hekim melatonin önerebilir. Belirgin kaygı ya da takıntı davranışlarında uzman bazı antidepresanları düşük dozla değerlendirebilir.

Türkiye’de Otizmde Sık Kullanılan İlaçlar Hangileridir?

Türkiye’de otizme eşlik eden sorunlarda en sık kullanılan ilaçlar risperidon ve aripiprazoldür; dikkat sorunlarında metilfenidat ve atomoksetin, uyku sorunlarında melatonin tercih edilebilir. Aşağıdaki tablo hangi ilacın hangi sorunda düşünüldüğünü özetler. Çocuğunuz için ilacın gerekli olup olmadığına ve hangisinin uygun olduğuna uzman karar verir.

Otizm İlaçlarının Yan Etkileri Nelerdir?

Risperidon ve aripiprazolde en sık görülen yan etkiler iştah artışı, kilo alımı ve uyku hâlidir. Risperidon süt hormonu olan prolaktini yükseltebilir. Her iki ilaçta da kas sertliği, titreme ya da istemsiz hareketler görülebileceği için çocuk düzenli muayene edilir. Kilo, bel çevresi, kan şekeri ve kolesterol belirli aralıklarla ölçülür^[6].

Çocuğunuz konuşarak yan etkiyi anlatamayabilir. Uykuda, iştahta, hareketlerde ya da davranışta yeni bir değişiklik fark ederseniz not alın ve hekiminize bildirin; dozu kendiniz değiştirmeyin. Kilo artışını sınırlamak için şekerli içecekleri azaltmak ve günlük hareketi artırmak da yardımcı olur.

Otizmde İlaç Tedavisi Nasıl Başlatılır ve İzlenir?

İlaca başlamadan önce uzman, hangi davranışın azaltılmak istendiğini sizinle birlikte netleştirir; örneğin günde kaç öfke nöbeti olduğu ya da gece kaç kez uyanıldığı not edilir. Başlangıçta kilo, boy ve gerekli görülürse kan tahlilleri yapılır. Tedavi en düşük dozla başlar ve birkaç hafta içinde etkisi bu notlarla karşılaştırılır^[1].

Öğretmenden ve özel eğitim uzmanından gelen gözlemler de çok değerlidir. İlaç beklenen faydayı sağlamıyorsa uzun süre denenmez; hekim dozu değiştirir ya da ilacı kademeli olarak keser. Fayda görülüyorsa da belirli aralıklarla ilaca hâlâ ihtiyaç olup olmadığı yeniden değerlendirilir.

Otizmde Etkisi Kanıtlanmamış Yöntemlere Nasıl Yaklaşmalı?

Otizmi iyileştirdiği öne sürülen pek çok ürün ve uygulama bilimsel olarak kanıtlanmamıştır; bazıları çocuğa zarar verebilir. Ağır metal atma tedavisi gibi uygulamalar ciddi yan etkilere yol açabilir. Mucize vaat eden, yüksek ücret isteyen ya da eğitimi bırakmanızı öneren yöntemlere karşı dikkatli olmalı, her yeni ürünü önce uzmanınıza danışmalısınız^[2].

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Çocuğunuzda göz teması kurmama, adına tepki vermeme, konuşmada gecikme ya da tekrarlayıcı davranışlar fark ediyorsanız bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurmalısınız. İlaç kullanan çocuğunuzda öfke nöbetleri artarsa, uyku bozulursa ya da yeni bir yan etki görürseniz kontrol gününü beklemeden hekiminizle görüşmelisiniz.

Ön bilgi için çocuklarda otizm testi, otizm testi ve Asperger sendromu testi yol gösterebilir. Testler tanı koymaz. Uzmanlarımızdan randevu alabilirsiniz; acil bir durumda 112’yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Otizmli her çocuk ilaç kullanmalı mı?

Hayır. Pek çok otizmli çocuk hiç ilaç kullanmadan, düzenli eğitim ve aile desteğiyle ilerler. İlaç yalnızca eşlik eden bir sorun eğitimi ya da günlük yaşamı belirgin biçimde zorladığında düşünülür.

Risperdal otizmi tedavi eder mi?

Etmez. Risperdal otizmdeki şiddetli huzursuzluk ve saldırganlığı azaltır; sosyal iletişim ve dil gelişimi için eğitim gerekir.

Otizm ilaçları zekayı etkiler mi?

Doğru dozda kullanıldığında zekaya zarar vermez. Aşırı uyku hâli dikkati azaltıyorsa doz ya da ilaç hekimle yeniden değerlendirilir.

Otizm ilaçları bağımlılık yapar mı?

Risperidon, aripiprazol, atomoksetin ve melatonin bağımlılık yapmaz. Yine de ilaçlar hekim planıyla, kademeli olarak bırakılmalıdır.

İlaç kullanırken özel eğitime devam etmeli mi?

Evet. İlaç eğitimin yerini tutmaz; çoğu zaman çocuğun eğitimden daha çok yararlanmasını sağlar.

Otizmde ilaç ne kadar süre kullanılır?

Süre soruna ve çocuğun gelişimine göre değişir. Uzman belirli aralıklarla ilaca hâlâ ihtiyaç olup olmadığına bakar.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun ilaç ihtiyacı ve tedavi planı yalnızca onu muayene eden uzman tarafından belirlenmelidir.