Savant Sendromu Nedir? Otizmle İlişkisi ve Özellikleri

Bir kez dinlediği uzun bir piyano parçasını hatasız çalan, yıllar sonraki bir tarihin hangi güne denk geldiğini saniyeler içinde söyleyen ama günlük işlerde desteğe ihtiyaç duyan kişiler, bilim dünyasında savant sendromu başlığı altında inceleniyor. Bu yazıda savant sendromunun ne olduğunu, otizmle bağını, türlerini ve ailelerin yeteneği nasıl destekleyebileceğini anlatıyoruz.

Savant Sendromu Nedir?

Savant sendromu, otizm, zihinsel yetersizlik ya da beyin hasarı gibi bir durumu olan kişide, genel işlevselliğiyle belirgin biçimde çelişen, bir ya da birkaç alanda olağanüstü bir yeteneğin bulunmasıdır. Bilim insanları bu yetenekleri “deha adacıkları” diye tarif eder. Yetenek hangi alanda olursa olsun, dar ama çok derin bir bellekle birlikte görülür.

Durum ilk kez 1887'de Londra'da, uzun yıllar zihinsel engelli kişilerle çalışmış bir hekimin verdiği konferansta ayrı bir tablo olarak anlatıldı. O dönem kullanılan ve bugün aşağılayıcı kabul edilen “idiot savant” adı, yerini zamanla daha doğru ve saygılı olan savant sendromu adına bıraktı. Savant sözcüğü, Fransızca “bilmek” anlamına gelen savoir kökünden türemiştir ve kabaca “bilgili kişi” demektir.^[1]

Savant sendromu bir hastalık mı?

Savant sendromu kendi başına bir hastalık değildir. Ruhsal bozuklukların sınıflandırıldığı DSM ve ICD gibi tanı sistemlerinde ayrı bir tanı olarak yer almaz ve üzerinde uzlaşılmış resmî tanı ölçütleri de yoktur.^[8] Otizm spektrum bozukluğu, zihinsel yetersizlik ya da sonradan oluşan bir beyin hasarı gibi altta yatan bir durumun üzerine eklenen, sıra dışı bir beceri örüntüsünü tanımlar. Bu yüzden değerlendirme ve destek, yetenekten çok kişinin altta yatan durumuna ve günlük ihtiyaçlarına göre planlanır.

Savant becerisi olan biri gündelik hayatta nasıl görünür?

Dışarıdan bakıldığında çoğu zaman iki ayrı insan varmış gibi bir izlenim oluşur. Aynı kişi karmaşık bir melodiyi kulaktan çalabilir ama ayakkabısını bağlamakta ya da basit bir alışverişte zorlanabilir. Bazıları yalnızca sevdikleri konu açıldığında akıcı konuşur, başka konularda ise sessiz kalır. Bu keskin karşıtlık, savant sendromunu yalnızca “yetenekli olmak”tan ayıran temel özelliktir.

Savant Sendromu Ne Kadar Yaygındır?

Savant sendromu toplumda nadir görülür, ancak otizmli kişilerde beklenenden sıktır. Otizmli kişilerin yaklaşık onda birinde bir ölçüde savant becerisi bulunduğu genel kabul görür. Savantların da kabaca yarısı otizmli, diğer yarısı zihinsel yetersizlik, başka gelişimsel güçlükler ya da sonradan oluşan beyin hasarı veya hastalığı olan kişilerdir.

Otizmdeki yüzde 10'luk oran, otizmli 5.400 çocuğun ailesiyle yapılan ve 531 çocukta özel bir yetenek bildirilen bir ankete dayanır. Otizm dışındaki gruplarda oran çok daha düşüktür: zihinsel yetersizlik tanısıyla bakım kurumlarında yaşayan kişilerde yapılan eski bir taramada savant becerisi yaklaşık 2.000 kişide bir bulundu, 583 kurumu kapsayan daha yeni bir çalışmada ise bu oran binde 1,4 çıktı. Yeteneği sağlıklı bir yetişkinde bile göz kamaştıracak düzeyde olan “olağanüstü savant” ise çok daha seyrektir. Bu alanda uzun yıllar çalışmış bir araştırmacı, 2009'da dünyada bu düzeyde yaşayan savant sayısının muhtemelen 100'ün altında olduğunu yazmıştır.^[1]

Oranlar, “savant becerisi” tanımının ne kadar geniş tutulduğuna göre çok değişir. Ortalama yaşı 24 olan 137 otizmli kişinin incelendiği bir çalışmada, aile bildirimi ya da zeka testindeki sıra dışı alt test puanlarından birine göre katılımcıların yüzde 28,5'i ölçütleri karşıladı. Aynı çalışmada sözel olmayan zeka puanı 50'nin altında olan hiç kimsede savant becerisi saptanmadı.^[4] Araştırmacılar bu sonucu, sıra dışı yeteneklerin otizmli kişilerin en az üçte birinde bulunabileceği şeklinde yorumladı.

Savant sendromu erkeklerde mi daha sık görülür?

Evet. Savant sendromunda erkeklerin kadınlara oranının yaklaşık 6'ya 1 olduğu, otizmde ise bu oranın 4'e 1 civarında kaldığı bildirilmiştir.^[1] 2015'te yayımlanan uluslararası bir savant kaydında ise katılımcıların yüzde 79'u erkekti; bu da 4'e 1 dolayında bir orandır.^[3] Erkeklerin bu belirgin çoğunluğunu açıklamak için anne karnındaki hormon ortamından beyin gelişimine kadar çeşitli görüşler öne sürülmüştür.

Farkın bir bölümü gerçek olabilir, bir bölümü ise kız çocuklarında ve kadınlarda otizmin daha geç fark edilmesiyle ya da hiç fark edilmemesiyle ilgili olabilir. Bir derleme, kadınların otizm belirtilerini gündelik hayatta daha çok gizleyebildiğini ve bu yüzden hem otizmin hem de ona eşlik eden savant becerilerinin kadınlarda gözden kaçıyor olabileceğini ileri sürer.^[5] Bu gizleme davranışını maskeleme yazımızda ayrıntılı anlattık.

Savant Sendromunun Belirtileri ve Özellikleri Nelerdir?

Savant sendromunun temel özelliği, kişinin genel düzeyine göre sıra dışı kalan bir beceridir. Bu beceriler şaşırtıcı biçimde dar bir yelpazede toplanır: müzik, resim ve heykel, takvim hesaplama, matematik ile mekanik ve uzamsal beceriler. Hangi beceri olursa olsun, ona olağanüstü güçlü bir bellek eşlik eder.

Tablodaki alanlar yüzyılı aşan vaka bildirimlerinden derlenmiştir. 33 ülkeden 319 kişinin yer aldığı uluslararası bir savant kaydında en sık görülen ana beceri müzikti; onu resim, bellek, matematik ve takvim hesaplama izliyordu. Aynı kayıtta doğuştan savantların yüzde 55'inde tek bir özel beceri, yüzde 45'inde birden fazla beceri vardı.^[3]

Savantların belleği neden bu kadar güçlüdür?

Savant belleği genellikle “çok derin ama son derece dar” diye tarif edilir; kişi ilgi alanındaki binlerce ayrıntıyı hatırlarken başka konularda sıradan bir belleğe sahip olabilir. Bu belleğin, anlam kurarak öğrenmekten çok alışkanlık ve beceri öğrenmesine benzeyen, otomatik bir bellek türüne dayandığı düşünülür. Yine de bellek tek başına her şeyi açıklamaz; özellikle takvim hesaplama ve müzik becerilerinin yalnızca ezberle yapılamadığı gösterilmiştir. Halk arasında fotoğrafik bellek denen, görüntüyü gözünün önünde canlı tutabilme özelliği ise savantların yalnızca bir bölümünde saptanmıştır ve becerinin asıl kaynağından çok beyin hasarının bir işareti olabileceği düşünülür.^[1]

Kendi hatırlama becerinizi merak ediyorsanız Hafıza Testi eğlenceli bir fikir verebilir. Bu test savant becerisini ölçmez, yalnızca günlük bellek performansına dair kaba bir izlenim sunar.

Takvim hesaplama nasıl bir beceridir?

Takvim hesaplama, sorulan herhangi bir tarihin haftanın hangi gününe denk geldiğini söyleyebilmektir. Genel nüfusta pek az kişinin ilgisini çeken bu beceri, savantlarda sık bildirilen alanlardan biridir.

Yukarıda andığımız 137 otizmli kişilik çalışmada, aile bildirimine göre savant becerisi olan 24 kişiden 14'ü takvim hesaplayıcıydı. Ailelerden biri, oğlunun yıllar önce aldıkları yüz yıllık bir takvimi sayfa sayfa ezberlediğini ve bu yüz yıl içinde Noel'in hangi güne denk geldiğini söyleyebildiğini anlatmıştı.^[4]

Takvim, belirli aralıklarla kendini tekrarlayan kurallara sahip bir sistemdir. Kural ve düzen arama eğilimi güçlü kişilerin böyle bir sistemi bütünüyle kavrayıp yeteneğe dönüştürebileceği düşünülür.^[7] Bu görüşe göre takvimdeki ustalık, rastgele ezberden çok sistemin mantığını yakalamaktan gelir.

Savantların başka ortak özellikleri var mı?

Savant becerisi olan otizmli yetişkinleri, savant becerisi olmayan otizmli yetişkinlerle ve otizmi olmayan kişilerle karşılaştıran bir çalışmada, iki otizmli grubun sosyal ve iletişim becerileri benzer çıktı. Aynı çalışmada katılımcılara takvim hesaplama sıfırdan öğretildiğinde hiçbir grup öğrenmede açık bir üstünlük göstermedi; savant grubu ise zor sorularda daha uzun düşünerek farklı bir yol izledi. Savant grubunu ayıran özellikler şunlardı:^[6]

• Seslere, ışıklara ve dokunuşlara karşı daha yüksek duyusal hassasiyet
• Bir işin “tam olması gerektiği gibi” olması için uzun zaman harcama, takıntılı özelliklerin daha belirgin olması
• Kurallar ve sistemler arama eğilimi, yani güçlü sistemleştirme
• Teknik konulara ilgi, matematik yatkınlığı ve zihinde uzamsal imgeler kurabilme

Araştırmacılar, bu takıntılı eğilimin saatlerce süren tekrarı ve dolayısıyla yeteneğin gelişmesini besliyor olabileceğini düşünüyor. Aynı ekip, bu tekrarın kısmen kaygıyla beslenebileceği olasılığını da gündeme getirdi: obsesif kompulsif bozukluk belirtileri için eşik puanı aşanlar savant grubunda yedi, savant becerisi olmayan otizmli grupta iki, kontrol grubunda bir kişiydi, ancak gruplar küçük olduğu için bu fark istatistiksel olarak doğrulanamadı.^[6] Yoğun bir ilgiyle gündelik hayatı bozan takıntılar arasındaki farkı takıntı ile OKB farkını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Savant Sendromunun Türleri Nelerdir?

Savant sendromu iki açıdan sınıflandırılır. Becerinin düzeyine göre kırıntı beceriler, yetenekli savantlar ve olağanüstü savantlar diye üç basamak tanımlanır. Başlangıç biçimine göre ise doğuştan gelen, beyin hasarından sonra ortaya çıkan edinilmiş ve hiçbir hasar olmadan birden beliren ani savant sendromundan söz edilir.

Kırıntı beceriler en hafif uçtadır ve çoğu zaman gündelik hayatta işlevsel bir karşılığı olmayan, yoğun bir ezber ilgisi olarak görülür. Yetenekli savantlarda beceri daha incelmiş ve gözle görülür biçimde öne çıkmıştır. Olağanüstü savantlar ise bu yelpazenin son derece nadir tepesini oluşturur.

Edinilmiş savant sendromu nasıl ortaya çıkar?

Edinilmiş savant sendromunda, daha önce özel bir yeteneği olmayan kişide beyin hasarı ya da hastalığı sonrasında yeni bir beceri belirir. En dikkat çekici örnekler, frontotemporal demans denen bunama türünde görülmüştür. Bu hastalığı olan 69 kişinin görsel becerileri üzerine sorgulandığı bir çalışmada beş kişi, hastalığın erken döneminde yeni sanatsal beceriler kazanarak görsel sanatçıya dönüşmüştü; beş kişiden dördünde beynin ön şakak bölgeleri etkilenmişti.^[10]

Bu kişilerde dil ve sosyal beceriler ağır biçimde bozulurken görsel beceriler korunmuştu. Araştırmacılar, ön şakak lobundaki işlev kaybının sanatsal becerilerin önünü açabileceğini öne sürdü. Bu nedenle ileri yaşta birden ortaya çıkan yoğun bir resim ya da müzik tutkusu, konuşma ve davranış değişiklikleriyle birlikteyse nörolojik değerlendirme gerektirir.

Ani savant sendromu nedir?

Ani savant sendromu, gelişimsel bir durumu ya da beyin hasarı olmayan, o alana önceden ilgisi de bulunmayan kişilerde yeni bir yeteneğin birden belirmesidir. Bu durumu tanımlayan 11 vakalık dizide, yeni yeteneğe takıntı düzeyinde bir ilgi ve onu sürekli sergileme ihtiyacı da eşlik ediyordu.^[11] Vaka sayısı az olduğu ve bilgiler kişilerin kendi doldurduğu bir anketle toplandığı için bu konudaki bilgi henüz çok sınırlıdır.

Savant Sendromu Neden Olur?

Savant sendromunun tek bir nedeni yoktur ve bütün savantları açıklayan tek bir kuram da bulunmaz. Araştırmalar beyin gelişimindeki farklılıkları, ayrıntıya odaklı düşünme biçimini, kurallar arama eğilimini, duyusal hassasiyeti ve saatlerce süren tekrarı birlikte ele alır. Bu etkenlerin her kişide farklı ağırlıkta rol oynadığı düşünülür.

Sol beyin ve sağ beyin görüşü neyi anlatır?

Öne çıkan görüşlerden birine göre bazı savantlarda beynin sol yarısında bir işlev bozukluğu vardır ve sağ yarı bunu telafi etmek için daha fazla çalışır. Bir hipoteze göre anne karnında sol yarıküre sağdan daha geç geliştiği için olumsuz etkilere daha uzun süre açık kalır ve erkek fetüste yüksek testosteron bu gelişimi yavaşlatabilir.^[1] Bu açıklama, savant sendromunun ve otizmin erkeklerde neden daha sık görüldüğünü anlamaya yönelik bir öneridir, kesinleşmiş bir bilgi değildir.

Ayrıntıya odaklı düşünme yeteneği nasıl besler?

Bir başka görüş, otizmdeki ayrıntıya yoğun dikkatin duyusal hassasiyetten kaynaklandığını ve bu dikkatin “şu olursa bu olur” türünden kuralları yakalamaya yöneldiğini söyler. Takvim, müzik ya da matematik gibi kurallarla işleyen alanlar bu nedenle yetenek gelişimine özellikle açıktır.^[7] Bu görüşe “aşırı sistemleştirme” adı verilir.

Otizm ve savant sendromu üzerine 2008–2022 yılları arasında yayımlanan 40 çalışmayı inceleyen bir derleme; zayıf merkezi bütünlük, ayrıntı odaklı bilgi işleme, güçlenmiş algısal işlevler ve aşırı sistemleştirme gibi açıklamaları bir arada değerlendirdi. Derlemenin vardığı sonuç, bu kuramlardan hiçbirinin tek başına tabloyu açıklayamadığıydı.^[8] Gerçek büyük olasılıkla bu etkenlerin ve yoğun pratiğin bir karışımıdır.

Beyni uyararak savant becerisi kazanılabilir mi?

Bazı deneylerde sağlıklı gönüllülerde beynin sol ön şakak bölgesi, kafa derisinin üzerinden uygulanan düşük frekanslı manyetik uyarımla geçici olarak baskılandı. Bu deneylerde bazı katılımcıların çizimlerinde belirgin bir üslup değişikliği görüldüğü, bazılarının da metinde tekrarlanan sözcüğü fark etme ve bir bakışta nesne sayısını tahmin etme gibi görevlerde kısa süreliğine daha başarılı olduğu bildirildi.^[9] Bu bulgular deneysel düzeydedir; bir tedavi ya da “yetenek açma” yöntemi olarak sunulamaz.

Savant Sendromu ile Otizm Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Savant sendromu ile otizm yakından ilişkilidir ama aynı şey değildir. Uluslararası kayıttaki doğuştan savantların yüzde 75'inde altta yatan durum otizm spektrum bozukluğuydu; geri kalanlarda başka nörolojik durumlar vardı.^[3] Yani her otizmli kişi savant değildir, her savant da otizm tanısı almış biri değildir.

İlginç biçimde, otizm tanısı olmayan savantlarda da otizmle ilişkili bilişsel ve davranışsal özellikler sık görülür. Bu nedenle bazı araştırmacılar, savant becerilerini anlamak için otizme bakmak gerektiğini ve iki durumun birbirinden ayrılamayacak kadar bağlantılı olduğunu savunur.^[12]

Otizm, beyin gelişimiyle ilgili ve kişiden kişiye çok farklı görünen bir durumlar grubudur; Dünya Sağlık Örgütü, 2021 yılında dünyada yaklaşık her 127 kişiden birinin otizmli olduğunu tahmin eder.^[13] Sosyal iletişimde güçlük, bir etkinlikten diğerine geçmekte zorlanma, ayrıntılara odaklanma ve duyusal uyaranlara alışılmadık tepkiler bu grubun ortak özellikleridir. Otizmli kişilerin zihinsel işlev düzeyi ağır yetersizlikten üstün düzeye kadar geniş bir yelpazede değişir. Otizmin genel belirtileri için otizm rehberimize bakabilirsiniz.

Her otizmli çocukta olağanüstü bir yetenek var mıdır?

Hayır. Bu, otizmle ilgili yaygın yanılgılardan biridir ve bazı ailelerde çocuğun gizli bir dehası olması gerektiği yönünde gereksiz bir beklenti yaratabilir. Tahminler kullanılan tanıma göre onda bir ile üçte bir arasında değişir; otizmli çocukların çoğunda bu düzeyde bir beceri yoktur. Her çocuğun güçlü yanları vardır ve bunların fark edilmesi, olağanüstü olmasalar da değerlidir.

Çocuğunuzdaki bazı davranışların otizmle ilişkili olup olmadığını merak ediyorsanız Otizm Testi bir ön fikir verebilir; test tanı koymaz, yalnızca bir uzmana danışıp danışmamaya karar vermenize yardım eder.

Asperger sendromu olan herkes dahi midir?

Hayır. Olağanüstü yetenek ve harika çocukluk savant sendromundan ayrı olarak da görülür ve yüksek yetenekli kişilerin hepsinde Asperger sendromu bulunmaz. Asperger sendromu bugün, dil ve zihinsel gelişimi korunmuş otizm spektrumu içinde ele alınır. Belirtiler ve tanı süreci için Asperger sendromu yazımıza, ön değerlendirme için Asperger Sendromu Testi'ne bakabilirsiniz.

Yetişkinlikte fark edilen, dikkat çekmeyen otizm özellikleri için yetişkinlerde yüksek işlevli otizm yazımız da yol gösterebilir.

Savantların zeka düzeyi düşük müdür?

Her zaman değil. Eski adlandırmanın düşündürdüğünün aksine, savant sendromunda düşük zeka düzeyi şart değildir ve bazı savantların zeka düzeyi ortalamanın üzerindedir.^[2] Bu nedenle bazı uzmanlar savant sendromunu IQ puanıyla değil, kişinin günlük işlevselliği ile sıra dışı becerisi arasındaki uçurumla tanımlamayı önerir.

Savant Sendromu Benzer Durumlardan Nasıl Ayrılır?

Olağanüstü bir becerinin her zaman savant sendromu anlamına gelmediğini bilmek önemlidir. Üstün yetenekli çocuklar, çok erken okumaya başlayan çocuklar, geç konuşan ama parlak çocuklar ve bellek sporcuları dışarıdan benzer görünebilir. Aradaki farkı belirleyen şey, becerinin kişinin genel gelişimi ve günlük işlevselliğiyle ne kadar çeliştiğidir.

Bu ayrım yalnızca akademik bir ayrıntı değildir. Erken okuyan, geç konuşan ya da görme sorunu olan bir çocukta otizm benzeri belirtilerin gerçek otizmden özenle ayrılması gerekir, çünkü bu çocukların seyri ve geleceği çok farklı olabilir.^[2] Böyle bir çocuğun yıllar sonra “otizmi geçti” diye anılması, aslında başta hiç otizmi olmadığı anlamına gelebilir. Konuşması gecikmiş çocuklar için konuşma gecikmesi yazımız hangi yaşta neyin beklendiğini ayrıntılı anlatır.

Savant Sendromu Nasıl Değerlendirilir, Tanı Nasıl Konur?

Savant sendromunu doğrulayan tek bir test yoktur. Değerlendirme, önce altta yatan durumun, örneğin otizmin ya da zihinsel yetersizliğin anlaşılmasıyla başlar. Ardından kişinin sıra dışı becerisi hem kendi genel düzeyiyle hem de yaşıtlarıyla karşılaştırılır; bu karşılaştırmada zeka testlerinin alt puanları ve ailenin ayrıntılı gözlemleri birlikte kullanılır.

Yukarıda andığımız 137 kişilik çalışmada sıra dışı bilişsel beceri, zeka testindeki bir alt test puanının hem toplum ortalamasının hem de kişinin kendi ortalamasının belirgin üzerinde olmasıyla tanımlandı. Aile bildirimine dayanan savant becerileri ile testte görülen üstün alanlar her zaman örtüşmez. Bu da değerlendirmede yalnız teste ya da yalnız gözleme dayanmamak gerektiğini gösterir.^[4]

Birleşik Krallık'ta çocuk ve gençlerde otizm tanısı için hazırlanan ulusal kılavuz, tanısal değerlendirmenin gelişim öyküsünü, fizik muayeneyi, benzer durumlardan ayırmayı ve eşlik eden sorunların taranmasını içermesini önerir. Aynı kılavuz, değerlendirme sonunda çocuğun güçlü yanlarını, becerilerini, güçlüklerini ve ihtiyaçlarını gösteren bir profil çıkarılmasını ve bakımın bu profile göre planlanmasını ister.^[14] Savant becerisi, bu profilin güçlü yanlar bölümünde yer alır.

Hangi belirtiler değerlendirme için neden olmalıdır?

Savant becerisinin kendisi bir sorun değildir; değerlendirme gerektiren, çoğu zaman ona eşlik eden gelişimsel farklılıklardır. Küçük çocuklarda aşağıdaki belirtiler görülüyorsa bir uzmana danışmak yerinde olur.^[15]

• Yaşıtlarından daha geç konuşmaya başlama ya da çok az konuşma
• Adı söylendiğinde dönüp bakmama, göz temasını az kurma
• Sallanma, dönme, el çırpma gibi tekrarlayan hareketler
• Belirli konulara çok yoğun ilgi ve bu konular hakkında durmadan konuşma
• Rutin ya da ortam değiştiğinde ve yeni durumlarda belirgin endişe veya üzüntü
• Işığa, sese, kokuya ya da dokuya çok güçlü tepki verme ya da hiç tepki vermeme

Üç yaşından küçük bir çocukta dil ya da sosyal becerilerde gerileme, yani önceden kazanılmış becerilerin kaybolması, otizm açısından değerlendirme için başlı başına bir yönlendirme nedenidir.^[14] Bebeklik döneminin ilk işaretleri için bebeklerde otizm belirtileri yazımıza, tanı sürecinin adımları için otizm tanısı yazımıza bakabilirsiniz.

Değerlendirme için hangi uzmana gidilir?

Çocuk ve ergenlerde ilk adres çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanıdır; gerektiğinde çocuk nörolojisi, işitme ve dil ve konuşma değerlendirmeleri eklenir. Yetişkinlikte fark edilen otizm özellikleri için psikiyatri uzmanına, beyin hasarı ya da hastalığı sonrası ortaya çıkan yeni beceriler için nöroloji uzmanına başvurulur. Hangi yaşa kadar çocuk psikiyatrisine gidileceği konusunda çocuk psikiyatrisi rehberimiz ayrıntılı bilgi verir.

Özel eğitim ihtiyacı varsa RAM raporu ve otizm raporu ile çocukların hakları yazılarımız süreci adım adım anlatır. Savant becerisi bu raporlarda ayrı bir başlık olmasa da çocuğun güçlü yanı olarak eğitim planına yansıtılabilir.

Savant Sendromunun Tedavisi Var mıdır?

Savant becerisi tedavi edilmesi gereken bir belirti değildir, bu yüzden onu ortadan kaldırmaya yönelik bir tedavi de yoktur. Tedavi ve destek, altta yatan otizm, zihinsel yetersizlik ya da nörolojik durumun yol açtığı güçlüklere yöneliktir. Yetenek ise bu süreçte engel değil, iletişim ve bağımsızlık için kullanılabilecek bir güç olarak görülür.

Savantlarla yıllarca çalışmış araştırmacılar, eksiklikleri gidermeye mi yoksa yeteneği eğitmeye mi odaklanılması gerektiği sorusuna açık bir yanıt verir: yeteneği eğitmek. Yetenek geliştirildikçe kişinin dil, sosyal beceri ve bağımsızlık alanlarında da ilerleme görülebilir. Otizmli öğrenciler için hazırlanan bir programda, üstün yeteneklilerin eğitimindeki zenginleştirme, hızlandırma ve alanında deneyimli bir yol göstericiyle çalışma yöntemleri, görsel destekler ve sosyal öykülerle birleştirildi. Birçok öğrencide davranış, sosyal beceri ve akademik özgüven alanlarında iyileşme, bazılarında iletişim becerilerinde artış bildirildi.^[1]

Otizm için kanıta dayalı psikososyal müdahaleler, iletişim ve sosyal etkileşim becerilerini geliştirerek hem kişinin hem de ailesinin yaşam kalitesini artırabilir. Özel eğitim yaklaşımlarının ayrıntıları için otizm tedavisi ve özel eğitim yazımıza bakabilirsiniz.

Eğitim alınca yetenek kaybolur mu?

Bu korku, çocukken olağanüstü resimler çizen ve okula başlayıp dil becerileri geliştikçe bu yeteneğini yitirdiği bildirilen bir kız çocuğunun öyküsüyle yayıldı. Ancak uzun süreli gözlemler, böyle bir kaybın kural değil istisna olduğunu, becerilerin kullanıldıkça ya aynı düzeyde kaldığını ya da geliştiğini gösterir.^[1] Savant becerileri çoğu zaman bir sıra izler: önce duyduğunu ya da gördüğünü birebir kopyalama, sonra doğaçlama, en sonunda da özgün eser yaratma. Bu nedenle savantların yalnızca kopyalayabildiği, yaratıcı olamadığı düşüncesi de bir yanılgıdır.

Savant sendromunda ilaç kullanılır mı?

Savant becerisini artıran ya da azaltan bir ilaç yoktur. Otizmli kişilerde epilepsi, depresyon, kaygı ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu gibi eşlik eden durumlar sık görülür.^[13] Bu durumlar varsa hekim değerlendirmesiyle kendi tedavileri uygulanır; ilaç kararı yeteneği değil, eşlik eden sorunu hedef alır. Dikkat sorunlarının belirtileri için DEHB yazımız fikir verebilir.

Aileler ve Öğretmenler Savant Becerisini Nasıl Destekleyebilir?

Ailelerin ve öğretmenlerin en önemli görevi, çocuğun yeteneğini merak ve saygıyla izlemek, onu bir gösteri malzemesine dönüştürmeden geliştirmesine alan açmaktır. Yetenek, konuşma, arkadaşlık kurma ve günlük yaşam becerilerini öğretmek için bir köprü olarak kullanılabilir. Bu sırada çocuğun duyusal ihtiyaçları, rutinleri ve dinlenme zamanı da gözetilmelidir.

• Gözlemleyin ve not alın: Çocuğun hangi konuda, ne kadar süreyle ve nasıl çalıştığını yazın; bu notlar değerlendirmede çok işe yarar.
• Malzeme ve zaman sağlayın: Resim yapan bir çocuk için kâğıt ve kalem, müziğe ilgili bir çocuk için basit bir çalgı çoğu zaman yeterlidir.
• Yeteneği köprü olarak kullanın: Sevdiği konu üzerinden sıra alma, soru sorma ve bir akranla birlikte çalışma gibi sosyal becerileri çalışın.
• Alanında deneyimli biriyle tanıştırın: Bir müzik ya da resim öğretmeni, becerinin yönlendirilmesine ve çocuğun kendini ifade etmesine yardım eder.
• Günlük yaşam becerilerini ihmal etmeyin: Yeteneği ne kadar parlak olursa olsun giyinme, alışveriş ve para kullanma gibi becerilere de zaman ayırın.
• İlgiye ayrılan zamanı düzenleyin: Yetenek çalışmasını uyku, yemek ve okulun yerine değil, bunların arasına yerleştiren öngörülebilir bir gün planı kurun.
• Kıyaslamadan kaçının: Kardeşlerle ya da ekranda gördüğü savantlarla karşılaştırma, çocuk üzerinde gereksiz baskı yaratır.

Savant yeteneği bir mesleğe dönüşebilir mi?

Bazı savantlar yeteneklerini meslek hayatına taşıyabilir. Örneğin 45 dakikalık bir helikopter yolculuğunda gördüğü şehri üç gün içinde yaklaşık beş metrelik bir tuvale çizebilen bir savant sanatçı, resim kitapları yayımlamış ve Londra'da kendi galerisini açmıştır. Çizim, yazı, maket yapma ya da bilgisayar programlama gibi becerilerden bir dosya oluşturmak, otizm spektrumundaki gençlerin iş arayışında işe yarayan bir yöntem olarak önerilir.^[1]

Çocuğun yeteneğini sosyal medyada paylaşmak doğru mu?

Yeteneği paylaşmak çocuğa ve aileye gurur verebilir, ancak otizmli bir çocuğun görüntülerinin geniş kitlelere ulaşması mahremiyet ve güvenlik riskleri taşır. Paylaşmadan önce çocuğun yaşına uygun biçimde onayını almak, kimliğini belli eden ayrıntılardan kaçınmak ve onu bir “gösteri” nesnesine dönüştürmemek gerekir. Alkışın çocuğun kendi ilgisinin önüne geçmemesi de önemlidir.

Kardeşlere ve çevreye nasıl anlatılmalı?

Kardeşlere, yaşlarına uygun bir dille, kardeşlerinin bazı konularda çok güçlü, bazı konularda ise yardıma ihtiyaç duyan biri olduğunu anlatmak yeterlidir. Ailenin ilgisinin yalnızca yetenekli çocuğa yönelmesi kardeşlerde kıskançlık ve ihmal edilmişlik duygusu yaratabilir. Bu konuda kardeş kıskançlığı yazımız pratik öneriler sunar. Okulda öğretmenlerle paylaşılan kısa bir bilgi notu, çocuğun güçlü yanlarının ve zorlandığı durumların tanınmasını kolaylaştırır.

Filmlerde ve Dizilerde Anlatılan Savantlar Gerçeği Yansıtır mı?

Kısmen yansıtır. Savant sendromunun en tanınmış örneği, 1988 yapımı Yağmur Adam filmindeki kurgusal karakterdir ve bu karakter binlerce kitabı ezberlemiş gerçek bir kişiden esinlenmiştir. Ancak ekrandaki olağanüstü savantlar son derece nadir bir grubu temsil eder; otizmli kişilerin çoğunun gündelik hayatı bu karakterlerden çok farklıdır.

İlham kaynağı olan kişi coğrafya, müzik, tarih ve spor gibi birçok alanda ansiklopedik bilgiye sahipti ve beyin görüntülemesinde iki beyin yarısını birleştiren köprünün bulunmadığı görülmüştü.^[1] Otizmli genç bir cerrahın öyküsünü anlatan ve Türkiye'de de uyarlanan dizi de benzer biçimde farkındalık yarattı. Yine de bu yapımlar kurgudur ve her otizmli bireyin böyle bir yeteneği olduğu izlenimini vermemelidir.

Tarihte bilinen savant örnekleri nelerdir?

Bilimsel bir dergide yayımlanan ilk savant anlatımı 1783 yılına aittir ve olağanüstü belleğiyle zihinden şimşek hızında hesap yapan Jedediah Buxton'ı konu alır. Birkaç yıl sonra anlatılan Thomas Fuller, saymaktan daha karmaşık bir şeyi pek kavrayamadığı hâlde, 70 yıl 17 gün 12 saat yaşamış birinin kaç saniye yaşadığını artık yılları da hesaba katarak 90 saniyede doğru bulmuştu. 1800'lerde uluslararası üne kavuşan kör müzisyen “Kör Tom”, savantlarda körlük, zihinsel yetersizlik ve müzik yeteneğinin dikkat çekecek sıklıkta bir arada görülmesinin bilinen örneklerindendir. Yakın dönemden bir müzisyen ise bir televizyon filminde ilk kez duyduğu Çaykovski'nin birinci piyano konçertosunu 14 yaşında hatasız çalmış, yıllar içinde kopyalamaktan doğaçlamaya, oradan da kendi şarkılarını bestelemeye geçmiştir.^[1]

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmak Gerekir?

Savant becerisi tek başına acil bir durum değildir. Ancak çocuğun konuşma, sosyal etkileşim ya da davranış gelişiminde yaşıtlarından belirgin farklılıklar varsa, daha önce kazandığı becerileri kaybediyorsa ya da bir yetişkinde beyin hasarı veya hastalık sonrasında yeni ve takıntılı bir yetenek belirdiyse bir uzmana başvurmak gerekir.

• Çocuk yaşıtlarına göre çok geç konuşuyor ya da hiç konuşmuyorsa
• Daha önce kullandığı sözcükleri ya da sosyal becerileri kaybediyorsa
• Özel ilgisi uyku, beslenme, okul ya da aile hayatını belirgin biçimde aksatıyorsa
• Rutinler bozulduğunda yoğun öfke nöbetleri ya da kendine zarar verme davranışları oluyorsa
• Bir yetişkinde kafa travması, inme ya da başka bir beyin hastalığından sonra kişilik, dil ya da davranış değişiklikleriyle birlikte yeni bir yetenek ortaya çıktıysa
• İleri yaşta birden başlayan resim ya da müzik tutkusuna konuşma güçlüğü, unutkanlık ya da uygunsuz davranışlar eşlik ediyorsa
• Kişide ya da bakım verende belirgin çökkünlük, kaygı ya da tükenmişlik varsa

Rutin bozulduğunda patlayan öfke, otizmli çocuklarda değişikliğe uyum sağlamadaki güçlükle ilgili olabilir. Buna karşılık büyüklerle sürekli tartışma, kurallara bilerek karşı gelme ve kin tutma aylardır sürüyorsa farklı bir durum söz konusu olabilir. Bu ayrımı karşıt olma karşı gelme bozukluğu yazımızda ayrıntılı anlattık.

Kendine ya da başkasına zarar verme riski doğduğunda beklemeden acil yardım alınmalıdır. Bu durumda neler yapılabileceğini kendine zarar verme ve acil durum rehberimizde anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Savant sendromu geçer mi?

Savant becerileri genellikle kaybolmaz; kullanıldıkça ya aynı düzeyde kalır ya da gelişir. Altta yatan otizm ya da zihinsel yetersizlik ise ömür boyu süren bir durumdur, ancak uygun destekle kişinin iletişim ve bağımsızlık becerileri zaman içinde ilerleyebilir.

Savant sendromu olan biri bağımsız yaşayabilir mi?

Bu, yetenekten çok altta yatan durumun ağırlığına bağlıdır. Otizmli kişilerin bir bölümü bağımsız yaşayabilirken bir bölümü ömür boyu bakım ve desteğe ihtiyaç duyar; ihtiyaçlar zamanla da değişebilir. Yetenek, iş ve sosyal çevre bulmada kişiye önemli bir avantaj sağlayabilir.

Savant sendromu testi var mı?

Savant sendromunu ölçen hazır bir test yoktur. Değerlendirme, gelişim öyküsü, gözlem ve zeka testlerinin alt puanlarının birlikte yorumlanmasıyla yapılır. İnternetteki testler yalnızca ön fikir verir; otizm ve Asperger tarama testleri de tanı yerine geçmez.

Savant sendromu kalıtsal mıdır?

Belirgin bir kalıtım örüntüsü gösterilmemiştir. Savantların yakınlarında yapılan çalışmalarda bazı ailelerde benzer özel beceriler bulunmuş, ancak bu tüm aileler için geçerli çıkmamıştır. Otizmin genetik ve çevresel etkenleri için otizmin nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.

Savant sendromu önlenebilir mi?

Savant sendromunu önlemenin bilinen bir yolu yoktur; zaten kendi başına önlenmesi gereken bir hastalık değildir. Altta yatan otizmde ise genetik ve çevresel pek çok etkenin birlikte rol oynadığı düşünülür. Kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşısının ya da diğer çocukluk aşılarının otizme yol açmadığı geniş araştırmalarla gösterilmiştir.^[13]

Yetişkinlikte savant becerisi ortaya çıkabilir mi?

Evet, ama nadirdir. Beyin hasarı ya da frontotemporal demans gibi bir hastalıktan sonra ortaya çıkan edinilmiş savant sendromu ve hiçbir hasar olmadan beliren ani savant sendromu yetişkinlerde bildirilmiştir. Bu durumda yeni becerinin yanında başka nörolojik belirtiler olup olmadığı mutlaka değerlendirilmelidir.

Savant ile üstün zekalı çocuk arasındaki fark nedir?

Üstün zekalı çocukta yüksek yetenek çoğunlukla genel gelişimle birlikte ilerler; yeteneğin yanında belirgin bir gelişimsel güçlük olması beklenmez, varsa ayrıca değerlendirilir. Savant sendromunda ise sıra dışı beceri, kişinin dil, sosyal ya da günlük yaşam becerilerindeki belirgin güçlüklerle yan yana bulunur. Belirleyici olan, yetenek ile genel işlevsellik arasındaki uçurumdur.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; bir çocuğun ya da yetişkinin sıra dışı yeteneğinin ardında hangi gelişimsel ya da nörolojik durumun yattığını ancak onu yüz yüze değerlendiren bir çocuk psikiyatrisi, psikiyatri ya da nöroloji uzmanı belirleyebilir. Kendine zarar verme gibi can güvenliğini tehdit eden bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.