Zihinsel Yetersizlik Nedir? Düzeyleri, Tanısı ve Raporu

Çocuğunuz yaşıtlarından geç yürüdüyse, geç konuştuysa ya da okulda derslere yetişmekte zorlanıyorsa aklınıza zihinsel yetersizlik gelebilir. Eskiden zeka geriliği ya da mental retardasyon denen bu durum hem öğrenmeyi hem de günlük yaşam becerilerini etkiler. Bu yazıda düzeylerini, nedenlerini, tanının nasıl konduğunu, rapor süreçlerini ve ailelere önerileri anlatıyoruz.

Zihinsel Yetersizlik Nedir?

Zihinsel yetersizlik, gelişim döneminde başlayan ve hem zihinsel işlevlerde hem de günlük yaşamın gerektirdiği uyum becerilerinde yaşıtlara göre belirgin gerilikle giden nörogelişimsel bir durumdur. Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasında bu gerilik, bireysel uygulanan standart testlerde ortalamanın yaklaşık iki standart sapma ya da daha fazla altında kalmak olarak tanımlanır.^[1]

Tanı için üç koşulun bir arada bulunması gerekir: zihinsel işlevlerde sınırlılık, uyum davranışlarında sınırlılık ve bu güçlüklerin çocukluk ya da ergenlikte başlamış olması. Uyum davranışı üç alanda incelenir. Kavramsal alan dil, okuma-yazma, sayı, zaman ve para bilgisini; sosyal alan kurallara uymayı, arkadaşlık kurup sürdürmeyi ve sosyal yargıyı; pratik alan öz bakımı, ev ve iş sorumluluklarını, günlük düzeni kapsar.

Değerlendirmenin asıl amacı çocuğa ya da yetişkine bir etiket koymak değildir. Amaç, kişinin evde, okulda, işte ve toplumda hangi desteklere ihtiyaç duyduğunu belirleyip bu desteklerin yaşam boyu sağlanmasıdır.

Zeka geriliği, zihinsel engel ve mental retardasyon aynı şey mi?

Evet, hepsi aynı durumu anlatır. "Mental retardasyon" ve "zeka geriliği" damgalayıcı bulunduğu için artık kullanılmıyor; tıpta zihinsel yetersizlik ya da zihinsel gelişim bozukluğu, mevzuatta ise zihinsel engel ifadesi yaygındır. Türkiye'deki çocuk raporu kılavuzu da aileyi ve çocuğu incitebilecek "zeka geriliği" ve "mental motor retardasyon" terimlerinin raporda yazılmamasını ister.^[8]

Zihinsel yetersizlik ne kadar sık görülür?

52 toplum çalışmasını birleştiren bir meta-analizde sıklık her 1.000 kişide yaklaşık 10,4 bulundu; oran düşük ve orta gelirli ülkelerde ve çocuk-ergen grubunda daha yüksekti.^[4] Zihinsel yetersizliği olanların yaklaşık yüzde 85'i hafif düzeydedir. Erkeklerde kızlara göre yaklaşık 1,5 kat daha sık görülür.^[3]

Zihinsel Yetersizliğin Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler yaşa ve düzeye göre değişir. Bebeklikte oturma, yürüme ve konuşma gibi gelişim basamaklarında gecikme; okul öncesinde öz bakım ve oyun becerilerinde geri kalma; okul çağında okuma, yazma ve saymayı öğrenmede belirgin güçlük öne çıkar. Hafif düzeydeki çocukların çoğu ancak okulda, beklentiler arttığında fark edilir.

Aileler çoğu zaman çocuğun motor, dil ve öz bakım becerilerinin yaşıtlarından yavaş ilerlediğini, merakının az olduğunu, yeni durumlara uyum sağlayamadığını ya da sosyal kuralları kavramakta zorlandığını fark eder. Gelişim basamaklarını izlemek için Denver Gelişim Tarama Testi sayfamız fikir verebilir; tarama testleri tanı koymaz. Konuşmanın tek başına geciktiği durumlar için çocuklarda konuşma gecikmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Zihinsel Yetersizlik Düzeyleri Nelerdir?

Zihinsel yetersizlik hafif, orta, ağır ve çok ağır olmak üzere dört düzeyde sınıflanır. Bugün düzey belirlenirken tek başına zeka puanına değil, kişinin günlük yaşamda ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakılır. Ağır ve çok ağır düzeyler, zeka testleri bu aralıkta güvenilir ayrım yapamadığı için yalnızca uyum davranışına göre ayrılır.^[1]

Zeka testlerinde ortalama 100, standart sapma 15 puandır; 70 puan ortalamanın iki standart sapma altına karşılık gelir. Tablodaki puan aralıkları bu hesapla verilen yaklaşık değerlerdir. Tanıda tek bir puan sınırı esas alınmaz; 70–75 civarındaki bir tam ölçek puanı belirgin sınırlılığa işaret eder ve kişinin bütün durumu içinde klinik yargıyla yorumlanır.^[2]

Hafif zihinsel yetersizliği olan biri bağımsız yaşayabilir mi?

Çoğu zaman evet. Uygun destek alan hafif düzeydeki bireyler dil ve sosyal becerilerini bağımsız yaşayacak, çalışacak ve aile kuracak ölçüde geliştirebilir. Yine de yaş ortalaması 36 olan bir izlem grubunda kişilerin yüzde 44'ü bir dönem çalışmış, yüzde 56'sı hiç iş bulamamıştı ve çoğu toplumsal desteğe ihtiyaç duyuyordu.^[3]

Zihinsel Yetersizlik Neden Olur?

Zihinsel yetersizliğin nedeni kişilerin önemli bir kısmında bulunamaz. Bilinen nedenler genetik farklılıklar ve çevresel etkenler olarak iki gruba ayrılır. Kromozom kaynaklı nedenlerin en sık görüleni Down sendromu, kalıtsal nedenlerin en sık görüleni frajil X sendromu, önlenebilir nedenlerin en sık görüleni ise gebelikte alkole bağlı fetal alkol sendromudur.

Annenin düşük eğitim düzeyi, yoksulluk, ileri anne ve baba yaşı ile erken doğum da risk etkenleri arasında sayılır. Çekinik kalıtılan bir metabolizma hastalığı olan fenilketonüri Türkiye'de görece sıktır: sıklığı ülkemizde yaklaşık 2.600 doğumda bir olarak bildirilirken Finlandiya'da 200.000 doğumda birdir.^[3]

Down sendromu olan her çocukta zihinsel yetersizlik olur mu?

Evet. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti, Down sendromu olan herkeste bir düzeyde zihinsel yetersizlik bulunduğunu belirtir.^[17] Ancak bu düzey ve kişinin neler yapabildiği kişiden kişiye çok farklıdır; aynı kaynak zihinsel yetersizliği olan pek çok kişinin çalışabildiğini, ilişki kurabildiğini ve tek başına yaşayabildiğini vurgular. Down sendromu çoğu zaman doğumdan önce ya da bebeklikte anlaşıldığı için erken müdahaleye gelişim geriliği belirginleşmeden başlanabilir.

Zihinsel yetersizlik önlenebilir mi?

Nedenlerin bir kısmı önlenebilir. Gebeliğin hiçbir döneminde güvenli bir alkol miktarı yoktur; ilk 12 haftada geçirilen kızamıkçık bebekte yüzde 85–90 oranında doğumsal bozukluğa yol açabilir ve aşıyla önlenir.^[3] Gebelikte kedi dışkısıyla temastan kaçınmak toksoplazmaya, kurşun ve cıva gibi zehirli maddelerden uzak durmak çevresel hasara karşı korur.

Türkiye'de fenilketonüri taraması 1987'de başladı ve bugün her yenidoğandan alınan topuk kanıyla fenilketonüri, konjenital hipotiroidi, biyotinidaz eksikliği, kistik fibrozis, konjenital adrenal hiperplazi ve SMA taranıyor. Sağlık Bakanlığı, programın amaçları arasında zihinsel etkilenmeyi önlemeyi ve akraba evlilikleri konusunda toplum bilincini artırmayı sayıyor; taramalar sayesinde her yıl yaklaşık 4.500 çocuğun bu hastalıkların sonuçlarından korunabildiğini bildiriyor.^[6] Fenilketonüride yaşamın ilk günlerinde başlanan düşük fenilalaninli diyet zihinsel yetersizliği önleyebilir.

Zihinsel Yetersizlik Benzer Durumlardan Nasıl Ayrılır?

Zihinsel yetersizlikte güçlük tek bir alanla sınırlı kalmaz; sözel ve sözel olmayan düşünme ile günlük yaşam becerileri birlikte etkilenir. Özgül öğrenme güçlüğünde, dil bozukluğunda, işitme kaybında ya da ihmal edilen çocuklarda da okul başarısı düşebilir. Ancak bu durumlarda genel zihinsel kapasite ve uyum becerileri çoğunlukla korunur.

Dünya Sağlık Örgütü, gelişimsel öğrenme bozukluğunun zihinsel gelişim bozukluğuna bağlı olamayacağını açıkça belirtir ve demansı zihinsel gelişim bozuklukları grubunun dışında tutar. Serebral palsili çocukların yaklaşık yarısında zihinsel yetersizlik de bulunur; bu yüzden hareket ya da konuşma sorunu olan bir çocukta zihinsel yetersizlik ne baştan varsayılmalı ne de gözden kaçırılmalıdır.^[3] Otizm, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, epilepsi, kaygı ve depresyon zihinsel yetersizliğe sık eşlik eder.

Zekası yaşına uygun olduğu hâlde yalnızca okuma, yazma ya da matematikte zorlanan çocuklar için özgül öğrenme güçlüğü yazımıza bakabilirsiniz. Okuma güçlüğünün dikkat eksikliğinden nasıl ayrıldığını dikkat eksikliği mi disleksi mi yazımızda, otizmin belirtilerini otizm rehberimizde, dikkat eksikliğini çocuklarda DEHB yazımızda bulabilirsiniz. Okul çağındaki çocuğunuz için ön fikir edinmek isterseniz Zor Öğrenme ve Algılama Testi'ni çözebilirsiniz.

Sınır zeka zihinsel yetersizlik sayılır mı?

Hayır. Sınırda zihinsel işlevde puanlar ortalamanın altındadır ama zihinsel yetersizlik ölçütlerini karşılamaz. Yine de bu çocuklar okulda ek desteğe ihtiyaç duyabilir ve bunun için zihinsel yetersizlik tanısı gerekmez: çocuk raporu kılavuzu, bilişsel gelişimi yaşıtlarının 1,5–2 standart sapma gerisinde kalan çocuklar için de "özel gereksinimi vardır" kararı verilebileceğini yazar. Erişkin engellilik kılavuzunda ise "sınırda mental kapasite" ayrı bir düzey olarak yer alır; oranını aşağıdaki rapor bölümünde bulabilirsiniz.

Zihinsel Yetersizlik Tanısı Nasıl Konur?

Tanı tek bir testle konmaz. Ayrıntılı gelişim öyküsü, fizik ve nörolojik muayene, işitme ve görme değerlendirmesi, bireysel uygulanan standart zeka testi ve uyum becerilerini ölçen ölçekler birlikte değerlendirilir. Nedeni araştırmak için gerektiğinde genetik testler, metabolik tetkikler, beyin görüntülemesi ya da EEG istenir.

Türkiye'de çocuklarda bilişsel gelişimi değerlendirmek için kullanılabilecek araçlar arasında Ankara Gelişim Tarama Envanteri, Bayley ölçekleri, Stanford-Binet Zeka Ölçeği, Vineland Uyum Davranış Ölçeği ve Wechsler çocuklar için zeka ölçekleri sayılır. Çocuk raporu kılavuzuna göre bu değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatrisi, gelişimsel pediatri ve çocuk nörolojisi uzmanları, bu konudaki eğitimi belgelenmiş çocuk doktorları, psikologlar ve çocuk gelişimciler yapabilir.^[8] Test puanı tek başına yorumlanmaz; kültürel ortam, eğitim olanakları ve alt test puanları arasındaki farklar da hesaba katılır.

Genetik test gerekli mi?

Nedeni belli olmayan zihinsel yetersizlikte genetik inceleme önerilir. Kromozomal mikrodizi (mikroarray) testi, nedeni bilinmeyen gelişim geriliği ya da zihinsel yetersizliği olan kişilerin yüzde 15–20'sinde neden bulurken klasik kromozom analizinde bu oran, Down sendromu gibi kolay tanınan durumlar dışarıda bırakıldığında, yaklaşık yüzde 3'tür.^[7] Güncel yaklaşımda ekzom ve genom dizileme de ilk basamakta yer alır; tanı koydurma oranı yaklaşık yüzde 1'de kalan frajil X testi ve tedavi edilebilir metabolizma hastalıklarının taranması ise ikinci basamağa kaydırılmıştır.^[3] Bir neden bulunması, aileye sonraki gebelikler için genetik danışmanlık verilmesini de kolaylaştırır.

Küçük çocuklarda tanı nasıl konur?

Dört yaşından küçük çocuklarda ya da görme, işitme, hareket veya iletişim sorunları, ağır davranış sorunları ya da eşlik eden başka bir ruhsal bozukluk nedeniyle geçerli bir değerlendirme yapılamadığında Dünya Sağlık Örgütü "geçici" tanı kodunun kullanılmasını önerir. Küçük yaşta görülen gecikmenin kalıcı mı geçici mi olduğunu kestirmek zor olduğundan, dört yaş altındaki bu geçici tanıya bazen "global gelişim geriliği" de denir. Kesin tanı ve düzey, geçerli bir standart değerlendirme yapılabildiğinde belirlenir.

Zihinsel Yetersizlik Raporu Nasıl Alınır?

Türkiye'de 18 yaşından küçükler için Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER), 18 yaş ve üzerindekiler için Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu düzenlenir. Başvuru, Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş sağlık kuruluşuna dilekçeyle yapılır ve rapor başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde tamamlanır.

ÇÖZGER'de zihinsel yetersizlik nasıl gösterilir?

ÇÖZGER'de yüzde engel oranı yazılmaz, çocuğun özel gereksinim düzeyi belirtilir. Bilişsel gelişim, standart araçlarla yaşıtlarına göre kaç standart sapma geride olduğuna bakılarak değerlendirilir; 1,5 ile 3 standart sapma arasındaki gerilikte "özel gereksinimi vardır", üç standart sapma ve altındaki gerilikte "özel koşul gereksinimi vardır" kararı verilir. Test puanları gerçek kısıtlılığı her zaman yansıtmadığı için son kararda aile merkezli bütüncül klinik değerlendirme ve uzmanın görüşü esas alınır. Başka bir mevzuat yüzde oran isterse yönetmeliğin Ek-3 tablosu kullanılır.^[8]

Yönetmeliğe göre "çok ileri düzeyde ÖGV", "BÖGV" ve "ÖKGV" ifadeleri, ilgili mevzuatın uygulanmasında ağır engellilik olarak kabul edilir. ÇÖZGER 18 yaşın dolduğu tarihte geçersiz hâle gelir; 18 yaşın dolmasına üç aydan kısa süre kaldığında istek üzerine erişkin yönetmeliğine göre yeni rapor da verilebilir. Raporun sağladığı eğitim ve sosyal hakları ÇÖZGER ve çocukların hakları yazımızda anlattık.

Yetişkinlerde zihinsel yetersizlik raporunda oran kaç olur?

Erişkin yönetmeliğinin engel alanları kılavuzu, zihinsel ve ruhsal bozukluklarda oranın belirtilere göre değil işlevsellik düzeyine göre verileceğini yazar. 18 yaşını doldurduktan sonraki üç ay içinde başvuranların erişkin raporu, 18 yaşın dolduğu günden itibaren geçerli sayılır.^[9]

Oranı yüzde 50 ve üzeri olup günlük yaşam etkinliklerini yardım almasına rağmen kendi başına yapamayan kişiler yönetmelikte "tam bağımlı engelli birey" olarak tanımlanır; bu ifade ağır engellilik anlamına gelir. Birden fazla tanıda oranın nasıl birleştirildiğini engelli raporu oranları ve yönetmelik cetveli yazımızda, genel süreci psikiyatri engelli raporu rehberimizde bulabilirsiniz. Başvurudan önce Engelli Raporu Alabilir miyim? Ön Değerlendirme Testi fikir verebilir; kurul kararının yerini tutmaz.

Rapora itiraz edilebilir mi?

Evet. Kişisel başvurularda rapora, teslim tarihinden itibaren otuz gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilir. Kişi farklı bir yetkili sağlık kuruluşuna gönderilir; iki rapor farklı çıkar ve itiraz sürerse son kararı hakem hastane verir.^[9]

Zihinsel Yetersizlik Tedavi Edilir mi?

Zihinsel yetersizlik yaşam boyu süren bir durumdur ve nedenlerinin çoğu ortadan kaldırılamaz. Ancak hipotiroidi ya da fenilketonüri gibi tedavi edilebilir nedenler bulunursa hemen tedavi edilir. Genel hedef kötüleşmeyi önlemek, kısıtlılığı en aza indirmek, kişinin becerilerini ve bağımsızlığını artırmak, eşlik eden sağlık sorunlarını tedavi etmektir.

Türkiye'de 0–36 aylık özel eğitim ihtiyacı olan çocuklara erken çocukluk eğitimi, velinin yazılı talebi üzerine evde ya da kurumda, haftada iki gün ikişer eğitim saati olarak verilebilir; bir eğitim saati 40 dakikadır.^[10] Rehberlik ve Araştırma Merkezi sürecini RAM raporu rehberimizde anlattık.

Zihinsel yetersizlikte ilaç kullanılır mı?

İlaç zihinsel yetersizliği tedavi etmez; eşlik eden dikkat eksikliği, depresyon, kaygı, epilepsi ya da ağır saldırganlık için kullanılır. İngiltere'nin ulusal kılavuzu, sorun davranışlarda antipsikotik ilacın yalnızca psikolojik müdahaleler belirli sürede sonuç vermediğinde, eşlik eden sorunun tedavisi davranışı azaltmadığında ya da risk çok yüksek olduğunda ve bu müdahalelerle birlikte başlanmasını önerir. Aynı kılavuz ilacın bir psikiyatrist ya da gelişimsel pediatri uzmanınca tek ilaçla ve düşük dozla başlanmasını, 3–4 hafta sonra gözden geçirilmesini, 6 haftada yanıt yoksa kesilmesini ister.^[11] Bu kişiler yan etkilere daha duyarlı olabildiği için birden çok ilacın bir arada kullanımı yakından izlenmelidir.

Zihinsel yetersizliği olan yetişkin çalışabilir mi?

Birçoğu uygun bir işte çalışabilir. Orta düzeyde zihinsel yetersizliği olanlar bile az iletişim ve zihinsel yük gerektiren işlerde, süren destek ve öğretimle çalışabilir. İş bulmada en çok işe yarayan yol, kişiyi açık iş piyasasında ücretli bir işe yerleştirip iş koçuyla destekleyen destekli istihdamdır; korumalı atölyelerin açık piyasada iş bulmayı artırdığı ise gösterilmemiştir.^[3]

Türkiye'de elli ya da daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri işçilerinin yüzde üçü, kamu işyerleri yüzde dördü oranında engelli çalıştırmak zorundadır; bu işçiler Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlanır ve meslek, beden ve ruh durumlarına uygun işlerde çalıştırılır.^[16] Mesleki eğitimi okul yıllarında planlamak ve gencin ilgi alanlarını erkenden keşfetmek bu olanaklardan yararlanmayı kolaylaştırır.

Zihinsel Yetersizlikte Hangi Sağlık Sorunları Sık Görülür?

Zihinsel yetersizliği olan kişilerin beden ve ruh sağlığı çoğu zaman diğer insanlardan daha kırılgandır, ama bu kaçınılmaz değildir. Epilepsi, kabızlık, yutma güçlüğü ile görme ve işitme sorunları bu kişilerde daha sık görülür. Kişi yakınmasını sözle anlatamadığında bu sorunlar gözden kaçabilir; düzenli sağlık kontrolü onları erken fark etmeyi sağlar.^[12]

İngiltere'nin ulusal kılavuzu, zihinsel yetersizliği olan çocuk, genç ve yetişkinlere her yıl, onları tanıyan bir yakınla birlikte fiziksel sağlık kontrolü yapılmasını önerir.^[11] Bu kontrolde kilo, nabız ve tansiyon ölçülür, gerekirse idrar ya da kan tetkiki yapılır; kullanılan ilaçların hâlâ gerekli olup olmadığı, aşıların eksiksizliği ve ailenin yeterli destek alıp almadığı gözden geçirilir.^[12]

İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti, muayenenin de kişiye göre düzenlenmesini ister. Resimli ya da sade bir anlatım, daha uzun bir randevu, bakım verenin yanında bulunması ve kalabalık bekleme salonunda zorlanan kişiler için günün ilk ya da son randevusu muayeneyi kolaylaştırır. Aile hekiminizle bu başlıkları yılda bir kez birlikte gözden geçirmeniz yararlı olur.

Uyku sorunlarında ne yapılır?

İngiltere kılavuzu, zihinsel yetersizliği ve sorun davranışları olan kişilerde uyku sorununa önce ilaçsız yöntemlerle yaklaşılmasını ister: her akşam aynı sırayla ilerleyen bir yatma düzeni kurulur, uykuyu bölen davranışın neden sürdüğü incelenir ve bu davranışın ödüllendirilmemesine dikkat edilir. Sorun sürerse ilaç ancak bu alanda deneyimli bir psikiyatrist ya da çocuk uzmanıyla görüşüldükten sonra, ilaçsız yöntemlerle birlikte ve düzenli gözden geçirilerek kullanılır; bu durumda kılavuzun önerdiği ilaç melatonindir.^[11]

Ailelere ve Günlük Hayata Yönelik Öneriler Nelerdir?

Zihinsel yetersizliği olan bir çocuğun gelişiminde ailenin desteği belirleyicidir. Durumu öğrenmek, beklentileri çocuğun hızına göre ayarlamak, bağımsızlığı ve sorumluluğu adım adım teşvik etmek ve benzer süreçlerden geçen ailelerle bağ kurmak işe yarar. Spor, oyun ve toplumsal etkinliklere katılım da sosyal becerileri güçlendirir.

1. Her beceriyi küçük adımlara bölün; adımı gösterip birlikte yapın, başarıyı hemen fark edip övün.
2. Günlük düzeni olabildiğince sabit tutun; resimli program ya da görsel ipuçları kullanın.
3. Kısa ve somut cümlelerle konuşun, her seferinde tek yönerge verin.
4. Giyinme, sofra kurma, alışveriş gibi günlük işlere çocuğu katın.
5. Okuldaki bireyselleştirilmiş eğitim programını öğretmenle birlikte izleyin, evde de aynı hedeflere çalışın.
6. Davranış birden değişirse önce ağrı, diş, kulak ya da başka bir sağlık sorununu düşünün.
7. Kendinize dinlenme zamanı ayırın ve yorulduğunuzda yardım istemekten çekinmeyin.

Kendine vurma ya da ısırma gibi davranışlar özellikle ağır düzeyde görülür ve ağrının, sıkıntının ya da bir şeyi anlatma çabasının işareti olabilir. İngiltere kılavuzu, aileyi destek planının hazırlanmasına katmayı, kardeşler dahil bütün aileye destek sunmayı ve bakım verenin kendi ihtiyaçlarının da değerlendirilmesini önerir. Çocuğunuz 18 yaşına yaklaşırken hukuki temsil konusunu vasi tayini yazımızdan inceleyebilirsiniz.

Zihinsel yetersizliği olan çocuk okula gidebilir mi?

Evet, her çocuğun eğitim hakkı vardır. Millî Eğitim Bakanlığının Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, hafif düzeydeki çocukların özel eğitime sınırlı düzeyde, orta düzeydekilerin ise temel okul, günlük yaşam ve iş becerileri için yoğun şekilde ihtiyaç duyduğunu tanımlar. Çocuk akranlarıyla aynı sınıfta kaynaştırma yoluyla ya da özel eğitim sınıfında okuyabilir; tam zamanlı kaynaştırmadaki öğrenciler için okulda destek eğitim odası açılabilir.

Ergenlik ve yetişkinliğe geçişte nelere dikkat edilmeli?

Zihinsel yetersizliği olan gençler de ergenlikte bedenlerinde, duygularında ve ilişkilerinde değişim yaşar. Sağlıklı bir cinsel gelişim; yaşa ve anlama düzeyine uygun eğitimle, baskı ve şiddetten uzak bir ortamda, duyguları ve sosyal baskıyı yönetme becerilerinin adım adım kazanılmasıyla olur.^[13] Engelli çocukları inceleyen bir meta-analizde şiddete uğrama olasılığı yaşıtlarına göre yaklaşık 3,7 kat, cinsel şiddete uğrama olasılığı yaklaşık 2,9 kat yüksek bulundu.^[14] Bu yüzden beden mahremiyetini ve istenmeyen bir dokunuşa "hayır" demeyi somut örneklerle ve tekrar ederek öğretmek önemlidir.

İngiltere kılavuzuna göre sorun davranış riski gençlik ve yirmili yaşlarda en yüksek düzeye çıkar; iletişim güçlüğü, görme sorunu, beden sağlığı sorunları ve bakım ortamının değişmesi bu riski artırır. Okulun bitmesi, yeni bir bakım ortamı ya da yetişkin sağlık hizmetlerine geçiş gibi değişiklikleri önceden ve gencin görüşünü de alarak planlamak bu dönemi kolaylaştırır.

Anne babalar nasıl destek alabilir?

Zihinsel yetersizliği olan bir çocuğa bakmak ağır bir yük olabilir; damgalanma, çaresizlik duygusu, depresyon ve kaygı bu ailelerde sık görülür. Ebeveyn beceri eğitimi programları hem çocuğun gelişimini ve davranışını hem de anne babanın ruh sağlığını ve aile ilişkilerini iyileştirir; aile terapisi suçluluk, umutsuzluk ve öfke duygularıyla baş etmeye yardım eder.^[3] İngiltere kılavuzu, sorun davranış riski olan 12 yaşından küçük çocukların anne babaları için 10–15 kişilik gruplarda, 90 dakikalık 8–12 oturumdan oluşan ve iletişim ile sosyal becerilere odaklanan programlar önerir. Anne ya da babada ruhsal bir sorun fark edilirse onun da ayrıca tedaviye yönlendirilmesi önerilir.^[11]

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Çocuğunuzun hareket, dil ya da öz bakım becerileri yaşıtlarından belirgin biçimde geri kalıyorsa, öğretmeni okulda öğrenmekte ciddi zorlandığını söylüyorsa ya da başka bir sağlık sorunu tedavi gerektiriyorsa bir çocuk doktoruna veya çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurun. Gelişimle ilgili herhangi bir kaygınız da tek başına başvuru nedenidir.^[5]

• Gelişim basamaklarında yaşıtlarına göre belirgin gecikme
• Okuma, yazma ve saymayı öğrenmede aylar geçmesine rağmen süren güçlük
• Daha önce kazanılmış becerilerin kaybolması
• Nöbet geçirme ya da baş çevresinin yaşına göre belirgin küçük veya büyük olması
• Kendine zarar verme, ani saldırganlık, uyku ya da iştahta belirgin değişiklik
• Bakım veren olarak tükendiğinizi hissetmeniz

Beceri kaybı, nöbet ve baş çevresindeki belirgin sapma, ileri nörolojik ve genetik inceleme gerektirebilecek işaretlerdir. Zihinsel yetersizliği olan kişilerin yaklaşık üçte birinde ruhsal bir bozukluk tanısı bulunur; depresyon, özellikle ağır düzeyde, üzüntüden çok sinirlilik, saldırganlık ya da kendine zarar verme olarak görünebilir ve kolayca gözden kaçar.^[3] Davranıştaki ani değişikliği "zaten böyle" diye geçiştirmeyin.

Hangi durumlarda acile gidilmeli?

Zihinsel yetersizliğe epilepsi sık eşlik ettiği için ailenin nöbette ne yapacağını bilmesi önemlidir. Nöbet ilk kez oluyorsa, kişinin alışılmış süresini ya da süre bilinmiyorsa 5 dakikayı aşıyorsa, kişi nöbetten sonra her zamanki gibi toparlanmıyor veya kendine gelmeden yeni nöbet başlıyorsa ya da 24 saatte 3 veya daha fazla nöbet olduysa 112'yi arayın.^[15] Epilepsisi olan kişi için hekimle birlikte nöbette ne yapılacağını, acil ilacın nasıl verileceğini ve ne zaman ambulans çağrılacağını yazan bir bakım planı hazırlamak işe yarar.

Sık Sorulan Sorular

Zihinsel yetersizlik geçer mi?

Hayır, yaşam boyu süren bir durumdur; ancak erken başlayan ve sürekli devam eden destekle kişinin işlevselliği belirgin biçimde gelişebilir. Bu nedenle çocuklar belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir ve destekler buna göre güncellenir.

Zihinsel yetersizlik zamanla ilerler mi?

Çoğu kişide hayır; zihinsel yetersizlik genellikle zamanla ağırlaşan bir durum değildir. Bu yüzden daha önce kazanılmış becerilerin kaybolması ek bir nedene işaret edebilir: depresyon bu kişilerde beceri kaybıyla kendini gösterebilir, Rett sendromu ve 22q11.2 silinmesi gibi bazı genetik durumlarda ise zamanla zihinsel gerileme görülebilir.^[3] Böyle bir değişiklikte kişinin yeniden ve ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi gerekir.

Zihinsel yetersizlik kaç yaşında belli olur?

Dil ya da hareket gelişimindeki gecikmeler iki yaş civarında dikkat çekebilir; hafif düzeyde ise güçlük çoğu zaman okul yıllarında belirginleşir. Bazı kişiler tanıyı ilk kez yetişkinlikte alır.^[17] Tanı için güçlüklerin gelişim döneminde başlamış olması gerektiğinden, yetişkin değerlendirmesinde çocukluk dönemine ait okul bilgileri ve gelişim öyküsü önem taşır. Güçlükler yetişkinlikte bir hastalık ya da yaralanmadan sonra başladıysa bu durum zihinsel yetersizlik sayılmaz.

Zihinsel yetersizlik kalıtsal mı?

Bir kısmı kalıtsaldır. Frajil X sendromu ve fenilketonüri gibi hastalıklar anne ve babadan geçer; akraba evliliklerinde çekinik kalıtılan hastalıkların görülme olasılığı artar. Ailede zihinsel yetersizliği olan biri varsa ya da çocukta genetik bir neden bulunduysa, yeni bir gebelik planlanmadan önce genetik danışmanlık almak riskin anlaşılmasına yardım eder.

Zeka puanı 70'in altındaysa kesin zihinsel yetersizlik var mıdır?

Hayır. Tanı için zeka puanıyla birlikte uyum becerilerinde de belirgin sınırlılık olmalı ve güçlükler gelişim döneminde başlamış olmalıdır. Kaygı, dil ya da kültür farkı, işitme ve görme sorunları puanı düşürebilir; sonucu değerlendirmeyi yapan uzman yorumlar.

Rapor ileride çocuğun karşısına çıkar mı?

Rapor kayıtları Sağlık Bakanlığının sisteminde tutulur, ancak kamu kurumlarıyla paylaşılması bakım verenin yazılı rızasına bağlıdır. Yetişkinlikte çocukluk raporu değil, 18 yaşından sonra yapılan yeni değerlendirmeyle verilen erişkin raporu esas alınır. Rapor bir damga değil, eğitim ve sosyal desteklere ulaşmayı sağlayan bir belgedir.

Zihinsel yetersizlik için hangi doktora gidilir?

Çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatrisi, gelişimsel pediatri ya da çocuk nörolojisi uzmanına başvurulabilir; neden araştırmasında tıbbi genetik uzmanı da sürece katılır. Yetişkinlerde psikiyatri ya da nöroloji uzmanı değerlendirme yapar.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; bir çocuğun ya da yetişkinin öğrenme ve günlük yaşamdaki güçlüğünün zihinsel yetersizlikten mi başka bir nedenden mi kaynaklandığı ancak yüz yüze yapılan kapsamlı bir değerlendirmeyle anlaşılır. Yakınınız kendine ya da çevresine zarar verme tehlikesi taşıyorsa beklemeden 112'yi arayın; yanlışlıkla ilaç ya da kimyasal bir madde yuttuysa 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne ulaşın.