Unutkanlık Neden Olur? Depresyon mu, Demans mı?

Unutkanlığın en sık nedenleri stres, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, depresyon ve kaygıdır; bunlar düzeldiğinde bellek de çoğunlukla toparlanır. B12 eksikliği, tiroit sorunları, bazı ilaçlar ve alkol de unutkanlık yapabilir. Yavaş yavaş artan ve günlük işleri bozan unutkanlık ise demansın belirtisi olabilir.

Bu yazıda unutkanlığın nedenlerini, hangi unutkanlığın normal sayıldığını, depresyona bağlı unutkanlık ile demansı birbirinden nasıl ayırt edebileceğinizi, dikkat edilmesi gereken uyarı işaretlerini ve değerlendirmede neler yapıldığını anlatıyoruz. Belleğinizi korumak için neler yapabileceğinizi de özetliyoruz.

Unutkanlık Neden Olur?

Bellek; dikkat, uyku, duygu durumu ve beden sağlığıyla yakından bağlantılıdır. Bu yüzden unutkanlık çoğu zaman bellek merkezinde bir hastalıktan değil, bilginin beyne iyi kaydedilmesini engelleyen durumlardan kaynaklanır. En sık nedenler stres, uykusuzluk, aynı anda çok iş yapmak ve ruh hâlindeki değişikliklerdir.

• Stres, yoğun iş yükü ve aynı anda birçok işe odaklanmaya çalışmak.
• Uykusuzluk, düzensiz uyku ve uyku apnesi.
• Depresyon ve kaygı bozuklukları.
• Erişkinlerde de süren dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu.
• B12 vitamini eksikliği, tiroit bezinin az çalışması ve kansızlık.
• Bazı ilaçlar, alkol ve madde kullanımı.
• Menopoz dönemindeki hormon değişiklikleri.
• Hafif bilişsel bozulma ve demans.

Hangi Unutkanlık Normaldir?

Yaş ilerledikçe isimleri hatırlamakta biraz zorlanmak, eşyaları nereye koyduğunu arada bir unutmak ya da bir odaya ne için girdiğini hatırlayamamak sık görülür ve çoğu zaman normaldir. Bu tür unutkanlıkta bilgi biraz sonra ya da bir ipucuyla hatırlanır. Kişinin günlük işleri, para yönetimi ve sosyal ilişkileri bozulmaz.

Normal unutkanlığın bir başka özelliği, kişinin unuttuğunun farkında olması ve bunu telafi etmek için not alma, hatırlatıcı kullanma gibi yollara başvurabilmesidir. Bu farkındalık, ileride anlatacağımız ayırt etme ipuçlarından biridir.

Stres ve Uykusuzluk Unutkanlık Yapar mı?

Evet. Yoğun stres altında dikkat dağılır ve yeni bilgiler belleğe yeterince kaydedilemez; sonra hatırlanamayan şey aslında hiç iyi öğrenilmemiş olur. Uyku ise öğrenilen bilgilerin kalıcı belleğe aktarıldığı dönemdir. Birkaç gece kötü uyumak bile ertesi gün odaklanmayı ve hatırlamayı belirgin biçimde zorlaştırır.

Horlama, uykuda nefes durması ve gün içinde aşırı uyku hâli varsa uyku apnesi de akla gelmelidir; tedavi edildiğinde bellek ve dikkat sorunları çoğu zaman düzelir. Odaklanma sorunlarının diğer nedenlerini odaklanma sorunu ve dikkat dağınıklığı yazımızda anlattık.

Depresyon Unutkanlık Yapar mı?

Evet, depresyon unutkanlığın en sık ve en çok gözden kaçan nedenlerinden biridir. Depresyonda dikkat, konsantrasyon, karar verme ve yeni bilgileri öğrenme becerileri azalır; kişi okuduğunu aklında tutamaz, konuşmaları takip etmekte zorlanır. Araştırmalar, depresyondaki bu bilişsel güçlüklerin oldukça yaygın olduğunu gösterir^[1].

Yaşlılarda depresyon bazen belirgin keyifsizlikten çok unutkanlık ve ilgisizlikle kendini gösterir ve demansla karışabilir. Bu tabloya eski adıyla “yalancı demans” denir^[2]. Depresyon tedavi edildiğinde bellek sorunları da büyük ölçüde düzelebilir; bu yüzden doğru ayırt etmek çok önemlidir.

Depresyon ile Demans Nasıl Ayırt Edilir?

Depresyona bağlı unutkanlık ile demans arasında bazı tipik farklar vardır. Bu farklar kesin bir tanı aracı değildir ve iki durum aynı kişide birlikte de görülebilir. Yine de aşağıdaki tablo, hangi durumda neyin daha olası olduğunu anlamanıza ve hekiminize ne anlatacağınıza karar vermenize yardım edebilir.

Bu ayrımı tek başına yapmak zordur; uzun süren unutkanlıkta değerlendirmeyi bir uzmanın yapması gerekir. Depresyon ve demans birlikte de bulunabilir ve ileri yaşta başlayan depresyon bazen demansın ilk işareti olabilir.

Kaygı ve Dikkat Eksikliği Unutkanlık Yapar mı?

Kaygı bozukluğunda zihin sürekli endişelerle meşgul olduğu için dikkat dağılır ve günlük bilgiler kolayca unutulur. Erişkinlerde de süren dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ise randevuları unutma, eşyaları kaybetme ve işleri yarıda bırakma şeklinde kendini gösterebilir. Bu kişilerde unutkanlık çoğunlukla çocukluktan beri vardır ve yıllar içinde artmaz.

Kaygı ve depresyonla birlikte görülen zihinsel bulanıklık hissini beyin sisi yazımızda, erişkin dikkat eksikliğinin belirtilerini yetişkinlerde DEHB yazımızda anlattık.

Vitamin Eksikliği ve Tiroit Unutkanlık Yapar mı?

B12 vitamini eksikliği, sinir sistemini etkileyerek unutkanlık, dikkat güçlüğü, uyuşma ve keyifsizliğe yol açabilir; özellikle yaşlılarda, uzun süre mide ilacı ya da şeker ilacı kullananlarda ve hayvansal gıda tüketmeyenlerde sık görülür. Tiroit bezinin az çalışması da düşünceleri yavaşlatır ve unutkanlık yapar. Her ikisi de basit kan testleriyle saptanabilir ve tedavi edilebilir.

B12 eksikliğinin ruh hâli ve bellek üzerindeki etkilerini B12 eksikliği ve depresyon yazımızda ayrıntılı ele aldık. Unutkanlık değerlendirmesinde bu testlerin yapılması, tedavi edilebilir nedenlerin gözden kaçmaması için önemlidir^[5].

Hangi İlaçlar Unutkanlık Yapabilir?

Bazı ilaçlar, özellikle yaşlılarda, dikkat ve bellek üzerinde olumsuz etki yapabilir. Benzodiazepin grubu sakinleştiriciler, bazı uyku ilaçları, antikolinerjik etkili alerji, idrar kaçırma ve mide ilaçları ile bazı ağrı kesiciler bu açıdan dikkat gerektirir^[6]. Birden fazla ilacın birlikte kullanılması bu riski artırır.

Unutkanlık yeni bir ilaçtan sonra başladıysa ya da arttıysa bunu hekiminize mutlaka söyleyin; ancak ilacınızı kendi başınıza bırakmayın. Düzenli alkol kullanımı da bellek üzerinde hem kısa hem uzun vadede zararlıdır.

Hafif Bilişsel Bozulma Nedir?

Hafif bilişsel bozulma, kişinin yaşına göre beklenenden daha belirgin bellek ya da düşünme sorunlarının olduğu, ama günlük yaşamın büyük ölçüde korunduğu bir ara durumdur^[3]. Kişi ve yakınları değişikliği fark eder; testlerde de hafif bir düşüklük saptanır. Bu durum her zaman demansa ilerlemez.

Hafif bilişsel bozulması olan kişilerin bir kısmı yıllar içinde demansa ilerlerken bir kısmı aynı düzeyde kalır, bir kısmında ise neden ortadan kalkınca düzelme görülür. Bu yüzden düzenli izlem ve tedavi edilebilir nedenlerin araştırılması önemlidir.

Unutkanlık Ne Zaman Demans Belirtisi Olabilir?

Unutkanlık yavaş yavaş artıyor, yeni bilgiler hiç akılda kalmıyor ve günlük işler bozulmaya başlıyorsa demans akla gelmelidir. Demansın en sık nedeni Alzheimer hastalığıdır; damar kaynaklı ve diğer demans türleri de görülür. Aşağıdaki uyarı işaretlerinden birini kendinizde ya da bir yakınınızda fark ederseniz değerlendirme için beklemeyin^[5].

• Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak.
• Yakın zamandaki olayları ve konuşmaları tamamen unutmak.
• Bildiği yollarda kaybolmak, tarih ve yer karıştırmak.
• Faturaları ödemek, ilaçları düzenlemek, yemek yapmak gibi işlerde zorlanmak.
• Kelime bulmakta belirgin güçlük, kişilik ve davranış değişiklikleri.

Alzheimer’ın erken belirtilerini Alzheimer olduğumu nasıl anlarım yazımızda, demansın türlerini demans nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Unutkanlık Değerlendirmesinde Neler Yapılır?

Değerlendirme, unutkanlığın ne zaman başladığını, nasıl ilerlediğini ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini anlamak için ayrıntılı bir görüşmeyle başlar; mümkünse kişiyi iyi tanıyan bir yakının da görüşmeye katılması istenir. Ardından bellek, dikkat, dil ve planlama becerilerini ölçen kısa bilişsel testler uygulanır.

Tedavi edilebilir nedenleri araştırmak için kan testleri (B12, tiroit, kan sayımı, şeker, böbrek ve karaciğer testleri) istenir; gerekirse beyin görüntülemesi yapılır^[5]. Depresyon ve kaygı da aynı görüşmede değerlendirilir.

Yakınınızda Unutkanlık Fark Ederseniz Ne Yapmalısınız?

Yakınınızda unutkanlık fark ettiğinizde bunu suçlayıcı olmayan, sakin bir dille konuşmak önemlidir. Birçok kişi bellek sorunlarını utanç, korku ya da bağımsızlığını kaybetme kaygısı nedeniyle gizler. “Son zamanlarda biraz yorgun görünüyorsun, birlikte bir kontrole gidelim mi?” gibi destekleyici bir yaklaşım, değerlendirmeye gitmeyi kolaylaştırır.

Görüşmeye giderken unutkanlığın ne zaman başladığını, hangi durumlarda belirginleştiğini ve günlük yaşamda hangi işlerin zorlaştığını kısa notlar hâlinde yazmak değerlendirmeye çok yardımcı olur. Kullanılan ilaçların listesini de yanınızda götürün.

Alkol Unutkanlık Yapar mı?

Evet. Aşırı alkol alımı, içilen gecenin olaylarının hatırlanamamasına yol açabilir; düzenli ve uzun süreli alkol kullanımı ise beyin hücrelerine ve bellek devrelerine kalıcı zarar verebilir. Alkol kullanımı ayrıca B1 vitamini eksikliğine yol açarak ciddi bellek bozukluklarına neden olabilir. Alkolü bırakmak ya da azaltmak bellek için en etkili adımlardan biridir.

Alkol kullanımını azaltmakta zorlanıyorsanız bu durum tek başına bir uzmandan destek almak için yeterli bir nedendir. Erken dönemde bırakıldığında alkole bağlı bellek sorunlarının bir kısmı düzelebilir.

İnternetteki Unutkanlık Testleri Ne Kadar Güvenilir?

İnternetteki testler belirtileriniz hakkında fikir edinmenize ve bir uzmana başvurup başvurmamaya karar vermenize yardım edebilir, ancak tanı koymaz. Bir uzmanın yaptığı bilişsel değerlendirme; görüşme, standart testler, kan tahlilleri ve gerekirse görüntülemeyle birlikte yorumlanır. Test sonucunuz iyi çıksa bile belirtileriniz sizi kaygılandırıyorsa değerlendirme isteyin.

Belleğinizi Korumak İçin Neler Yapabilirsiniz?

Demans riskinin önemli bir bölümünün değiştirilebilir etkenlerle ilişkili olduğu gösterilmiştir^[4]. Düzenli fiziksel etkinlik, tansiyon ve şekerin kontrolü, sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, işitme kaybını tedavi ettirmek ve sosyal ilişkileri sürdürmek bu etkenlerin başında gelir. Bu önlemler beynin yanında kalbi de korur.

• Haftanın çoğu günü en az 30 dakika tempolu yürüyüş yapın.
• Düzenli uyku saatleri edinin.
• Okumak, yeni bir beceri öğrenmek gibi zihni çalıştıran etkinlikleri sürdürün.
• Önemli bilgileri not alın, takvim ve hatırlatıcı kullanın.
• Depresyon ve kaygıyı tedavi ettirin.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Unutkanlık altı aydan uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, işinizi ve günlük düzeninizi etkiliyorsa ya da yakınlarınız bir değişiklik fark ediyorsa bir psikiyatri ya da nöroloji uzmanına başvurun. Keyifsizlik, isteksizlik ve uyku sorunları da eşlik ediyorsa depresyon açısından da değerlendirme yapılması gerekir; çünkü depresyona bağlı unutkanlık tedaviyle düzelebilir.

Ön fikir edinmek için Unutkanlık Testi’ni, Depresyon Testi’ni ve Alzheimer Olabilir miyim? Testi’ni çözebilirsiniz; testler tanı koymaz. Bulunduğunuz ildeki psikiyatri uzmanlarına Psikiyatri Rehberi üzerinden ulaşabilirsiniz. Ani başlayan unutkanlık, konuşma bozukluğu ya da güçsüzlük varsa beklemeden 112’yi arayın.

Kadınlarda ve Erkeklerde Unutkanlık Farklı mı?

Unutkanlığın temel nedenleri kadın ve erkeklerde benzerdir; ancak bazı dönemler ve durumlar cinsiyete göre öne çıkar. Kadınlarda gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz sırasında hormon değişiklikleri ve uykusuzluk geçici unutkanlığa yol açabilir. Tiroit hastalıkları ve demir eksikliği de kadınlarda daha sık görülür.

Erkeklerde ise alkol kullanımı, uyku apnesi, yüksek tansiyon ve damar hastalıklarıyla ilişkili bellek sorunları daha sık karşılaşılan nedenlerdir. Her iki cinsiyette de depresyon, unutkanlığın gözden kaçan önemli bir nedeni olmaya devam eder.

Sık Sorulan Sorular

Genç yaşta unutkanlık neden olur?

Gençlerde unutkanlığın en sık nedenleri stres, uykusuzluk, yoğun ekran kullanımı, depresyon, kaygı ve dikkat eksikliğidir. Bu nedenler tedavi edildiğinde ya da yaşam düzeni değiştiğinde bellek çoğunlukla düzelir.

Antidepresanlar unutkanlık yapar mı?

Bazı antidepresanlar özellikle başlangıçta uyku hâli ve dikkat dağınıklığı yapabilir. Ancak depresyonun kendisi de unutkanlık yaptığı için, tedaviyle ruh hâli düzeldikçe bellek çoğu zaman iyileşir. Yan etki düşünüyorsanız hekiminizle konuşun.

Unutkanlık için vitamin almak işe yarar mı?

Eksiklik varsa, örneğin B12 düşüklüğünde, tedavi unutkanlığı düzeltebilir. Eksiklik yoksa vitamin takviyesinin belleği güçlendirdiği gösterilmemiştir. Önce tahlille eksiklik olup olmadığı belirlenmelidir.

Menopozda unutkanlık olur mu?

Menopoz döneminde birçok kadın unutkanlık ve odaklanma güçlüğü yaşar. Bu durum genellikle geçicidir ve hormon değişiklikleri, uyku bozukluğu ve sıcak basmalarıyla ilişkilidir. Şikâyetler belirginse hekiminizle tedavi seçeneklerini konuşun.

Çok konuşulan yerlerde konuşmaları kaçırmak unutkanlık mıdır?

Kalabalık ortamlarda konuşmaları takip edememek bazen bellekten değil, işitme kaybından kaynaklanır. İşitme kaybı ileri yaşta bilişsel gerilemenin değiştirilebilir risk etkenlerinden biridir; bu yüzden işitme testi yaptırmak ve gerekirse cihaz kullanmak önemlidir.

Unutkanlık tamamen düzelir mi?

Nedenine bağlıdır. Stres, uykusuzluk, depresyon, vitamin eksikliği ya da ilaç yan etkisine bağlı unutkanlık nedeni ortadan kalkınca büyük ölçüde düzelir. Demansta ise tedavi ilerlemeyi yavaşlatmaya ve yaşam kalitesini korumaya yöneliktir.

Unutkanlık için hangi bölüme gidilir?

Unutkanlığa keyifsizlik, kaygı ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa psikiyatri, yürüme bozukluğu, titreme ya da baş ağrısı gibi nörolojik belirtiler varsa nöroloji uzmanı uygun ilk adımdır. Yaşlılarda iki bölüm birlikte değerlendirme yapabilir.

Telefon ve ekran kullanımı unutkanlık yapar mı?

Sürekli bildirim almak ve aynı anda birçok işe bakmak dikkati böler; dikkat bölündüğünde bilgiler belleğe iyi kaydedilmez. Odaklanma gerektiren işlerde bildirimleri kapatmak ve yatmadan önce ekranı bırakmak hem dikkati hem uykuyu iyileştirir.

Unutkanlık hakkındaki bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; bilimsel çalışmalara ve uluslararası kılavuzlara dayanır, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Bellek sorunlarınız için bir uzmana başvurun. Ani başlayan unutkanlık, konuşma bozukluğu, yüzde kayma ya da kol ve bacakta güçsüzlük gibi belirtilerde beklemeden 112’yi arayın.