Demans Nedir? Türleri, Belirtileri ve Alzheimer'dan Farkı

Anahtarı nereye bıraktığını unutmak hemen herkesin başına gelir. Ama aynı soruyu gün içinde defalarca sormak, yıllardır gidilen sokakta yolu şaşırmak ya da faturayı ödemeyi hiç hatırlamamak başka bir şeyin işareti olabilir. Bu yazıda demansın ne olduğunu, türlerini, Alzheimer'dan farkını, nasıl tanındığını ve ailelerin neler yapabileceğini anlatıyoruz.

Demans Nedir?

Demans; bellek, düşünme, yön bulma, anlama, hesap yapma, öğrenme, dil ve muhakeme gibi zihinsel işlevlerin birkaçının birlikte bozulduğu, çoğunlukla süregen ve ilerleyici bir beyin sendromudur. Tek bir hastalık değil, beyne zarar veren farklı hastalıkların ortak adıdır. Bilinç açıktır; kişi uyanıktır ama zihinsel becerileri eskisi gibi çalışmaz.^[2]

Halk arasında "bunama" denen bu tabloda gerileme, kişinin önceki düzeyine göre belirgindir ve iş, alışveriş, para yönetimi ya da kişisel bakım gibi günlük işleri aksatır. Yaşla sıklaşsa da yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası değildir. Güncel psikiyatri sınıflamasında aynı tablo için "majör nörobilişsel bozukluk" adı da kullanılır.

Demans ne kadar yaygın?

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 2021'de dünyada 57 milyon kişi demansla yaşıyordu ve her yıl yaklaşık 10 milyon yeni hasta ekleniyor. Demans bugün dünyada yedinci sıradaki ölüm nedeni ve yaşlılıkta başkasının bakımına muhtaç hâle gelmenin başlıca sebeplerinden biri.^[1] ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, 85 yaş ve üzerindeki kişilerin yaklaşık üçte birinde bir tür demans olabileceğini bildiriyor.^[3]

Türkiye'de 70 yaş üzerindeki kişilerle yapılan daha eski tarihli bir araştırmada yalnızca Alzheimer hastalığının sıklığı yüzde 9,8 bulunmuştur.^[11] Ortalama yaşam süresi uzadıkça hasta sayısının da artması beklenir.

Demans raporlarda hangi kodlarla yazılır?

Türkiye'de sağlık raporlarında kullanılan ICD-10 sınıflamasında demanslar F00–F03 kodları altında toplanır; altta yatan hastalık için ayrıca bir kod eklenebilir.

Unutkanlık Hastalığının Adı Nedir?

Halk arasında "unutkanlık hastalığı" denildiğinde çoğunlukla demans kastedilir. Demans tek bir hastalığın adı değil, bellek, düşünme ve günlük işlevleri giderek bozan bir grup hastalığın genel adıdır. Bu grubun en sık görülen türü Alzheimer hastalığıdır; damarsal demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans da bu grupta yer alır.

Her unutkanlık ise demans değildir. Stres, uykusuzluk, depresyon, kaygı, B12 vitamini eksikliği, tiroid hastalıkları ve bazı ilaçlar da unutkanlığa yol açabilir ve bu nedenlerin çoğu tedavi edilebilir. Unutkanlığın günlük yaşamı etkilemesi, giderek artması ve yakınlar tarafından fark edilmesi değerlendirme için önemli işaretlerdir. Unutkanlığın diğer nedenlerini unutkanlık neden olur yazımızda anlattık.

Demans ile Alzheimer Arasındaki Fark Nedir?

Demans bir şemsiye addır, Alzheimer ise bu şemsiyenin altındaki hastalıklardan biridir. Alzheimer ilerledikçe demansa yol açar, ama her demans Alzheimer'dan kaynaklanmaz; damar hasarı, Lewy cisimcikleri ya da beynin ön bölgelerindeki hücre kaybı da demans yapabilir. Alzheimer, demans vakalarının yüzde 60–70'inden sorumlu tutulan en sık nedendir.^[1]

Alzheimer'da beyinde amiloid ve tau adlı proteinler birikir. Yeni anıların kaydedildiği hipokampus bölgesi erken etkilendiği için hastalık çoğunlukla yakın olayları unutmayla başlar. Başka türlerde ise ilk belirti bellek değil; kişilik değişikliği, yürüme bozukluğu ya da hayal görme olabilir. Alzheimer'ın erken işaretlerini ve olağan unutkanlıktan nasıl ayrıldığını Alzheimer Olduğumu Nasıl Anlarım? yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Demansın Türleri Nelerdir?

Demansın en sık görülen türleri Alzheimer hastalığı, vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demanstır. Bunlara Parkinson hastalığının seyrinde gelişen demans ve birden fazla nedenin bir arada bulunduğu karma demans eklenir. Türler arasındaki sınır her zaman keskin değildir ve karma biçimler sık görülür.

Alzheimer'dan sonra en sık görülen tür vasküler demanstır. Bu türde vücudun bir yanında kas güçsüzlüğü ya da geçici felç gibi inmeyi düşündüren belirtiler acil tıbbi yardım gerektirir.^[5] Lewy cisimcikli demansta sık görülen görsel halüsinasyonlar için halüsinasyonlar yazımıza da bakabilirsiniz.

Genç yaşta demans olur mu?

Evet. Belirtilerin 65 yaşından önce başladığı genç başlangıçlı demans, bütün vakaların yüzde 9'una kadarını oluşturur.^[1] Bu yaş grubunda frontotemporal demansın payı yaşlılara göre daha yüksektir ve bu türün tanısı çoğunlukla 45–65 yaşları arasında konur.^[6]

Geri döndürülebilir demans var mı?

Demansa benzeyen belirtilerin bir kısmı tedavi edilebilir bir nedenden kaynaklanır. B12 vitamini eksikliği, tiroid hormonu, kan şekeri, sodyum ya da kalsiyum düzeyindeki bozukluklar, uzun süreli ağır alkol kullanımı, bazı ilaçlar, bazı beyin enfeksiyonları ve beyinde sıvı birikmesiyle giden normal basınçlı hidrosefali erken bulunursa belirtiler durdurulabilir ya da geriletilebilir.^[9] Beyin tümörü, kafa travması ve böbrek ya da karaciğer hastalıkları da benzer bellek sorunlarına yol açabilir.

Bu yüzden unutkanlığı "yaşlılıktandır" deyip geçiştirmek yerine nedenini araştırmak gerekir.

Demansın Belirtileri Nelerdir?

Demans yalnızca unutkanlık demek değildir; konuşma, düşünme, duygular ve davranış da etkilenir. Erken dönemde yakın olayları unutma, eşyaları sık kaybetme, tanıdık yerlerde kaybolma, zamanı karıştırma, sohbeti izleyememe, kelime bulamama ve alışılmış işleri yapmakta zorlanma sık görülür. Belirtiler kişiden kişiye ve türe göre değişir.

Duygu durumu ve davranış değişiklikleri bazen bellek sorunlarından önce başlar; kişilik değişikliği ve iş ya da sosyal ortamlardan çekilme bunlara örnektir.

Demansın evreleri nelerdir?

Demans çoğunlukla yavaş ilerler ve kabaca hafif, orta ve ileri evrelere ayrılır. İlerleme hızı altta yatan nedene ve kişiye göre değişir; bazı demanslar hızla ağırlaşırken bazıları yıllar içinde kötüleşir. Alzheimer hastalığı bellekle ilgili bölgelerden başlayıp 10–15 yıllık bir süre içinde beynin diğer bölgelerine yayılabilir.^[11]

İleri evrede yutma güçlüğü boğulma ve göğüs enfeksiyonu riskini artırır; iştahsızlık ve kilo kaybı da sık görülür.

Demans Neden Olur, Risk Etkenleri Nelerdir?

Demansa yol açan hastalıkların çoğunda beyinde anormal proteinler birikir; bu birikim sinir hücrelerinin çalışmasını bozar ve zamanla hücreler ölür. Vasküler demansta ise sorun beyne giden kan akımının azalmasıdır. Hücre kaybı arttıkça beynin ilgili bölgeleri küçülür ve belirtiler hasarın bulunduğu bölgeye göre şekillenir.

Yaş, bilinen en güçlü risk etkenidir. Bunun yanında bazı sağlık sorunları, yaşam alışkanlıkları ve çevresel etkenler de riski artırır.^[1]

• Sağlık sorunları: yüksek tansiyon, diyabet, fazla kilo, depresyon, görme ve işitme kaybı, kötü uyku, kafa travması ve inme
• Yaşam alışkanlıkları: sigara, zararlı düzeyde alkol kullanımı, hareketsizlik, sosyal yalnızlık, düşük eğitim düzeyi
• Çevre: hava kirliliği

Demans genetik mi?

Demansın büyük çoğunluğu tek başına genlerle açıklanmaz; genellikle kalıtsal yatkınlık ile sigara ve düzenli egzersiz yapmama gibi çevresel etkenlerin birleşimiyle gelişir. Frontotemporal demans, sık görülen diğer türlere göre ailede daha fazla tekrarlar. Genç yaşta başlayan Alzheimer ve vasküler demansta da bazı kişilerde genetik bir neden bulunur; buna karşın Alzheimer tanısı koymak için ApoE gen testi kullanılmaz.^[7]

Demans önlenebilir mi?

Bütün demansları önlemenin kesin bir yolu yoktur. Ancak değiştirilebilen risk etkenleri ele alındığında vakaların yaklaşık onda dördünün önlenebileceği hesaplanmıştır.^[5] Kalbi koruyan alışkanlıklar beyni de korur.

• Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi orta şiddette hareket etmek, haftada iki gün kas güçlendirici egzersiz yapmak
• Tansiyonu, kolesterolü ve kan şekerini düzenli kontrol ettirmek
• Sigarayı bırakmak, alkolden uzak durmak
• İşitme kaybı varsa işitme cihazı kullanmak
• Arkadaş ve aile ilişkilerini sürdürmek, yeni şeyler öğrenmeye devam etmek
• Depresyonu tedavisiz bırakmamak

Demans Hangi Durumlarla Karıştırılır?

Her unutkanlık demans değildir. Yaşa bağlı olağan unutkanlık, hafif bilişsel bozukluk, deliryum ve depresyon demansa benzeyen tablolar yaratabilir. Aralarındaki temel fark belirtilerin nasıl başladığı, ne kadar sürdüğü ve günlük yaşamı ne ölçüde bozduğudur. Bu ayrım önemlidir, çünkü bu durumların bir kısmı tamamen tedavi edilebilir.

Arada bir kötü karar vermek ya da hangi gün olduğunu unutup sonra hatırlamak olağan yaşlanmada görülür; kararların çoğu zaman yanlış olması ya da tarihi ve mevsimi takip edememek ise demansı düşündürür.^[4] Hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerin hepsinde demans gelişmez.

Unutkanlık ne zaman demans işareti olabilir?

Aynı soruları tekrar tekrar sormak, iyi bilinen yerlerde kaybolmak, tarif ya da yönergeleri izleyememek, zamanı, kişileri ve yerleri giderek daha çok karıştırmak ve kendine bakmayı ihmal etmek hekime danışmayı gerektiren işaretlerdir. Emeklilik ya da eş kaybı gibi zor yaşam olaylarından sonra görülen dalgınlık ise çoğunlukla geçicidir ve duygular yatıştıkça düzelir. Kaygı ve depresyona bağlı dalgınlık için beyin sisi yazımıza bakabilirsiniz.

Günlük unutkanlığınızın düzeyi hakkında ön fikir edinmek için Unutkanlık ve Hafıza Testi'ni kullanabilirsiniz; test tanı koymaz.

Deliryum ile demans nasıl ayrılır?

Deliryum; enfeksiyon, ilaç, ameliyat, sıvı ve tuz dengesizliği ya da alkol yoksunluğu gibi nedenlerle aniden gelişen ağır bir kafa karışıklığıdır. Belirtiler gün içinde dalgalanır, çoğunlukla yaklaşık bir hafta sürer ve zihinsel işlevlerin tamamen düzelmesi birkaç haftayı bulabilir.^[10] Deliryum demansı olan birinde de ortaya çıkabilir; ikisini ayırmak mümkün değilse önce deliryum tedavi edilir.^[7] Ayrıntılar için deliryum rehberimize bakabilirsiniz.

Depresyon demans gibi görünebilir mi?

Evet. Depresyon ve kaygı bellek ve dikkat sorunlarına yol açabilir; bu yakınmalar depresyon başarıyla tedavi edildiğinde çoğunlukla geçer. Öte yandan tedavi edilmeyen depresyon ileride demans riskini artırabilir, depresyon demansın bir parçası olarak da ortaya çıkabilir. Bu yüzden ileri yaşta başlayan çökkünlük ve unutkanlık birlikte değerlendirilmelidir.

Depresyonun belirtilerini depresyon rehberimizde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Hafif bilişsel bozukluk demansa dönüşür mü?

Her zaman dönüşmez. Hafif bilişsel bozukluk, günlük yaşamı bozmayacak kadar hafif kalan bellek, dikkat ve planlama sorunlarını anlatır; kendi başına bir demans nedeni değildir. Depresyon, kaygı ya da tiroid sorunu gibi altta yatan bir hastalıktan kaynaklanıyorsa bu hastalık tedavi edildiğinde belirtiler çoğunlukla kaybolur. Bazı kişilerde ise ileride demans gelişme riski artar ve bu demans en sık Alzheimer hastalığına bağlıdır.^[6]

Bellek yakınmaları giderek artıyor ya da günlük işleri aksatmaya başlıyorsa değerlendirmenin yinelenmesi için hekime yeniden başvurmak gerekir.

Demans Tanısı Nasıl Konur?

Demans tanısı tek bir testle konmaz. Hekim önce kişinin ve onu iyi tanıyan bir yakınının anlattıklarını dinler, muayene yapar, kan ve idrar tetkikleriyle geri döndürülebilir nedenleri araştırır ve kısa bir bilişsel test uygular. Bu nedenler dışlandıktan sonra hâlâ demanstan şüpheleniliyorsa uzman değerlendirmesi yapılır.^[7]

1. Öykü: belirtilerin ne zaman ve nasıl başladığı, günlük işlere etkisi, davranış ve kişilik değişiklikleri, kullanılan ilaçlar ve ailede demans olup olmadığı
2. Fizik ve nörolojik muayene, tansiyon ölçümü
3. Kan ve idrar tetkikleri: tam kan sayımı, B12 vitamini, folik asit, tiroid işlevleri, böbrek ve karaciğer değerleri, kan şekeri; frengi ve HIV testleri^[8]
4. Bilişsel testler: Mini Mental Test, Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA) ya da Mini-Cog gibi kısa ölçekler; gerekirse ayrıntılı nöropsikolojik değerlendirme
5. Beyin görüntüleme: inme, tümör ya da sıvı birikimi gibi nedenleri dışlamak ve türü belirlemek için MR ya da bilgisayarlı tomografi
6. Gerekirse PET ya da beyin omurilik sıvısı incelemesi; duygu durumu değişikliklerinde psikiyatrik muayene

Hafıza testi normal çıkarsa demans yok demektir?

Hayır. Kısa bilişsel testlerin sonucu normal çıksa bile demans yalnızca bu nedenle dışlanmaz.^[7] Hiçbir bilişsel test tek başına tanı koydurmaz, çünkü tanı için günlük işlevlerde de gerileme olması gerekir.^[8] Testler zaman içinde tekrarlanarak değişim izlenir.

Kâğıt kalemle yapılan bu testlerin puanı eğitim düzeyinden de etkilenir. Okuma yazması zayıf biri demansı olmadığı hâlde düşük puan alabilir; eğitim düzeyi yüksek biri ise demansı olduğu hâlde yüksek puan alabilir.^[5]

Beyin MR'ı ya da tomografi demansı kesin gösterir mi?

Hayır. Beyin görüntülemesi de bellek testleri gibi tek başına tanı koydurmaz; geniş bir değerlendirmenin parçasıdır ve öteki testler demansı güçlü biçimde düşündürüyorsa herkeste gerekmeyebilir. MR, damar hasarını ve beynin belirli bölgelerindeki küçülmeyi göstererek türün belirlenmesine yardım eder: frontotemporal demansta alın ve şakak lobları, Alzheimer'ın erken döneminde ise çoğunlukla yalnızca şakak lobları küçülür.^[5]

Tomografi beynin yapısı hakkında MR kadar ayrıntı vermez; daha çok inme ya da tümör gibi nedenleri görmek için kullanılır. Görüntülemede belirgin bir değişiklik bulunmaması demans olmadığı anlamına gelmez.

Demans için hangi doktora gidilir?

İlk adım çoğunlukla aile hekimidir; aile hekimi gerekli tetkikleri başlatır ve kişiyi uzmana yönlendirir. Tanıyı genellikle nöroloji uzmanı, yaşlılık psikiyatrisi alanında deneyimli psikiyatri uzmanı ya da geriatri uzmanı koyar. Muayeneye kişiyi iyi tanıyan bir yakının da gelmesi, değişiklikleri anlatması ve söylenenleri akılda tutması açısından yararlıdır.

Demans Tedavi Edilebilir mi?

Demansa yol açan hastalıkların çoğunun bugün için kesin tedavisi yoktur. Buna karşın B12 eksikliği ya da tiroid sorunu gibi geri döndürülebilir nedenler tedavi edilir, bazı ilaçlar belirtileri hafifletebilir. Rehabilitasyon, bilişsel uyarım, fiziksel etkinlik ve bakım verene destek gibi ilaç dışı yöntemler de yaşam kalitesini ve günlük işlevselliği iyileştirebilir.

İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzuna göre kolinesteraz inhibitörleri hafif ve orta Alzheimer'da, memantin ise bu ilaçları kullanamayan orta düzeydeki hastalarda ya da ağır Alzheimer'da seçenektir; kolinesteraz inhibitörleri yalnızca hastalık ağırlaştı diye kesilmez. Aynı kılavuz frontotemporal demansta bu ilaçların kullanılmamasını, vasküler demansta ise ancak eşlik eden Alzheimer, Lewy ya da Parkinson demansı düşünülüyorsa denenmesini önerir.^[7] Bu ilaçların yararı çoğu zaman sınırlı kalır ve her hasta yanıt vermez. İlaç seçimi ve dozu yalnızca hekim tarafından belirlenir.

Donepezil, rivastigmin bandı, galantamin ve memantinin nasıl kullanıldığını, yan etkilerini ve hangi durumlarda dikkat gerektirdiğini Alzheimer ilaçları rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.

Demanstaki huzursuzluk ve saldırganlık nasıl ele alınır?

Huzursuzluk, bağırma ya da saldırganlık görüldüğünde önce ağrı, deliryum ya da uygun olmayan bakım gibi nedenler araştırılır ve ilk seçenek ilaç dışı yaklaşımlardır. Antipsikotik ilaçlar yalnızca kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa ya da huzursuzluk, halüsinasyon ve sanrılar ağır sıkıntı yaratıyorsa, en düşük etkili dozda ve en kısa süreyle kullanılır. Tedavi en az altı haftada bir yeniden gözden geçirilir; Lewy cisimcikli ve Parkinson demansında bu ilaçlar hareket belirtilerini ağırlaştırabilir, bazen ağır duyarlılık tepkilerine yol açabilir.^[7]

Kendini ifade edemeyen demanslı kişide ağrı nasıl anlaşılır?

İleri evrede kişi ağrısını sözle anlatamayabilir. İnleme, iç çekme, dokunulduğunda yüzünü buruşturma, ağrıyan yeri korumak için alışılmadık biçimde oturma, huzursuzlaşma ya da saldırganlaşma ağrının işareti olabilir.^[14] Davranış aniden değiştiğinde ağrının yanı sıra kabızlık ya da idrar yolu enfeksiyonu gibi bedensel nedenler de düşünülmeli ve hekime başvurulmalıdır.

Akşamları artan huzursuzluk ve gece uyanmaları için ne yapılabilir?

Hava kararmaya başlarken huzursuzluk, sinirlilik ve kafa karışıklığının artmasına gün batımı sendromu denir; kişinin aşırı yorulması bu tabloyu artırabilir.^[13] Demans vücudun uyku ve uyanıklık düzenini de bozabilir. Kişi gece olduğunu fark etmeden defalarca kalkabilir ve bakım verenin uykusu da bölünür.

• Öğleden sonra ve akşam saatlerinde kahve, çay, kola gibi kafeinli içeceklerden ve alkolden uzak durun.
• Gündüz uzun uykuları ve akşamüstü uyuklamayı azaltmaya çalışın.
• Gündüz programını çok fazla etkinlikle doldurmayın.
• Yatak odasını rahat tutun; gerekirse gece lambası ya da karartma perdesi kullanın.

İngiltere'nin ulusal kılavuzu, demanstaki uyku sorunları için uyku alışkanlıkları eğitimi, gün ışığı, egzersiz ve kişiye özel etkinlikleri bir arada kullanan bir planın düşünülmesini önerir; Alzheimer hastalığındaki uykusuzluk için ise melatonini önermez. Aynı kılavuz, sık kullanılan bazı ilaçların zihinsel işlevleri daha da bozabileceğine dikkat çeker.^[7] Bu yüzden reçetesiz satılanlar da dahil hiçbir uyku ilacı ya da sakinleştirici hekime danışılmadan verilmemelidir.

Yeni Alzheimer ilaçları demansı durdurur mu?

Alzheimer hastalarının beynindeki amiloid birikimini azaltan yeni tedaviler, özellikle erken dönemde başlandığında bazı kişilerde hastalığın ilerleyişini yavaşlatabilir; ancak ciddi yan etkileri vardır.^[9] Bu tedaviler demansı ortadan kaldırmaz ve bütün demans türleri için geçerli değildir. Kimin uygun aday olduğunu yalnızca izleyen uzman değerlendirebilir.

Vitaminler ya da bitkisel ürünler işe yarar mı?

İngiltere'nin ulusal kılavuzu demans tedavisi için ginseng, E vitamini takviyesi, bitkisel karışımlar ve akupunktur önermez.^[7] Belleği güçlendireceğini ya da demansı önleyeceğini vaat eden hap, takviye ve beyin oyunları güvensiz olabilir, boşa para harcatabilir ve kullanılan diğer tedavilerle çakışabilir. Kanda bir eksiklik saptanmışsa, örneğin B12 düşüklüğünde, tedaviyi hekim planlar.

Demanslı Bir Yakınınıza Nasıl Destek Olabilirsiniz?

Demanslı bir yakına destek olmak sabır, düzenli bir gün akışı, güvenli bir ev ve doğru iletişim gerektirir. Kişiyi sürekli düzeltmeye çalışmak yerine onu nazikçe yönlendirmek ve güven vermek, huzursuzluğu önlemede daha iyi sonuç verir. Bakım verenin kendi sağlığını koruması da bakımın sürebilmesi için şarttır.

• Yavaş ve net konuşun, kısa cümleler kurun; göz teması kurun ve yanıt vermesi için zaman tanıyın.
• Karmaşık seçenekler yerine iki basit seçenek sunun.
• Konuşurken televizyon ya da radyo gibi dikkat dağıtan sesleri azaltın.
• Oturuyorsa onunla aynı hizaya inin; sesinizi sakin ve sıcak tutun, rahatsız olmuyorsa elini tutun.
• Söylediği yanlış olsa bile tartışmaya girmeyin; duygusuna karşılık verip konuyu yumuşakça değiştirin.
• Yemek, ilaç ve uyku saatlerini her gün aynı düzende tutun.
• Gündüz gün ışığına çıkmasını ve hareket etmesini sağlayın; bu, gece uykusunu düzenlemeye yardım eder.

Aynı soruyu tekrar soran ya da sürekli eve gitmek isteyen yakına nasıl davranılmalı?

Aynı soruyu tekrar sormak bellek kaybının bir sonucu olabilir; kişi az önce ne sorduğunu hatırlamıyordur ve bilerek zorluk çıkarmaz. Saati sık soruyorsa görebileceği bir yere kolay okunan bir saat koymak, sorunun altındaki kaygıyı fark edip güven vermek ve sevdiği bir konuyu açmak işe yarar.^[12]

Kendi evindeyken eve gitmek istemesi, yıllar önce ölmüş bir yakınını sorması ya da sizi odadan odaya izlemesi de görülebilir; bunun altında çoğu zaman güvensizlik ve kaygı yatar. Eve gitmek istediğinde ona güvende olduğunu söylemek, ölmüş yakınını sorduğunda ise ölüm haberini yeniden vermek yerine o dönemin anılarını konuşmak önerilir. Peşinizden ayrılmıyorsa ütü ya da yemek gibi ev işlerini yaparken onu yanınızda tutmak da rahatlatabilir.

Evde güvenlik için nelere dikkat edilmeli?

Hastalık ilerledikçe araç kullanmayı bırakma zamanı, evden çıkıp kaybolma, ocakta yemek unutma ve yangın, kendi yemeğini hazırlayamama ve maddi istismara açık hâle gelme gibi güvenlik sorunları öne çıkar. Evden çıkarken üzerinde kimliği, adresi ve bir yakınının telefon numarası bulunmalıdır. İlaçlar, kesici aletler ve ateşli silahlar ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır.

Demanslı yakın yemek yemiyor ya da yutmakta zorlanıyorsa ne yapılmalı?

Demansta yemeğe ilgi azalabilir; bu, erken evrede başlayıp hastalık ilerledikçe artabilir. Az miktarda yemek vermek, ne yediğini ona anlatmak, karşısına değil yanına oturmak ve her lokmayı yuttuğundan emin olduktan sonra yenisini vermek yardımcı olur. Yeterli kalori alamıyorsa ek besin desteğini hekimle konuşun.

Yutma güçlüğü başladığında yemekleri küçük parçalara bölmek ya da ezerek yumuşatmak, pipet yerine bardaktan küçük yudumlar vermek ve acele ettirmemek yutmayı kolaylaştırabilir. Uyuklayan ya da yatan kişiye yemek verilmez; kişi yemek boyunca ve sonrasında en az 20 dakika dik oturmalıdır.^[14]

Yemekte öksürme ya da boğulma oluyorsa yutmanın güvenliği için dil ve konuşma terapistinden destek istenebilir. İngiltere'nin ulusal kılavuzu ayrıca ağır demansta sondayla (tüple) beslemenin, geri döndürülebilir bir ek hastalık olmadıkça rutin olarak kullanılmamasını önerir.^[7] Bu karar izleyen hekim ve aile tarafından, kişinin önceden dile getirdiği istekler de göz önünde tutularak birlikte verilir. Yemek sırasında lokma takılır ve kişi nefes alamaz hâle gelirse vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

İleri evre demansta bakımda nelere dikkat edilmeli?

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü'nün ileri evre Alzheimer için önerilerine göre kendi başına hareket edemeyen kişinin pozisyonu en az iki saatte bir değiştirilmelidir; yatağın üstüne serilen köpük, jel ya da hava dolgulu bir ped de bası yarasını önlemeye yardım eder. Topukta, kalçada, belde ve başın arka kısmında deri renginin değişmesi erkenden hekime bildirilmelidir. Kollarda, bacaklarda ya da bütün vücutta ani kasılmalar fark edilirse de hekime hemen haber verilmelidir.^[14]

İdrar kaçırma her zaman hastalığın kendisinden kaynaklanmaz; bazı ilaçlar, idrar yolu enfeksiyonu, prostat büyümesi, diyabet ya da kafein de buna yol açabilir. Nedeni hekimin araştırması gerekir, çünkü bu durumlarda idrar kaçırma tedavi edilebilir.

İngiltere'nin ulusal kılavuzu, rahatlatıcı (palyatif) bakımın tanı anından başlayarak kişinin ihtiyaçlarına göre sunulmasını önerir. Son dönemde hikâye anlatmak, fotoğraf göstermek, müzik dinletmek, hafif masaj yapmak ya da yalnızca yanında olmak kişiyi sakinleştirebilir.

Bakım veren kendini nasıl korur?

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre demanslı kişilere bakan aile üyeleri ve yakınlar günde ortalama 5 saatini bakım ve gözetime ayırıyor; bakım saatlerinin yüzde 70'ini kadınlar üstleniyor.^[1] Hayal görme, huzursuzluk ya da bağırma gibi davranışsal belirtiler aileleri çoğu zaman unutkanlıktan daha fazla zorlar. Bu yük uzun sürdüğünde bakım verenin kendi ruh ve beden sağlığı da bozulabilir.

Düzenli mola vermek, işleri aile içinde paylaşmak, destek gruplarına katılmak ve gerektiğinde profesyonel yardım almak tükenmeyi önlemeye yardım eder. Belirtileri ve baş etme yollarını bakım veren tükenmişliği yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Hukuki ve mali planlama için ne zaman harekete geçilmeli?

Karar verme yeteneği zamanla azalacağı için bu konuşmaları erken dönemde, kişi kendi tercihlerini hâlâ dile getirebilirken yapmak gerekir. Kararlarda destek olacak güvenilir kişilerin belirlenmesi ve bakımla ilgili isteklerin önceden konuşulması önerilir. Tapu ya da noter işlemleri için istenen rapor hakkında akli meleke raporu, ileri evrede gündeme gelebilecek kısıtlama süreci için vasi tayini yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Kendinizde ya da bir yakınınızda unutkanlık giderek artıyor, günlük işleri aksatıyor ya da sizi kaygılandırıyorsa beklemeden bir hekime başvurun. Erken tanı hem tedavi edilebilir nedenlerin bulunmasını sağlar hem de kişinin ve ailesinin geleceği birlikte planlamasına zaman kazandırır. Belirtilerin ne zaman başladığını not etmek muayeneyi kolaylaştırır.

Aşağıdaki durumlarda ise beklemeden 112'yi arayın ya da acil servise başvurun:

• Saatler ya da günler içinde başlayan kafa karışıklığı, uyuklama ya da anlamsız konuşma (deliryum olabilir)
• Yüzde kayma, kolda ya da bacakta güç kaybı, konuşma bozukluğu gibi inme belirtileri
• Kendine ya da başkasına zarar verme riski
• Evden çıkıp kaybolma, yemeyi ve içmeyi reddetme

Kendi bellek yakınmalarınız hakkında ön fikir edinmek isterseniz Alzheimer Olabilir miyim? testini deneyebilirsiniz. Sitedeki testler tanı koymaz ve muayenenin yerini tutmaz.

Sık Sorulan Sorular

Demans ile bunama aynı şey mi?

Evet. Bunama, demansın halk arasındaki adıdır. Tıpta daha çok demans terimi kullanılır; güncel sınıflamalarda majör nörobilişsel bozukluk adı da geçer.

Demans ölümcül bir hastalık mı?

Demans ilerleyici bir durumdur ve dünyada ölüm nedenleri arasında yedinci sıradadır. Yaşam süresi altta yatan nedene, yaşa ve eşlik eden hastalıklara göre değişir; ileri evrede yutma güçlüğü ve enfeksiyonlar önemli risklerdir.

Demans tamamen iyileşir mi?

B12 eksikliği, tiroid sorunu ya da ilaç yan etkisi gibi tedavi edilebilir bir neden varsa belirtiler düzelebilir. Alzheimer gibi ilerleyici türlerde kesin tedavi yoktur, ancak tedavi ve destekle kişi uzun süre etkin bir yaşam sürebilir.

Demanslı biri araç kullanabilir mi?

Demans araç kullanma güvenliğini etkiler; hastalık ilerledikçe mesafe algısı, dikkat ve karar verme bozulur. Araç kullanmaya devam edilip edilemeyeceği tanı konduğunda hekimle konuşulmalı, sürücü sağlık raporu kurallarına uyulmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; yakınınızdaki unutkanlığın demans mı yoksa tedavi edilebilir başka bir durum mu olduğunu ancak onu muayene eden hekim ve yapılacak tetkikler gösterebilir. Saatler içinde gelişen ağır kafa karışıklığı, yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük fark ederseniz vakit kaybetmeden 112'yi arayın.