Akatizi Nedir? Yerinde Duramamanın Ötesindeki Huzursuzluk

Akatizi, çoğunlukla bazı psikiyatrik ilaçların başlanması ya da doz artışından sonra ortaya çıkan, yoğun bir iç huzursuzluk ve yerinde duramama hâlidir. Kişi oturamaz, sürekli yürür ya da ağırlığını bir ayağından diğerine aktarır. Bir ilaç yan etkisidir, tedavi edilebilir; ilacı kendi başınıza kesmeden hekiminize aynı gün haber verin.

Akatizi nasıl bir histir?

Akatizinin iki yüzü vardır: içte hissedilen dayanılmaz huzursuzluk ve bunun dışa yansıyan hareketleri. Kişiler bunu “içim içime sığmıyor”, “derimin içinde rahat edemiyorum” ya da “bir motor durmadan çalışıyor” diye anlatır. Belirtilerin ölçülmesinde, hem bu iç hissi hem de gözlenen hareketleri birlikte değerlendiren ölçekler kullanılır.^[1]

• Oturduğu yerde duramama, sürekli kalkıp oturma
• Odada bir aşağı bir yukarı yürüme
• Ayaktayken ağırlığı bir ayaktan diğerine aktarma, yerinde sayma
• Otururken bacakları sallama, sürekli bacak değiştirme
• Yoğun gerginlik, sinirlilik, sabırsızlık ve “delirecekmiş gibi” olma hissi

Hareketler istemlidir; kişi içteki sıkıntıyı biraz olsun hafifletmek için hareket eder. Bu yönüyle istemsiz kasılmaların olduğu diğer hareket bozukluklarından ayrılır.

Hangi ilaçlar akatiziye yol açar?

Akatizi en sık antipsikotiklerle görülür; bunlar arasında hem eski kuşak ilaçlar hem de yeni kuşaktan aripiprazol, lurasidon ve kariprazin gibi ilaçlar öne çıkar.^[5] Bazı antidepresanlar, özellikle tedavinin ilk haftalarında, benzer bir huzursuzluğa yol açabilir. Psikiyatri dışında reçete edilen bazı ilaçlar da akatiziye neden olabilir.

• Antipsikotikler (en sık neden)
• Serotonin geri alım inhibitörleri ve benzeri antidepresanlar
• Metoklopramid gibi bulantı önleyici ilaçlar
• Baş dönmesi ve migrende kullanılan flunarizin ve sinarizin
• Bu ilaçların birden kesilmesi ya da doz azaltılması

Risk; yüksek doz, hızlı doz artışı, birden fazla ilacın birlikte kullanılması ve daha önce akatizi geçirmiş olmakla artar.^[2]

Akatizi ne zaman başlar, ne kadar sürer?

Akatizinin en sık görülen türü, yeni bir ilaca başladıktan ya da dozu artırdıktan sonraki günler veya ilk birkaç hafta içinde ortaya çıkan akut akatizidir.^[4] Neden düzenlendiğinde çoğu zaman günler ya da birkaç hafta içinde geriler. Uzun süreli kullanımda geç başlayan ve ilaç kesildikten sonra görülen türler daha inatçı seyredebilir.

Akatizi hangi durumlarla karışır?

Akatizi en çok kaygı, hastalığın kötüleşmesi ve huzursuz bacak sendromuyla karıştırılır. Özellikle psikoz ya da mani tedavisi gören birinde akatizi, hastalığın alevlenmesi sanılıp ilacın dozu artırılırsa tablo daha da ağırlaşır; kılavuzlar bu yüzden yan etkilerin düzenli sorgulanmasını önerir.^[3] Bu yüzden ayrımı yapmak tedavinin yönünü değiştirir; aşağıdaki tablo ana farkları özetler.

Huzursuz bacak sendromunun ayrıntıları için huzursuz bacak yazımıza bakabilirsiniz.

Akatizi neden ciddiye alınmalı?

Akatizi yalnızca rahatsız edici bir yan etki değildir. Yoğun iç sıkıntısı çaresizlik, dürtüsel davranışlar, öfke patlamaları ve bazı kişilerde kendine zarar verme düşünceleriyle ilişkili bulunmuştur.^[5] Ayrıca kişilerin ilacı kendiliğinden bırakmasının sık nedenlerinden biridir; bu da altta yatan hastalığın yeniden alevlenmesine yol açabilir.

Huzursuzluğa kendinize zarar verme ya da ölüm düşünceleri eşlik ediyorsa ya da dayanılmaz hâle geldiyse beklemeyin; hekiminize hemen ulaşın ya da acil servise başvurun, gerekirse 112’yi arayın.

Akatizi nasıl tedavi edilir?

Tedavinin ilk adımı sorumlu ilacı gözden geçirmektir: doz azaltılabilir, artış daha yavaş yapılabilir ya da akatizi riski daha düşük bir ilaca geçilebilir.^[2] Bu mümkün değilse ya da yeterli olmazsa, huzursuzluğu azaltan ek ilaçlar kısa süreliğine kullanılabilir. Bu kararları ilacı yazan hekim verir.

• Propranolol: Düşük dozda en sık kullanılan seçeneklerden biridir; astım ve bazı kalp hastalıklarında uygun değildir.
• Düşük doz mirtazapin: Randomize bir çalışmada propranolol kadar etkili bulunmuştur.^[6]
• Benzodiazepinler: Kısa süreli rahatlama sağlayabilir; bağımlılık riski nedeniyle uzun kullanılmaz.

Bu süreçte kafein ve enerji içeceklerini azaltmak, hafif yürüyüş ve gevşeme egzersizleri huzursuzluğu daha katlanılır kılabilir. Yakınlarınıza bunun bir ilaç yan etkisi olduğunu anlatmanız, huzursuzluğunuzun kabalık ya da sabırsızlık sanılmasını önler. Belirtilerinizi gözden geçirmek için Neden Sürekli Hareket Etme İsteği Duyuyorum Testi fikir verebilir; test tanı koymaz.

Hekime ne söylemelisiniz?

Akatizi bazen “biraz gerginim” diye anlatıldığı için gözden kaçar. Hekiminize belirtilerin hangi ilaçtan ya da doz değişikliğinden sonra başladığını, iç huzursuzluğun ne kadar yoğun olduğunu ve oturup durabilip duramadığınızı açıkça söyleyin. Bu bilgiler doğru tanı ve hızlı düzenleme için yeterlidir.

• Son başlanan ya da dozu değişen ilaç ve tarihi
• Huzursuzluğun gün içinde ne zaman arttığı
• Kullandığınız diğer ilaçlar, özellikle bulantı ve baş dönmesi ilaçları
• Uykunuz ve kendinize zarar verme düşüncesi olup olmadığı

Sık Sorulan Sorular

Akatizi kalıcı mıdır?

Akut akatizi çoğu zaman sorumlu ilaç düzenlendiğinde tamamen geçer. Uzun süreli ilaç kullanımı sonrasında geç ortaya çıkan türler daha uzun sürebilir ve izlem gerektirir. Erken fark edilip tedavi edilmesi, kalıcılaşma olasılığını azaltır.

Akatizi olunca ilacı bırakmalı mıyım?

Hayır, kendi başınıza bırakmayın. İlacın birden kesilmesi altta yatan hastalığı alevlendirebilir ve bazı durumlarda kesilmenin kendisi de huzursuzluğa yol açabilir. Aynı gün hekiminize ulaşın; doz ya da ilaç değişikliğine birlikte karar verin.

Antidepresan da akatizi yapar mı?

Evet, özellikle tedavinin ilk haftalarında bazı kişilerde iç huzursuzluk ve yerinde duramama görülebilir. Bu durum genellikle doz ayarıyla düzelir. Antidepresan başladıktan sonra ortaya çıkan belirgin huzursuzluğu, özellikle gençlerde, hekime hemen bildirmek önemlidir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. İlaç kullanırken huzursuzluk yaşıyorsanız ilacınızı yazan hekime danışın. Psikozun tedavisi hakkında bilgi için psikoz yazımıza bakabilirsiniz.