Akut Stres Bozukluğu Nedir? TSSB'den Farkı

Kaza, saldırı, deprem ya da ani kayıptan sonraki ilk günlerde olay zihinde tekrar tekrar oynar, uyku gelmez, beden sürekli tetiktedir ve her şey rüya gibi uzak hissedilir. Bu tepkiler yoğunlaşıp günlük hayatı bozduğunda adı akut stres bozukluğudur. Bu yazıda akut stres bozukluğunun ne olduğunu, travma sonrası stres bozukluğundan farkını ve ilk haftalarda ne yapılması gerektiğini anlatıyoruz.

Akut Stres Bozukluğu Nedir?

Akut stres bozukluğu, ölüm, ciddi yaralanma ya da cinsel şiddet gibi travmatik bir olayın doğrudan yaşanması, tanık olunması ya da yakından öğrenilmesinden sonra ortaya çıkan ve olaydan sonraki üç gün ile bir ay arasında süren belirti kümesidir. Tanı için toplam dokuz belirtinin bulunması ve işlevin bozulması gerekir. Bir ayı aşan belirtiler ise travma sonrası stres bozukluğu olarak değerlendirilir.

Bu tanı, travma sonrası ilk haftalarda yoğun tepki veren kişileri tanımak ve erken destek sağlamak için tanı sistemlerine eklenmiştir. Travmadan sonra herkes bir tepki verir; ancak akut stres bozukluğunda tepki, kişinin uyumasını, çalışmasını ve ilişkilerini sürdürmesini engelleyecek düzeydedir. Tablo geçicidir; ancak geçici olması hafif olduğu anlamına gelmez. Bu dönem, kalıcı bir bozukluğun önlenebileceği bir fırsat penceresidir.

Travmatik olaydan sonra akut stres bozukluğu görülme oranı olayın türüne göre değişir: trafik kazalarından sonra yaklaşık her altı ile sekiz kişiden birinde, kişiler arası şiddetten sonra ise çok daha yüksek oranda görülür. Kadınlarda ve daha önce ruhsal zorluk yaşamış kişilerde sıklık artar. Deprem gibi toplu afetlerde binlerce kişi aynı anda bu tabloyu yaşayabilir. Türkiye'de deprem deneyimi, bu tanının önemini herkese göstermiştir.

Akut stres bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğunun erken dönemi değil, ona zemin hazırlayabilen ayrı bir tablodur. Kalıcı bozukluğun belirtilerini, tanısını ve tedavisini TSSB nedir rehberinde ayrıntılı anlattık. Bu yazı ilk aya odaklanır. İlk ayda yapılanlar ve yapılmayanlar, sonraki yılları belirleyebilir.

Akut Stres Bozukluğunun Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler beş kümede toplanır: istemsiz anılar, olumsuz duygudurum, dissosiyasyon yani kopma yaşantıları, kaçınma ve aşırı uyarılma. İstemsiz anılar, olayın görüntülerinin, seslerinin ya da kokularının zihne zorla girmesi ve kabuslardır. Kopma yaşantıları, bedenden ya da çevreden uzaklaşmış hissetmek ve olayın bir kısmını hatırlayamamaktır. Aşağıdaki tablo on dört belirtiyi kümelere göre gösterir.

Tanı için bu on dört belirtiden en az dokuzunun bulunması gerekir; ancak dokuzdan az belirtisi olan kişi de yoğun sıkıntı yaşayabilir ve destek hak eder. Belirtiler olaydan hemen sonra ya da birkaç gün içinde başlar. Bazı kişilerde ilk günler şaşkınlık ve uyuşuklukla geçer; belirtiler ancak birinci haftada belirginleşir. Bu gecikme olağandır.

Bedensel belirtiler tabloya eşlik eder: çarpıntı, nefes darlığı, mide bulantısı, baş ağrısı, kas gerginliği ve iştahsızlık sık görülür. Beden, tehlike geçmiş olsa da alarm hâlinde kalır; bu durumu hipervijilans nedir yazısında anlattık. Bedenden ve gerçeklikten kopma hissini ise dissosiyasyon nedir yazısında ele aldık. İki yazı da akut dönemin en kafa karıştırıcı belirtilerini açıklar.

Travma Sonrası İlk Günlerde Ne Normaldir?

Travmadan sonraki ilk üç gün, tanı konmayan bir dönemdir; bu dönemde yaşanan şok, ağlama, uyuşukluk, uykusuzluk, öfke ve olayı tekrar tekrar anlatma ihtiyacı sağlıklı tepkilerdir. Beyin olağanüstü bir olayı işler ve bu zaman alır. Çoğu kişide bu tepkiler ilk hafta içinde azalmaya başlar ve bir ay içinde büyük ölçüde geriler. Bu dönemde gereken tedavi değil, güvenlik, destek ve düzendir.

Olağan tepkilerin bir kısmı çevreyi şaşırtır: bazı kişiler hiçbir şey hissetmez, bazıları aşırı sakin görünür, bazıları ise olayı gülerek anlatır. Bu tepkilerin hiçbiri "yanlış" değildir; beynin kendini koruma biçimleridir. Duyguların olaydan günler sonra gelmesi de olağandır. Kişinin tepkisini yargılamamak, en iyi ilk yardımdır.

Normal tepki ile bozukluk arasındaki çizgi, süre ve işlevdir. Belirtiler üç günü aşıyor, yoğunlaşıyor, kişi uyuyamıyor, çalışamıyor ya da evden çıkamıyorsa akut stres bozukluğu düşünülür. Belirtiler azalmak yerine artıyorsa ve kişi kendine zarar vermeyi düşünüyorsa beklemeden uzman değerlendirmesi gerekir. Bu ayrımı yapmak için yaşanan stresin yükünü yaşam olayları stres puanı aracıyla görebilirsiniz; araç tanı koymaz.

İlk günlerde yapılacak en yanlış şey, kişiyi olayı ayrıntılı anlatmaya zorlamaktır. Bir zamanlar yaygın olan tek seanslık "anlatım" toplantılarının, yani travmadan hemen sonra herkesin olayı ayrıntılı anlattığı oturumların işe yaramadığı, hatta bazı kişilerde belirtileri artırdığı araştırmalarla gösterilmiştir. Anlatmak isteyen dinlenir; istemeyen zorlanmaz. Konuşma, kişinin hızında olmalıdır.

Akut Stres Bozukluğu ile TSSB Arasındaki Fark Nedir?

İki tanı arasındaki temel fark süredir: akut stres bozukluğu travmadan sonraki üç gün ile bir ay arasında, travma sonrası stres bozukluğu ise bir ayı aşan belirtilerde konur. Belirtiler büyük ölçüde örtüşür; ancak akut tabloda kopma yaşantıları daha ön plandadır ve tanı ölçütleri daha esnektir. Akut stres bozukluğu bir ayın sonunda ya geçer ya da tanı TSSB olarak güncellenir.

Akut stres bozukluğu olan kişilerin yaklaşık yarısında belirtiler bir ay içinde geriler; diğer yarısında TSSB gelişir. Öte yandan TSSB gelişen kişilerin önemli bir kısmında ilk ayda akut stres bozukluğu ölçütleri karşılanmamıştır. Bu yüzden akut tablo, TSSB'nin güçlü ama eksik bir habercisidir. İlk ayda belirtisi az olan kişi de sonraki aylarda izlenmelidir.

Uyum bozukluğu da ayırıcı tanıda yer alır: iş kaybı, boşanma ya da taşınma gibi hayatı tehdit etmeyen bir stres kaynağına verilen aşırı tepkidir ve travma ölçütünü karşılamaz. Bu tabloyu uyum bozukluğu nedir yazısında anlattık. Panik bozukluğu ve kısa psikotik bozukluk da akut dönemde değerlendirilir. Travma öyküsü olmadan sürekli tetikte olma hissi için bir uzman cevabı hazırladık.

Tekrarlayan ya da uzun süreli travmalardan sonra gelişen tablo ise kompleks TSSB olarak adlandırılır ve akut dönemden çok farklı bir seyir izler. Bu tabloyu kompleks TSSB nedir yazısında ele aldık. Akut stres bozukluğu tek bir olayın erken tepkisidir; kompleks TSSB yılların birikimidir. İkisi bir arada da görülebilir: uzun süreli istismar geçmişi olan bir kişi yeni bir travmaya daha şiddetli akut tepki verir.

Akut Stres Bozukluğu Neden Bazı Kişilerde Gelişir?

Aynı olayı yaşayan iki kişiden birinde akut stres bozukluğu gelişir, diğerinde gelişmez; farkı belirleyen olayın şiddeti, kişinin geçmişi, o andaki tepkisi ve sonraki desteğidir. Olayın kişiler arası şiddet içermesi, uzun sürmesi, yaşamı doğrudan tehdit etmesi ve fiziksel yaralanmayla sonuçlanması riski artırır. Daha önce travma, depresyon ya da kaygı yaşamış ve desteği az olan kişiler daha yatkındır.

Olay sırasındaki tepki de belirleyicidir: yoğun korku, çaresizlik, "öleceğim" hissi ve bedenden kopma, belirtilerin şiddetlenmesiyle ilişkilidir. Olaydan sonraki ilk saatlerde güvenli bir yere ulaşmak, bir yakının yanında olmak ve ihtiyaçların karşılanması riski azaltır. Olay sonrası devam eden tehdit, örneğin artçı depremler ya da saldırganın yakında olması, iyileşmeyi geciktirir. Güvenlik, tedaviden önce gelir.

Kişinin olayı nasıl yorumladığı da rol oynar: "Bu benim hatamdı", "artık hiçbir yer güvenli değil" ya da "bu tepkilerle delirdim" gibi düşünceler belirtileri sürdürür. Bu düşünceler yanlış olsa bile güçlüdür ve erken terapide özellikle ele alınır. Kendini suçlama, travma sonrası en sık görülen ve en zararlı düşüncedir. Bu düşünce, dışarıdan söylenen "senin suçun değil" cümlesiyle değil, terapiyle çözülür.

Sosyal ortam, belirtilerin seyrini belirleyen en güçlü etkenlerden biridir. Anlatıldığında dinlenmek, suçlanmamak ve pratik yardım almak iyileşmeyi hızlandırır; "unut gitsin", "daha kötüsü olabilirdi" gibi iyi niyetli ama kapatıcı sözler ise kişiyi yalnızlaştırır. Aile ve arkadaşların doğru yaklaşımı, çoğu zaman profesyonel yardımdan önce gelir. Bu yaklaşımı ilerleyen bölümlerde anlatıyoruz.

Akut Stres Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı, psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog tarafından yapılan görüşmeyle konur; olayın niteliği, belirtilerin başlangıcı, sayısı, şiddeti ve işlevi ne ölçüde bozduğu değerlendirilir. Görüşme, kişiyi olayı ayrıntılı anlatmaya zorlamadan yürütülür; önemli olan belirtilerdir, olayın her ayrıntısı değil. Kısa tarama ölçekleri belirtilerin düzeyini ölçer ve izlemde kullanılır. Bedensel yaralanma varsa tıbbi tedaviyle eş zamanlı değerlendirme yapılır.

Ayırıcı tanıda kafa travması, beyin sarsıntısı, ağrı kesici ve sakinleştirici ilaçların etkisi, alkol ve madde kullanımı değerlendirilir; bu etkenler dikkat güçlüğü, uyku bozukluğu ve hafıza boşluğu gibi belirtileri taklit edebilir. Olay sırasında baş yaralanması olan kişilerde nörolojik değerlendirme gerekir. Eşlik eden depresyon, panik ve daha önceki travma belirtileri de değerlendirilir. Tanı, tabloyu bütünüyle görmeyi gerektirir.

Travma sonrası belirtilerinizi gözden geçirmek için TSSB travma testi bir farkındalık aracıdır; test tanı koymaz ve akut dönemde yüksek puan, tek başına kalıcı bozukluk anlamına gelmez. Test sonucu, uzmana giderken belirtileri düzenlemenize yardım eder. Belirtiler bir ayı aşıyorsa aynı test tekrarlanarak seyir görülebilir. Uzman değerlendirmesi, testin yerine geçer.

Tanının kendisi de bir müdahaledir: belirtilerin bir adı ve açıklaması olduğunu öğrenmek, "delirdim mi" korkusunu azaltır. Uzman, belirtilerin travmaya verilen olağan ama yoğun bir tepki olduğunu ve çoğunlukla geçtiğini anlatır. Bu bilgi, kişinin kendine ve tepkilerine güvenini geri kazandırır. Psikoeğitim, akut dönemde tedavinin ilk basamağıdır.

Akut Stres Bozukluğu TSSB'ye Dönüşür mü?

Her zaman değil; akut stres bozukluğu olan kişilerin yaklaşık yarısında belirtiler bir ay içinde kendiliğinden ya da erken destekle geriler. Diğer yarısında belirtiler sürer ve tanı TSSB olarak güncellenir. Dönüşümü belirleyen etkenler belirtilerin şiddeti, kopma yaşantılarının yoğunluğu, sosyal destek, devam eden stres ve erken müdahaledir. Erken travma odaklı terapi, dönüşüm oranını belirgin biçimde düşürür.

Dönüşümü artıran davranışlar da vardır: olayı hatırlatan her şeyden kaçınmak, alkol ve sakinleştiriciyle uyumaya çalışmak, sosyal çekilme ve belirtileri gizlemek. Kaçınma kısa vadede rahatlatır; ancak beynin olayı işlemesini engeller ve belirtileri dondurur. Alkol ve madde, uykuyu bozarak ve duyguyu erteleyerek iyileşmeyi geciktirir. Bu davranışlar, akut dönemde en çok uyarılması gerekenlerdir.

Uyku, dönüşümü belirleyen sessiz etkendir. Travma sonrası ilk haftalarda uyku, anıların işlenmesi için gereklidir; uykusuz geçen geceler kabusları ve tetikte olmayı artırır. Kabuslar bu dönemde çok sık görülür ve çoğunlukla geçicidir; kalıcı hâle geldiğinde nasıl ele alınacağını kabus bozukluğu yazısında anlattık. Uyku düzenini korumak, akut dönemin en pratik tedavisidir.

Bir ayın sonunda belirtiler sürüyorsa bu, başarısızlık değil, tedavinin bir sonraki aşamasına geçme zamanıdır. TSSB, iyi tanımlanmış ve etkili tedavileri olan bir bozukluktur. Kaza sonrası süregelen anılar ve kabuslarla ilgili bir soruya Uzmana Sor bölümünde yanıt verdik. Belirtilerin süresi ne olursa olsun, yardım almak için geç değildir.

Akut Stres Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?

Akut dönemde tedavi iki basamaklıdır: ilk günlerde psikolojik ilk yardım ve izleme, belirtiler sürüyorsa travma odaklı bilişsel davranışçı terapi. Psikolojik ilk yardım, güvenliği sağlamak, temel ihtiyaçları karşılamak, sakinleştirmek, sosyal bağı kurmak ve bilgi vermekten oluşur; bir terapi değil, destek çerçevesidir. Travma odaklı terapi ise olaydan sonraki ilk haftalarda başlatıldığında TSSB gelişimini belirgin biçimde azaltır.

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, belirtilerin neden sürdüğünü açıklamakla başlar; ardından olayın anısıyla güvenli ve kademeli biçimde çalışılır, kaçınılan yerlere ve durumlara adım adım dönülür ve kendini suçlama gibi düşünceler ele alınır. Terapi, olayı silmez; anının kişiyi yönetmesini durdurur. Erken uygulandığında etkisi güçlüdür. Tek seanslık toplu anlatım oturumları ise önerilmez.

Belirtileri hafif olan ve desteği yeterli kişilerde ilk haftalarda "izleyerek bekleme" yaklaşımı uygundur: kişi düzenli aralıklarla değerlendirilir, belirtiler azalıyorsa tedaviye gerek kalmaz, artıyorsa terapi başlatılır. Bu yaklaşım, kendiliğinden iyileşecek kişileri gereksiz tedaviden korur. İzleme, uzmanla ya da bir yakınla yapılan planlı kontrollerle yürütülür. Kimseyi izlemeden bırakmak ise en riskli seçenektir.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma yöntemi de akut dönemde kullanılabilir; ancak bu dönemdeki kanıtı, bilişsel davranışçı terapiye göre daha sınırlıdır. Yöntem seçimi, kişinin tercihine ve uzmanın eğitimine göre yapılır. Her iki yöntem de travma alanında eğitimli uzmanlar tarafından uygulanmalıdır. Eğitimsiz kişilerin travma anısıyla çalışması zarar verebilir.

Travmadan Sonra Kendi Başınıza Neler Yapabilirsiniz?

Travmadan sonraki ilk haftalarda kendinize yapabileceğiniz en iyi şey, düzeni korumaktır: sabit uyku saati, düzenli yemek, günlük hareket ve olabildiğince olağan bir program. Beden, düzenin içinde tehlike geçtiğini öğrenir. Alkol, sakinleştirici ve aşırı kafein uykuyu ve duyguyu bozar; bunlardan uzak durmak gerekir. Haber ve sosyal medya maruziyetini sınırlamak, özellikle toplu afetlerde belirtileri azaltır.

Kaçınmadan kaçının: olayı hatırlatan yerlere, kişilere ve etkinliklere kademeli olarak ve mümkünse bir yakınla dönmek, beynin "artık güvenli" öğrenmesini sağlar. Kaza yolundan geçmek, işe dönmek ya da yeniden araba kullanmak zor gelir; ama her dönüş belirtileri azaltır. Bu adımlar küçük tutulmalı ve zorlama olmadan atılmalıdır. Kaçınma uzadıkça geri dönüş zorlaşır.

Konuşmak isterseniz konuşun; istemiyorsanız zorlanmayın. Güvendiğiniz bir kişiyle olayı değil, o an ne hissettiğinizi paylaşmak bile yükü hafifletir. Yazmak, bazı kişiler için konuşmaktan kolaydır; olayı ve duyguları yazmak, zihindeki düğümü çözebilir. Kendinize karşı nazik olun; tepkileriniz zayıflık değil, olağanüstü bir olaya verilen insani yanıttır.

Belirtiler yoğunsa, artıyorsa, uyuyamıyorsanız, çalışamıyorsanız, alkol ya da ilaçla başa çıkmaya çalışıyorsanız ya da kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız kendi başınıza kalmayın ve uzmana başvurun. Kendine zarar verme düşüncesi varsa hemen 112 aranmalıdır. Erken başvuru, tedaviyi kısaltır ve kalıcı bozukluğu önler. Travma alanında çalışan uzmanları İstanbul yetişkin psikologları gibi il sayfalarından bulabilirsiniz.

Akut Stres Bozukluğunda İlaç Kullanılır mı?

Akut stres bozukluğunda ilaç, ilk seçenek değildir ve çoğu kişi ilaçsız iyileşir; ilaç, ağır uykusuzluk, dayanılmaz kaygı ya da eşlik eden depresyon gibi durumlarda ve kısa süreli olarak düşünülür. Sakinleştirici grubu ilaçlar, kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede travma belirtilerini artırabildiği için önerilmez. Uyku için kısa süreli ve bağımlılık yapmayan seçenekler hekim gözetiminde kullanılabilir. Her ilaç kararı psikiyatri uzmanına aittir.

Antidepresanlar, akut dönemde rutin olarak başlanmaz; belirtiler bir ayı aşıp TSSB tanısı konduğunda ve terapiye erişilemediğinde ya da terapiyle birlikte gündeme gelir. Bu ilaçların etkisi haftalar içinde başlar ve akut dönemin doğal seyrinden ayırt edilmesi zordur. Eşlik eden ağır depresyon varsa daha erken başlanabilir. Karar, kişinin bütün tablosuna göre verilir.

Yaralanma nedeniyle kullanılan ağrı kesiciler ve diğer ilaçlar da belirtileri etkileyebilir; bazı ağrı kesiciler uykuyu ve dikkati bozar. Bütün ilaçlar psikiyatriste bildirilmelidir. Alkol ve madde ile "kendi kendine tedavi" en zararlı seçenektir ve TSSB riskini artırır. Uyku ve kaygı için ilaç gerekiyorsa bunu hekimle konuşmak, eczaneden ya da tanıdıktan almak yerine doğru yoldur.

Bazı kişiler ilaç kullanmayı "zayıflık" sayar ve reddeder; bazıları ise hemen ilaç ister. İki tutum da tartışılmalıdır: akut dönemde ilaç çoğu zaman gerekmez, ancak gerektiğinde kullanmak iyileşmeyi kolaylaştırır. Uzman, ilacın neyi yapıp neyi yapmayacağını açıkça anlatmalıdır. İlaç, terapinin ve düzenin yerine geçmez.

Çocuklarda ve Yakınlarda Akut Stres Nasıl Görünür?

Çocuklar travmaya yetişkinlerden farklı tepki verir: küçük çocuklarda yapışma, alt ıslatma, uyku terörü, olayın oyunlarda tekrar edilmesi ve kazanılmış becerilerde gerileme görülür; okul çağında karın ağrısı, okula gitmek istememe ve sinirlilik; ergenlerde içe kapanma, öfke ve riskli davranış öne çıkar. Çocuklar olayı yetişkin gibi anlatmaz; oyun ve resimle gösterir. Ebeveynin sakinliği, çocuğun iyileşmesinin en güçlü belirleyicisidir.

Çocuğa yardımın temel ilkeleri düzeni korumak, olayı yaşına uygun ve dürüst biçimde anlatmak, haber görüntülerinden uzak tutmak ve tekrarlayan sorularına sabırla cevap vermektir. Çocuğu olayı anlatmaya zorlamak ya da tersine hiç konuşmamak iki uç hatadır. Okulun bilgilendirilmesi ve okul rehberlik servisiyle iş birliği önemlidir. Belirtiler bir ayı aşıyor ya da yoğunlaşıyorsa çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulmalıdır.

Travmayı doğrudan yaşamayan yakınlar da etkilenir: yaralanan bir aile üyesine bakan, ölüm haberini alan ya da olayı yakından izleyen kişilerde de akut stres belirtileri görülebilir. Bu ikincil etkilenme, çoğu zaman göz ardı edilir; oysa bakım veren kişinin tükenmesi bütün aileyi etkiler. Yakınların da kendi tepkilerini tanıması ve gerekirse destek alması gerekir. Yardım eden kişi de yardım almayı hak eder.

Toplu afetlerde, örneğin depremde, bütün topluluk aynı anda travma yaşar ve olağan destek kaynakları da zarar görmüş olabilir. Bu durumlarda psikolojik ilk yardım, gönüllüler ve toplum önderleri tarafından da uygulanabilir ve yaygın yarar sağlar. Uzman desteği, belirtileri sürenlere ve risk grubundakilere öncelikle yönlendirilir. Toplumsal dayanışma, afet sonrası ruh sağlığının en büyük koruyucusudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Akut stres bozukluğu ne kadar sürer?

Tanım gereği travmadan sonraki üç gün ile bir ay arasında sürer. Belirtiler bir ayı aşarsa tanı TSSB olarak değerlendirilir. Kişilerin yaklaşık yarısında belirtiler bir ay içinde geriler. Erken destek bu oranı artırır.

Travmadan sonra ağlamamak ya da hiçbir şey hissetmemek normal mi?

Evet; uyuşukluk, küntlük ve duyguların gecikmesi olağan koruyucu tepkilerdir. Duygular günler sonra gelebilir. Bu tepki, kişinin olayı önemsemediği anlamına gelmez. Yargılamadan yanında olmak yeterlidir.

Akut stres bozukluğu kesin TSSB'ye dönüşür mü?

Hayır; kişilerin yaklaşık yarısında belirtiler bir ay içinde geriler. Yoğun kopma yaşantıları, devam eden stres, destek eksikliği ve kaçınma dönüşüm riskini artırır. Erken travma odaklı terapi bu riski belirgin biçimde azaltır. Belirtileri az olan kişi de bir süre izlenmelidir.

Travmadan hemen sonra terapiye gitmeli miyim?

İlk günlerde gereken şey güvenlik, destek ve düzendir; herkes için hemen terapi gerekmez. Belirtiler yoğunsa, uyku ve işlev bozuluyorsa ya da bir haftadan sonra azalmıyorsa uzman değerlendirmesi önerilir. Erken travma odaklı terapi, TSSB gelişimini azaltır. Zorla anlattırılan tek seanslık toplantılar ise önerilmez.

Olayı anlatmak iyi gelir mi, kötü mü?

Kişi kendi isteğiyle ve kendi hızında anlatıyorsa iyi gelir; zorla ve ayrıntılı anlattırmak ise belirtileri artırabilir. Dinleyenin yargılamaması ve kapatıcı sözlerden kaçınması önemlidir. Anlatmak istemeyen kişi zorlanmamalıdır. Terapide anıyla çalışma, güvenli ve kademeli biçimde yapılır.

Akut stres bozukluğunda uyku ilacı almalı mıyım?

Sakinleştirici grubu ilaçlar akut dönemde önerilmez; uzun vadede belirtileri artırabilir. Ağır uykusuzlukta hekim, kısa süreli ve bağımlılık yapmayan seçenekleri değerlendirebilir. Alkolle uyumaya çalışmak en zararlı yoldur. Uyku düzeni ve gündüz hareketi ilk basamaktır.

Deprem sonrası herkeste akut stres bozukluğu olur mu?

Hayır; çoğu kişi ilk haftalarda yoğun tepki verir ama bozukluk düzeyine ulaşmaz. Evini ya da yakınını kaybedenler, enkazda kalanlar ve artçı sarsıntılarla tehdit altında yaşayanlar daha yüksek risk taşır. Toplu afetlerde psikolojik ilk yardım herkese, uzman desteği belirtileri sürenlere yöneltilir. Toplumsal dayanışma iyileşmeyi hızlandırır.

Çocuğum kazadan sonra sürekli aynı oyunu oynuyor, normal mi?

Evet; çocuklar travmayı oyunla işler ve olayı tekrar tekrar canlandırmak olağan bir tepkidir. Oyunu yasaklamak yerine yanında olmak ve gerekirse oyuna güvenli bir son eklemek yararlıdır. Oyun haftalarca aynı yoğunlukta sürüyor ve çocuğun uykusu, iştahı bozuluyorsa çocuk psikiyatristine başvurulmalıdır. Ebeveynin sakinliği çocuğu rahatlatır.

Akut stres bozukluğunda iş ya da okula ara vermeli miyim?

Kısa bir ara gerekebilir; ancak uzun süre uzak kalmak kaçınmayı büyütür ve dönüşü zorlaştırır. Kademeli dönüş, yani kısa saatlerle başlayıp artırmak, en iyi yoldur. İşyeri ya da okulun bilgilendirilmesi düzenlemeleri kolaylaştırır. Düzen, iyileşmenin parçasıdır.

Akut stres bozukluğu için istirahat raporu alınabilir mi?

Evet; belirtiler çalışmayı engelliyorsa psikiyatri uzmanı kısa süreli istirahat raporu düzenleyebilir. Ancak uzun süre işten uzak kalmak kaçınmayı büyütebilir; bu yüzden istirahat kısa tutulur ve kademeli dönüş planlanır. Rapor kararı, belirtilerin şiddetine ve işin niteliğine göre verilir. Psikolog rapor düzenleyemez.

Akut stres bozukluğu tekrar eder mi?

Belirtiler geçtikten sonra yeni bir travma ya da olayın yıl dönümü gibi hatırlatıcılar belirtileri geçici olarak canlandırabilir. Bu canlanma çoğu zaman kısa sürer ve öğrenilen başa çıkma becerileriyle yönetilir. Uzun sürerse yeniden değerlendirme gerekir. Önceki travmayı iyi işlemiş kişiler, yeni olaylara daha dayanıklıdır.

Akut stres bozukluğu için hangi uzmana gidilir?

Psikiyatrist ya da travma alanında eğitimli klinik psikolog ilk adrestir; çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirir. Yaralanma varsa tıbbi tedaviyle eş zamanlı yürütülür. Travma odaklı terapi yalnızca bu alanda eğitim almış uzmanlar tarafından uygulanmalıdır. Eğitimini sormak hakkınızdır.

Bu yazı akut stres bozukluğu hakkında genel bilgilendirme amaçlıdır; travma sonrası tepkiler kişiye göre değişir ve kesin değerlendirme uzman görüşmesi gerektirir. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi varsa ya da belirtiler hızla ağırlaşıyorsa beklemeden 112 aranmalıdır. Travma alanında eğitimli psikiyatrist ve psikologlara Psikiyatri Rehberi il sayfalarından ulaşabilirsiniz.