Hipersomni Nedir? Sürekli Uyuma İsteği Neden Olur?

Gece sekiz dokuz saat uyuduğu hâlde sabah kalkmakta zorlanan, gün içinde toplantıda, derste ya da otobüste kendini uykuya dalarken bulan, öğle uykusundan da dinlenmeden kalkan pek çok insan var. Bu tablonun tıptaki adı hipersomnidir. Bu yazıda hipersomninin belirtilerini, olası nedenlerini, yorgunluktan farkını, tanı ve tedavi yollarını anlatıyoruz.

Hipersomni Nedir?

Hipersomni, gece yeterince uyunmasına rağmen gün içinde tekrar tekrar uyku bastırması, istemeden uykuya dalma ya da gece uykusunun olağandan çok uzaması ile giden bir durumdur. Halk arasında sürekli uyuma isteği ya da aşırı uykululuk olarak bilinir. Her zaman yorgun hissetmekle aynı şey değildir; asıl sorun uyanık kalamamaktır.^[1]

Hipersomni tek başına bir hastalık olabileceği gibi, çoğu zaman başka bir sorunun belirtisidir. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-10 sınıflamasında hipersomni, yetersiz uykuyla açıklanamayan gündüz uykululuğu ve uyku atakları ya da uyandıktan sonra tam uyanıklığa geçişin uzaması olarak tanımlanır. Türkiye'de raporlarda kullanılan bu sınıflamada, bedensel bir nedeni bulunmayan ve çoğunlukla ruhsal bozukluklarla birlikte görülen hipersomni F51.1 koduyla yer alır. Beden ya da beyin kaynaklı aşırı uykululuk G47.1, narkolepsi G47.4 koduyla yazılır; Kleine-Levin sendromu ise G47.8 başlığının altındadır.^[2]

Çok uyumak her zaman hipersomni midir?

Hayır. Uzun uyku her zaman hastalık anlamına gelmez; düzenli olarak gecede 9 saatten uzun uyumak genç yetişkinlerde, uyku borcunu kapatan kişilerde ve hastalık dönemlerinde olağan sayılabilir.^[3] Hafta sonu uzun uyumak ya da yoğun bir haftanın ardından fazladan uyumak tek başına hipersomni anlamına gelmez. Belirleyici olan, yeterli uykuya rağmen gün içinde uyanık kalmakta zorlanmak ve bunun haftalarca sürmesidir.

Hipersomni ne kadar yaygındır?

ABD'de 15.929 yetişkinle yapılan geniş bir telefon araştırmasında katılımcıların %27,8'i aşırı uykululuk yaşadığını söyledi. Normal uyku süresine rağmen haftada en az üç kez ve en az üç aydır süren uykululuk ölçütü eklendiğinde oran %4,7'ye düştü; hipersomni bozukluğu ölçütlerini karşılayanlar ise %1,5'ti. Bu kişilerde en sık eşlik eden sorunlar duygudurum bozuklukları ve madde kullanım bozukluklarıydı.^[4]

Sürekli Uyku Hâli Neden Olur? En Sık 10 Neden

Sürekli uyku hâli, gece yeterince uyuduğunu düşünmesine rağmen gün boyu ağırlık, esneme ve uyuklama isteğiyle yaşamaktır. Çoğu kişide nedeni tek değil, birkaç etkenin birleşimidir ve en sık neden sanılanın aksine hipersomni değil, kalitesiz uyku ve düzensiz yaşamdır. Aşağıdaki tablo en sık nedenleri, ayırt edici ipuçlarını ve ilk adımı özetler; sürekli halsizlik ve yorgunluk eşlik ediyorsa kan tahlili gerekir.

Evde sürekli uyku hâli özellikle yalnız yaşayan, hareketsiz kalan ve gün ışığına az çıkan kişilerde sıktır; beden gece ile gündüzü ayırt edemediğinde uyku hormonu gün içinde de salgılanır. Sürekli halsizlik, yorgunluk ve uyku hâli bir aydan uzun sürüyor, uyku düzeni düzeldiği hâlde geçmiyor ve iştah ya da ruh hâlinde değişiklik eşlik ediyorsa hekim önce kan tahlilleriyle bedensel nedenleri, sonra depresyonu değerlendirir. Ani uyku bastırmasının nedenlerini narkolepsi nedir, uyku hormonunun işleyişini melatonin nedir yazımızda anlattık.

Hipersomni Belirtileri Nelerdir?

Hipersomninin ana belirtisi, gece uykusu yeterli olduğu hâlde gün boyu süren ve karşı konması güç uyku isteğidir. Kişi sık sık kestirir ama kestirmeler onu dinlendirmez. Sabah uyanmak çok zordur, uyandıktan sonra uzun süre sersem ve dalgın kalınabilir. Dikkat, bellek ve iş verimi de bu durumdan etkilenir.

Belirtiler aşırı uykululuğun türüne göre değişebilir. İdiyopatik hipersomnisi olan 468 kişinin de yer aldığı 563 katılımcılı bir kayıt çalışmasında zihin bulanıklığı, bellek zayıflığı ve uyku sarhoşluğu, idiyopatik hipersomnili katılımcıların çoğunda görüldü. Zihin bulanıklığı ve uyku sarhoşluğu, gece uykusu uzun olanlarda daha sıktı.^[5] Zihin bulanıklığının başka nedenleri için beyin sisi yazımıza bakabilirsiniz.

Aşırı uykululuk neden tehlikeli olabilir?

Gündüz aşırı uykululuk ve yarı uykulu yapılan otomatik davranışlar, kişinin hem kendisi hem de başkaları için tehlike yaratabilir; en önemli risklerden biri trafik kazalarıdır. Bu nedenle hipersomnisi olan kişilere araç ve ağır makine kullanımında dikkatli olmaları söylenir. İş yerinde ve okulda sık uyuyakalmak verim kaybına ve disiplin sorunlarına da yol açabilir.

Hipersomni Neden Olur?

Hipersomninin nedenleri iki ana gruba ayrılır. Birincil hipersomnide sorun beynin uyku ve uyanıklığı düzenleyen sistemindedir; narkolepsi, idiyopatik hipersomni ve Kleine-Levin sendromu bu gruptadır. İkincil hipersomnide ise uykululuk yetersiz uyku, uyku apnesi, depresyon, ilaçlar, alkol ya da başka bir hastalık gibi bir nedenin sonucudur ve çok daha sık görülür.

Bu tablo yalnızca olası nedenleri gösterir; aynı kişide birden fazla neden bulunabilir. Uyku sorunlarının genel bir haritası için uyku bozuklukları rehberimize, bacaklardaki huzursuzluk için huzursuz bacak sendromu yazımıza göz atabilirsiniz.

Yetersiz uyku hipersomniyle karışır mı?

Evet, hem de sık. Gündüz aşırı uykululuğun muhtemelen en sık nedeni uyku eksikliğidir; toplum çalışmalarında yetişkinlerin üçte birinden fazlası iş günlerinde 7 saatten az uyuduğunu bildirmektedir. Sağlıklı gönüllülerin uykusu 14 gün boyunca gecede 6 saatle sınırlandığında beyin işlevlerinde birikerek artan ciddi bir bozulma görülmüştür. Mesleki ve sosyal kaygılar ile uyku saatini sürekli erteleme alışkanlığı, yetersiz uykunun başlıca nedenleri arasındadır.^[7]

Bu yüzden değerlendirmede ilk adım çoğu zaman uykuyu uzatmaktır: uyku süresi artırıldığında yakınmalar kayboluyorsa sorun hipersomni değil yetersiz uykudur ve başlangıçta uyku testine gerek kalmaz. Ergenlerde bu tablo, uyku saatlerinin gece geç saatlere kaymasıyla ortaya çıkan uyku düzeni bozukluğundan ayrıca ayırt edilir. Uyku açığının dikkat, bellek ve ruh hâli üzerindeki etkilerini uyku eksikliği yazımızda anlattık.

İdiyopatik hipersomni nedir?

İdiyopatik hipersomni, nedeni bilinmeyen ve en az üç aydır süren gündüz aşırı uykululuğudur. Kişi gece normal ya da uzun uyuduğu hâlde karşı konulmaz bir uyku ihtiyacı duyar, bir saati aşan kestirmeler onu dinlendirmez ve sabah uyanmak çok zordur. Nadir görülen bu hastalıkta olguların yaklaşık üçte birinin ailesinde de benzer uyku sorunları vardır.^[6]

Belirtiler çoğunlukla ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde, haftalar ve aylar içinde sinsice başlar. Türkiye'de yayımlanan bir derlemeye göre başlangıç yaşı ortalama 15–25 arasındadır ve hastalık kadınlarda daha sık görülür; hastaların yaklaşık %40'ında uykuya dalarken ya da uyanırken görülen canlı hayaller ve uyku felci bildirilmiştir.^[7] Uyku felcinin nasıl yaşandığını karabasan yazımızda anlattık.

Kleine-Levin sendromu nedir?

Kleine-Levin sendromu, çoğunlukla ergenlikte başlayan ve günlerce süren aşırı uyku ataklarıyla giden çok nadir bir hastalıktır. Literatürdeki 186 hastanın incelendiği bir derlemede, başka bir hastalığa bağlı olmayan birincil olguların %68'i erkekti; hastalık ortanca 15 yaşında başlamıştı ve ataklar ortanca 10 gün sürüp yaklaşık 3,5 ayda bir tekrarlıyordu.^[8] Atak sırasında kişi günde 16–20 saat uyuyabilir, yalnız yemek ve tuvalet için kalkar; ataklar arasında ise uyanıklığı ve davranışları tamamen olağandır.^[7]

Ataklara bilişsel değişiklikler, çevreyi gerçek dışı algılama, aşırı yemek yeme, cinsel davranışlarda artış ve çökkün ruh hâli eşlik edebilir. Aynı derlemede ilk atağı en sık tetikleyen etkenler enfeksiyonlar, kafa travması ve alkol kullanımıydı. Tanı ve izlem, uyku bozukluklarıyla ilgilenen bir uzman tarafından yapılır.

Kleine-Levin sendromu çoğu hastada ömür boyu sürmez. Derlemedeki hastalarda hastalık ortanca 8 yıl sürmüş ve bu sürede ortanca yedi atak görülmüştü; kadınlarda ve ilk yıl atakları seyrek olanlarda hastalık daha uzun devam ediyordu.

Uyku apnesi aşırı uykululuk yapar mı?

Evet, gündüz uykululuğunun sık nedenlerinden biri obstrüktif uyku apnesidir. Uyku sırasında hava yolu daralır, nefes durup yeniden başlar ve kişi çoğu zaman farkında olmadan gece boyunca defalarca uyanır. Yüksek sesle horlama, uykuda boğulur gibi sesler çıkarma, sık uyanma, sabah baş ağrısı ve gün içinde yoğun yorgunluk tipik belirtilerdir; aşırı kilo, alkol ve sigara riski artırır.^[9] Ayrıntılar için uyku apnesi yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi ilaçlar uyku hâli yapar?

Uyku ilaçları ve sakinleştiriciler, bazı antidepresan ve antipsikotikler, alerji ilaçlarının bir kısmı (antihistaminikler), bazı ağrı kesiciler ve epilepsi ilaçları gündüz uykululuğunu artırabilir. Propranolol gibi bazı tansiyon ilaçları, Parkinson ve huzursuz bacak tedavisinde kullanılan dopamin agonistleri, fazla alkol ve uyuşturucu maddeler de aynı etkiyi yapabilir.^[7] Yeni bir ilaca başladıktan sonra uykululuk ortaya çıktıysa ilacı kendi kendinize bırakmayın; dozu ya da alım saatini değiştirmek için ilacı yazan hekimle konuşun. Sakinleştirici ilaç gruplarının farklarını sakinleştirici ilaçlar rehberimizde anlattık.

Uyarıcı bir ilaç ya da madde bırakılınca uyku hâli olur mu?

Olabilir. Amfetamin türü uyarıcı ilaçlar kesildikten sonra aşırı uykululuk gelişebilir ve bu dönem üç haftaya kadar sürebilir; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) nedeniyle kullandığı ilacı bırakan çocuklarda da bu tabloya rastlanır. Esrar, kokain ve kafein içeren uyarıcıların da hem kullanıldıkları dönemde hem de bırakıldıktan sonra gece uykusunu bozarak gündüz uykululuğuna yol açabileceği düşünülüyor.^[7] DEHB ilacını bırakma kararını hekimle birlikte verin; ilaç tedavisinin nasıl yürüdüğünü DEHB tedavisi yazımızda, esrarı bırakırken yaşanan uyku sorunlarını esrar bağımlılığı yazımızda anlattık.

Hangi bedensel hastalıklar aşırı uykululuk yapar?

Tiroit bezinin az çalışması (hipotiroidi), şeker hastalığı, uzun süren ağrılar, kandaki sodyum düzeyinin bozulması ve kalsiyum yüksekliği gündüz uyku hâline yol açabilir.^[17] Kafa travması, inme, beyin tümörleri, beyin iltihabı (ensefalit), Parkinson, Alzheimer ve multipl skleroz (MS) gibi sinir sistemi hastalıkları da aşırı uykululuğun nedenleri arasındadır; kilo artışı, özellikle obezite de gündüz uykululuğunu artırır.^[7] Bu nedenle uykululuk yakın zamanda başladıysa, giderek artıyorsa ya da başka bedensel yakınmalarla birlikteyse ruhsal nedenlerin yanında bedensel bir hastalık da araştırılır.

Alkol aşırı uykululuk yapar mı?

Evet, özellikle düzenli ve çok içenlerde. Ara sıra içenlerde bile alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır ama gecenin ikinci yarısında uykuyu böler; alkol bağımlılığı olan kişilerde hem içilen dönemde hem de ara dönemlerde uykusuzluğa, uyku yapısının bozulmasına ve gündüz aşırı uykululuğa yol açar. Yoğun içme dönemleri ve alkolü bırakma süreci de uykunun dengesini bozar.^[7] Alkolü bırakırken uykunun nasıl değiştiğini alkolü bırakma rehberimizde anlattık.

Depresyon ve Hipersomni Arasında Nasıl Bir İlişki Var?

Aşırı uyku, duygudurum bozukluklarında sık görülen ve kolay kolay geçmeyen bir belirtidir. Major depresyon, bipolar bozukluk, distimi ve mevsimsel depresyonda kişi normalden çok uyuyabilir ya da gün boyu yataktan çıkmak istemeyebilir.^[10] Araştırmalar, bu kişilerde çoğu zaman uykunun kendisinden çok yatakta geçen sürenin uzadığını düşündürüyor. Tedavide öncelik, altta yatan duygudurum sorunudur.

ABD'de son bir yıl içinde depresif dönem geçirmiş 687 kişinin incelendiği bir araştırmada uykusuzluk ve aşırı uyku yakınmaları, katılımcıların %27,7'sinde aynı dönemde birlikte görüldü. İki sorunu birlikte yaşayanların depresyonu daha ağırdı; aşırı uykunun eşlik ettiği gruplarda madde kullanım bozukluğu ve intihar girişimi de daha sık bulundu.^[11]

Kendi ruh hâlinizi gözden geçirmek için Hayattan Bıkkınlık ve Pil Bitmesi Testi bir ön fikir verebilir; testler tanı koymaz. Depresyonun diğer belirtilerini depresyon rehberimizde anlattık.

Kışın neden daha çok uyuyoruz?

Kış tipi mevsimsel depresyonda genel depresyon belirtilerine ek olarak aşırı uyku da görülebilir. Bazı araştırmalar, bu kişilerin uyku ve uyanıklık döngüsünü düzenleyen melatonin hormonunu fazla ürettiğini ve bunun uykululuğu artırıp fazla uyumaya yol açabileceğini düşündürüyor.^[12] Belirtiler genellikle sonbahar sonunda ya da kış başında başlar, ilkbahar ve yaz aylarında geriler. Konuyu kış depresyonu yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Bipolar bozuklukta aşırı uyku ne anlama gelir?

Bipolar bozukluğu olan ve araştırmaya katıldığı sırada belirtisiz dönemde bulunan 159 yetişkinin izlendiği bir çalışmada aşırı uyku iki ayrı biçimde ortaya çıktı: uzun uyuma ve gün içinde aşırı uykululuk. Uzun uyuyan grubun asıl farkı uyku süresi değil yatakta geçirilen süreydi; gündüz aşırı uykululuk ise yaklaşık yedi ay içinde mani ya da hipomaniye yeniden girişi öngördü.^[13] Bu nedenle bipolar bozuklukta uyku düzenindeki değişiklikler tedaviyi yürüten hekimle paylaşılmalıdır. Hastalık hakkında daha fazlası için bipolar bozukluk yazımıza bakabilirsiniz.

Depresyon geçtikten sonra aşırı uyku sürer mi?

Sürebilir. Uyku sorunları bazen depresif dönemden önce başlar, bazen de tedaviyle ruh hâli düzeldikten sonra geride kalan bir belirti olarak devam eder; geçmeyen aşırı uykululuğun depresyonun yeniden başlama riskini artırdığı bildirilmiştir.^[7] Bu yüzden ruh hâliniz düzeldiği hâlde uykululuk sürüyorsa bunu tedavinizi yürüten hekime söyleyin. Hekim, uykululuğun kullandığınız ilaçtan ya da uyku apnesi gibi eşlik eden başka bir sorundan kaynaklanıp kaynaklanmadığını araştırabilir.

Hipersomni Yorgunluktan ve Narkolepsiden Nasıl Ayrılır?

Hipersomnide temel sorun uyanık kalamamaktır; kişi fırsat bulduğu anda uykuya dalar. Yorgunlukta ise bedende ve zihinde enerji eksikliği hissedilir ama kişi uzanınca uyuyakalmayabilir. Narkolepside uyku atakları çok ani gelir ve kısa bir kestirme kişiyi tazeler; idiyopatik hipersomnide ise uzun kestirmeler bile dinlendirmez.

Depresyonun öne çıktığı durumlarda gündüz uyku testinde uykuya dalma süresi genellikle normal çıkar; bu bulgu idiyopatik hipersomniden ayırt etmeye yardım eder. Kronik yorgunluk sendromunda ise süregen yorgunluk ne dinlenmekle ne de uykuyla geçer.^[6] Sürekli yorgunluk hissinin psikolojik yanlarını kronik yorgunluk yazımızda, sabahları yataktan çıkamama sorununu sabah yorgunluğu yazımızda ele aldık. Uykuya dalamama sorunu için ise insomnia yazımıza bakabilirsiniz.

Günde Kaç Saat Uyku Normaldir?

Uyku ihtiyacı kişiden kişiye değişse de uzmanlar 18–60 yaş arasındaki yetişkinlere düzenli olarak gecede en az 7 saat uyumayı öneriyor. Ergenlerin ihtiyacı daha fazladır. Önerilen süre kadar uyuduğu hâlde gün içinde uyanık kalamayan kişi hipersomni açısından değerlendirilmelidir; önerilenden az uyuyan kişide ise ilk adım uykuyu uzatmaktır.

Çocuk ve ergenlere ait değerler Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin uzlaşı bildirisinden alınmıştır. Son günlerdeki uyku açığınızı uyku borcu hesaplayıcısıyla, çocuğunuz için uygun yatma saatini çocukta uyku ihtiyacı aracıyla hesaplayabilirsiniz.

Uzun uyuyan kişi hasta mıdır?

Her uzun uyuyan kişi hasta değildir. Uluslararası uyku bozuklukları sınıflamasında yetişkinlerde gecede on saatin üzerinde, çocuklarda ise yaş grubu için olağan sürenin iki saat üzerinde uyuyan kişiler "uzun uyuyan" olarak tanımlanır. Bu tanım için uykunun uzunluğu dışında başka bir sorun bulunmaması ve uykunun yapısının olağan olması gerekir.^[7] Uzun uyuduğu gecelerin ardından gün boyu dinç kalan biri için uzun uyku tek başına hastalık belirtisi sayılmaz; aynı süreye rağmen gün içinde uyuklayan kişide ise hipersomni araştırılır.

Çok uyumak zararlı mı?

Yetişkinlerde, yukarıda sayılan durumlar dışında düzenli olarak gecede 9 saatten fazla uyumanın sağlık riski taşıyıp taşımadığı henüz belirsizdir. Çocuk ve ergenlerde önerilen süreden sürekli fazla uyumak ise yüksek tansiyon, şeker hastalığı, obezite ve ruhsal sorunlarla ilişkili olabilir.^[14] Bu bulgular bir ilişkiyi gösterir, uzun uykunun bu hastalıklara yol açtığını kanıtlamaz; yine de giderek uzayan uyku bir hekimle konuşulmaya değer.

Hipersomni Tanısı Nasıl Konur?

Tanı ayrıntılı bir görüşmeyle başlar. Hekim uyku saatlerinizi, kestirmelerinizi, kullandığınız ilaçları, ruhsal ve bedensel yakınmalarınızı sorar; bir süre uyku günlüğü tutmanızı isteyebilir ve gerekirse sizi uyku bozukluklarıyla ilgilenen bir uzmana yönlendirir. Birincil bir hipersomniden şüpheleniliyorsa gece uyku testi ve ertesi gün yapılan gündüz uyku testi gerekir.

Bu tetkiklerin hepsi herkese yapılmaz; hekim uyku düzeninize, horlamanızın olup olmadığına, kullandığınız ilaçlara ve eşlik eden yakınmalarınıza göre gerekli olanları seçer. Psikiyatrik değerlendirmede hangi tahlillerin neden istendiğini psikiyatride kan tahlilleri yazımızda bulabilirsiniz.

Epworth Uykululuk Ölçeği nedir?

Epworth Uykululuk Ölçeği, kişinin otururken kitap okumak, televizyon izlemek, arabada yolcu olmak ya da öğleden sonra uzanmak gibi sekiz gündelik durumda uyuyakalma olasılığını puanladığı kısa bir ankettir. Ölçeği geliştiren çalışmada toplam puanlar, sağlıklı kişileri obstrüktif uyku apnesi, narkolepsi ve idiyopatik hipersomni hastalarından anlamlı biçimde ayırdı.^[15] Ölçek tek başına tanı koymaz, hekime uykululuğun şiddeti hakkında fikir verir. Uyku düzeninizi gözden geçirmek için Uyku Bozuklukları Testi'ni ya da Sabahları Neden Yorgun Kalkıyorum Testi'ni çözebilirsiniz.

Uyku testinde neler yapılır?

Gece uyku testi, ertesi gün yapılan çoklu uyku latans testinin güvenilir olması için de gereklidir: gündüz testinin geçerli sayılması için kişinin önceki gece en az 6 saat uyumuş olması istenir. Testten önceki günlerde uykuyu kısıtlamamak ve en az bir hafta uyku günlüğüyle birlikte aktigrafi kaydı almak, yetersiz uykunun sonuçları yanıltmasını önlemeye yardım eder. İdiyopatik hipersomni tanısı için ortalama uykuya dalma süresinin 8 dakikadan kısa olması ya da 24 saatlik kayıtta toplam uykunun en az 660 dakika (11 saat) olması aranır; bulguların başka bir nedenle açıklanamaması da gerekir.^[6]

Hipersomni Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, uykululuğun nedenine göre planlanır. İkincil hipersomnide asıl hedef nedeni düzeltmektir: uyku süresini artırmak, uyku apnesini ya da depresyonu tedavi etmek, uykululuk yapan ilacı değiştirmek belirtileri belirgin biçimde azaltabilir. İdiyopatik hipersomni ve narkolepsi gibi birincil hipersomnilerde ise uyanık kalmaya yardım eden ilaçlar tedavinin temelidir.

Uyku apnesinde sık kullanılan tedavi, uyku sırasında bir maske aracılığıyla hava yoluna hafif basınçlı hava veren CPAP cihazıdır; kilo vermek, sigarayı bırakmak ve alkolü azaltmak da yardımcı olur. Uyku apnesi yeterince tedavi edilip cihaz düzenli kullanılmadan idiyopatik hipersomni tanısı düşünülmez.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin 2021 kılavuzu, yetişkinlerde idiyopatik hipersomni tedavisinde modafinili güçlü biçimde önerir; metilfenidat, pitolisant, sodyum oksibat ve klaritromisin ise koşullu öneriler arasındadır. Aynı kılavuz Kleine-Levin sendromunda lityumu koşullu olarak önerir. Hangi ilacın uygun olduğuna yaş, gebelik planı, kalp hastalıkları, kötüye kullanım riski ve kullanılan diğer ilaçlar göz önüne alınarak hekim karar verir.^[16]

Hipersomni ilaçları reçetesiz kullanılabilir mi?

Hayır. Uyanıklığı artıran uyarıcı ilaçların bir kısmı kötüye kullanım ve alışkanlık riski taşır, kalp ve dolaşım sistemi üzerinde ciddi yan etkiler gösterebilir; bu yüzden yalnız hekim reçetesi ve düzenli kontrolle kullanılır. Metilfenidat gibi uyarıcılar Türkiye'de özel reçete sistemine tabidir; ayrıntılar için kırmızı ve yeşil reçeteli ilaçlar yazımıza bakabilirsiniz. İnternetten ya da bir tanıdıktan ilaç temin etmek ciddi sağlık riskleri doğurur.

İlaç tedavisiyle bütün belirtiler geçer mi?

Her zaman geçmez. Belirtiler bölümünde sözü edilen kayıt çalışmasında idiyopatik hipersomnili katılımcıların %82'si ilaç kullanıyordu; ilaç alanlarda belirtiler azalmış, ancak hatırı sayılır düzeyde uykululuk ve diğer belirtiler sürmüştü. Bu yüzden ilacın ne kadar işe yaradığı, yan etkileri ve işe, okula, araç kullanmaya etkisi kontrollerde hekimle birlikte gözden geçirilir. Gerekirse doz, alım saati ya da ilaç değiştirilir.

Gebelik planlayanlar hipersomni ilacı kullanabilir mi?

Bu kararı mutlaka ilacı yazan hekimle birlikte verin. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi kılavuzu gebe ve emziren kadınlar için özel bir öneri getirmemiştir; modafinilin hayvan verilerine göre anne karnındaki bebeğe zarar verebileceği, insanlarda ise verilerin riski belirlemeye yetmediği belirtilmiş; ABD'deki gebelik kaydında da anne karnında bu ilaca maruz kalan çocuklarda büyük doğumsal anomali oranı daha yüksek bulunmuştur.^[16] Modafinil doğum kontrol haplarının etkisini azaltır; bu ilacı kullanan kadınlara tedavi süresince ve ilacı bıraktıktan sonraki 28 gün boyunca ek ya da farklı bir korunma yöntemi önerilir.^[7] Tedavi sırasında gebe kaldığınızı öğrenirseniz vakit kaybetmeden hekiminizle görüşün.

İlaç dışı yöntemler işe yarar mı?

İkincil hipersomnide uyku düzenini sağlamak, alkol ve kafeini azaltmak gibi adımlar belirtileri belirgin biçimde hafifletebilir. İdiyopatik hipersomnide ise uykuyu uzatmak, planlı kestirmeler ya da davranışçı yöntemler tek başına genellikle yeterli olmaz; yaklaşık on kişiden biri zamanla kendiliğinden düzelir.^[6] Yine de düzenli uyku alışkanlıkları ilaç tedavisini destekler ve günlük hayatı kolaylaştırır.

Hipersomniyle Günlük Hayatta Nasıl Başa Çıkılır?

Uyku alışkanlıklarını düzenlemek hipersomniyi tek başına ortadan kaldırmayabilir, ama kendinizi daha iyi hissetmenize yardım eder. Aşağıdaki değişiklikleri birkaç hafta sürdürmek ve etkisini uyku günlüğüyle izlemek, hem sizin hem de hekiminizin neyin işe yaradığını görmesini sağlar. Ailenize ve yakınlarınıza durumunuzu anlatmak da yükü hafifletir.

1. Hafta içi ve hafta sonu aynı saatlerde yatıp kalkın.
2. Kafeini ve alkolü azaltın; öğleden sonra kahve ve enerji içeceklerinden uzak durun.
3. Gece yarısına kadar çalışmayı alışkanlık hâline getirmeyin.
4. Yatak odasını sessiz, karanlık ve serin tutun; yatakta telefonla vakit geçirmeyin.
5. Uyku yapabilecek ilaçlarınızı hekiminizle birlikte gözden geçirin.
6. Hekiminiz önerdiyse kısa ve planlı kestirmeler yapın.
7. Gün ışığında yürüyüşü ve düzenli hareketi günlük programınıza ekleyin.
8. Uykulu hissettiğiniz günlerde araç kullanmayın, ağır makine başında çalışmayın.

Gece geç saatlere kadar ekran başında kalıp uykuyu kısaltmak da gündüz uykululuğunu artırır; bu alışkanlığı intikamcı uyku erteleme yazımızda anlattık. Günlük kafein miktarınızı kafein sınırı hesaplayıcısıyla kontrol edebilirsiniz.

Ergenlerde aşırı uyku isteği tembellik midir?

Ergenlerin uyku ihtiyacı, yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi yetişkinlerden fazladır. Geç yatıp okul için erken kalkan bir gencin gündüz uykululuğu çoğu zaman yetersiz uykudan kaynaklanır. Ancak yeterli uykuya rağmen derste sürekli uyuyakalma, sabahları uyandırılamama ya da günlerce süren uyku dönemleri varsa bunu tembellik diye geçiştirmeyin; Kleine-Levin sendromu ve idiyopatik hipersomni gibi tablolar genellikle ergenlik ve genç erişkinlikte başlar. Suçlamak yerine uyku düzenini birlikte izleyip bir uzmana başvurmak daha doğru olur.

Hipersomnisi olan biri araç kullanabilir mi?

Uykululuk kontrol altına alınmadan araç kullanmak hem kişinin kendi hayatını hem de trafikteki diğer insanların hayatını tehlikeye atar. Örneğin İngiltere'de hipersomni tanısı alan kişinin durumu sürücü belgesi kurumuna bildirmesi gerekir ve araç kullanması kısıtlanabilir.^[1] Türkiye'de sürücülerin sağlık değerlendirmesi hekim raporuyla yapılır; bu süreç sürücü adayları için psikiyatri raporu yazımızda anlatılıyor.

Aile ve yakınlar nasıl destek olabilir?

Yakınların sık uyuyakalmayı tembellik ya da ilgisizlik diye yorumlamaması, kişinin kendini suçlu hissetmesini önlemeye yardım eder. Uyku sarhoşluğu sırasında kişi sinirli ve dalgın olabilir; uyandıktan hemen sonra önemli konuları konuşmamak ya da ondan karar beklememek gerginliği azaltır. Uyku apnesi belirtilerini kişinin kendisinin fark etmesi zordur; bir yakının geceleri horlamayı ve nefes duraklamalarını gözlemesi ve muayeneye birlikte gelmesi hekime yardımcı olur.

Kleine-Levin sendromunda atak sırasında kişinin hastaneye yatırılmak yerine evde, tanıdığı ortamda ve aile gözetiminde uyuması önerilir. Bu dönemde araç kullanmamalı ve intihar düşünceleri açısından düzenli olarak izlenmelidir. Ataklar arasında alkolden ve bulaşıcı hastalıklardan korunmak ile düzenli bir uyku ve uyanıklık programı uygulamak önerilir.^[7]

Hipersomnide Ne Zaman Uzmana Başvurulmalı?

Gün içinde sık sık uyuyakalıyorsanız ya da uykululuk işinizi, okulunuzu, ilişkilerinizi ve güvenliğinizi etkiliyorsa beklemeden bir hekime başvurun. Yeterli uykuya rağmen üç aydan uzun süren uykululuk ayrıntılı değerlendirme gerektirir. İlk değerlendirmeyi aile hekimi, psikiyatri, nöroloji ya da göğüs hastalıkları uzmanları yapabilir.

• Toplantıda, derste ya da yemekte istemeden uyuyakalmak
• Direksiyonda uyuklamak ya da uykululuk yüzünden kaza atlatmak
• Yüksek sesle horlama ve uykuda nefesin durduğunun başkaları tarafından fark edilmesi
• Gülerken ya da heyecanlanınca dizlerde, çenede ani güçsüzlük
• Günlerce süren uyku dönemlerine davranış ve iştah değişikliklerinin eşlik etmesi
• Aşırı uykuyla birlikte çökkünlük, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden zevk alamama
• Yeni bir ilaçtan sonra başlayan belirgin uykululuk

Aşırı uykuya değersizlik duyguları ya da yaşamın anlamsız olduğu düşünceleri eşlik ediyorsa değerlendirmeyi ertelemeyin. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112'yi arayın; bu konuda kendine zarar verme ve intihar düşünceleri rehberimiz yol gösterebilir.

Aşırı Uyku Hâli Ne Zaman Acil Durumdur?

Haftalardır süren uykululuk çoğunlukla randevuyla değerlendirilir. Ancak birinin bilinci aniden bulanıklaşıyorsa, uyandırılamıyor ya da uyanık tutulamıyorsa durum acildir. Nedeni açıklanamayan bilinç bulanıklığında tıbbi yardım alınmalı, uyanıklık kısa sürede geri gelmiyorsa 112 aranmalıdır. Alkol ya da bilinen bir nöbet hastalığı neden gibi görünse bile değerlendirme gerekir.^[18]

• Başını çarptıktan sonra uyanık kalamama, gözlerini açık tutamama, nöbet geçirme, görme, konuşma ya da denge sorunu, kolda veya bacakta yeni başlayan uyuşma ya da güçsüzlük
• Fazla alkol, uyuşturucu, uyku ilacı, sakinleştirici ya da morfin türevi ağrı kesici aldıktan sonra uyandırılamama
• Şeker hastalığı olan birinde kan şekerinin çok düşmesi ya da yükselmesiyle gelen uyuşukluk
• Ağır bir enfeksiyon sırasında giderek derinleşen uyku hâli ya da bilinç bulanıklığı
• Sıcak çarpması ya da aşırı üşüme sonrasında ortaya çıkan uyuşukluk

Bilinç bulanıklığı ne kadar uzun sürerse sonuç o kadar kötü olabileceği için "uyusun, geçer" diye beklenmemelidir. Başını çarpan kişi hastaneye kendisi araç kullanarak gitmemeli ve ilk 24 saat yanında bir yetişkin kalmalıdır. Kafa travmasından sonra yorgun olan kişinin zorla uyanık tutulması gerekmez; ancak uyanık kalamıyorsa ya da davranışı değişmişse (daha huzursuz, dalgın, çevresine ilgisiz) hemen 112 aranır.^[19]

Sık Sorulan Sorular

Hipersomni için hangi doktora gidilir?

Başlangıç noktasını eşlik eden yakınmalar belirler: horlama ve uykuda nefes durması öndeyse göğüs hastalıkları, çökkünlük ya da isteksizlik eşlik ediyorsa psikiyatri, ani uyku atakları ya da gülerken dizlerde boşalma varsa nöroloji uygun olur. Hangisinden başlayacağınızı bilmiyorsanız aile hekiminiz yönlendirebilir. Uyku testi gerekirse uyku laboratuvarı olan bir merkeze yönlendirilirsiniz; çocuk ve ergenlerde çocuk nörolojisi ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uygundur.

Hipersomni geçer mi?

Nedene bağlıdır. Yetersiz uyku, uyku apnesi, depresyon ya da ilaç kaynaklı uykululuk, neden düzeltildiğinde çoğunlukla azalır. İdiyopatik hipersomni ise genellikle uzun süreli seyreder ve çoğu kişide belirtiler yıllarca benzer şiddette sürer. Kleine-Levin sendromu genellikle yıllar içinde sona erer; literatür derlemesinde hastalık ortanca 8 yıl sürmüştü.

Çok uyumak depresyon belirtisi mi?

Olabilir. Aşırı uyku depresyonun, özellikle de kış tipi mevsimsel depresyonun belirtileri arasındadır. Ancak tek başına tanı koydurmaz; çökkünlük, ilgi kaybı, suçluluk gibi başka belirtilerin de birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Hipersomni tembellik mi?

Hayır. Hipersomnisi olan kişi uyanık kalmak ister ama bunu başaramaz. Tembellikte kişi istemediği bir işi erteler; hipersomnide ise yapmak istediği işleri bile uykululuk yüzünden yarım bırakır.

Kahve içmek hipersomniye iyi gelir mi?

Kahve kısa süreli bir uyanıklık sağlasa da hipersomniyi tedavi etmez. Kafeinin uykululuğa etki etmesi için yüksek miktarda alınması gerekir; bu miktar kalp ve dolaşım sistemini zorlayabildiği ve gece uykusunu bozduğu için tedavide tercih edilmez. Özellikle öğleden sonra içilen kahve ertesi günün uykululuğunu da artırabilir; bu yüzden kafeinin azaltılması önerilir.

Öğle uykusu hipersomniye iyi gelir mi?

Narkolepside kısa ve planlı kestirmeler kişiyi tazeleyebilir. İdiyopatik hipersomnide ise bir saati aşan kestirmeler çoğunlukla dinlendirmez ve uyanmak zordur. Kestirme planını hekiminizle birlikte yapmanız daha doğru olur.

Sürekli uyku hâli vitamin eksikliğinden olur mu?

Aşırı uykululuğun sık nedenleri vitamin eksikliği değil, yetersiz uyku, uyku apnesi, depresyon ve ilaçlardır. Demir eksikliğine bağlı kansızlık, şeker hastalığı, tiroit bezinin fazla çalışması ve ergenlik, gebelik ya da menopoz gibi hormon değişiklikleri ise daha çok sürekli yorgunluk ve enerjisizlik yapar. Nedeni açıklanamayan ve haftalardır süren yorgunlukta hekim bu durumlar için kan tahlili isteyebilir.^[20]

Demir ve B12 vitamini eksikliğinin uykuyla dolaylı bir bağı vardır: bu eksiklikler huzursuz bacak sendromuna yol açabilir ya da var olanı ağırlaştırabilir, bölünen gece uykusu da gündüz uykululuğunu artırabilir. Yeterli uykuya rağmen uyanık kalamama yakınması varsa tahlillerin yanında uyku bozuklukları da araştırılmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; sürekli uyuma isteğinizin yetersiz uykudan mı, uyku apnesinden mi, depresyondan mı yoksa birincil bir hipersomniden mi kaynaklandığını ancak sizi muayene eden hekim ve gerekirse uyku testleri ortaya koyabilir. Uykululuğa umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşüncesi eşlik ediyorsa zaman kaybetmeden 112'yi arayın.