Şema Terapi Nedir? Erken Dönem Şemalar ve Terapi Süreci

Neden hep benzer insanlara bağlandığınızı, küçük bir eleştiride neden yıkıldığınızı ya da ne kadar çalışsanız da neden “yetmedi” diye düşündüğünüzü hiç sorguladınız mı? Şema terapi, bu tekrar eden kalıpların kökünü çocuklukta karşılanmamış duygusal ihtiyaçlarda arayan bir psikoterapi yöntemidir. Bu yazıda şemaların nasıl oluştuğunu, terapinin nasıl işlediğini ve kimlere yarar sağladığını anlatıyoruz.

Şema Terapi Nedir?

Şema terapi, uzun süredir devam eden duygusal güçlükler ve kişilik sorunları için geliştirilmiş, bilişsel davranışçı gelenekten doğan bütünleştirici bir psikoterapidir. Kişinin kendine, başkalarına ve dünyaya dair çocuklukta biçimlenen katı kalıplarını, yani şemalarını hedef alır. Amaç, karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçları fark edip bunları bugünkü hayatta işlevsel yollarla karşılayabilmektir.^[1]

Yöntemi ilk kez Jeffrey Young, klasik bilişsel terapiden yeterince yararlanamayan ve sorunları yıllara yayılmış kişiler için tarif etti. Şema terapi, bilişsel ve davranışçı tekniklerin yanına kişilerarası, psikodinamik ve yaşantısal yöntemleri de ekler. Bu yüzden yalnız o anki düşünceyi değil, o düşüncenin hangi yaşantılardan beslendiğini de ele alır.^[1] Bağlanma kuramından ve Gestalt terapisinden aldığı öğeler ile duygu odaklı teknikler de yöntemin parçasıdır.^[2]

Şema ne demek?

Günlük dilde şema “taslak” ya da “ana hat” anlamına gelir. Psikolojide ise kişinin deneyimlerini yorumlarken farkında olmadan kullandığı hazır bir çerçeveyi anlatır. Şema terapide “erken dönem uyumsuz şema”; anıları, duyguları, düşünceleri ve beden duyumlarını içeren, kişinin kendisine ve ilişkilerine dair yaşam boyu süren, yaygın bir örüntü olarak tanımlanır. Bu örüntüler çoğunlukla çocukluk ve ergenlik yıllarında gelişir.^[6]

Şemalar ilk ortaya çıktıklarında aslında bir işe yarar, çünkü çocuğun içinde büyüdüğü aileye ve yakın çevresine uyum sağlamasına yardım ederler. Sorun, katı ve değişime dirençli oldukları için yetişkinlikte de aynı biçimde çalışmayı sürdürmeleridir. Çocukken korunmak için öğrenilen tepki, yıllar sonra ilişkileri ve iş hayatını zorlayan bir engele dönüşebilir.

Şema terapinin amacı nedir?

Şema terapinin amacı, uyumsuz şemaların gücünü azaltmak ve kişinin “sağlıklı yetişkin” yanını güçlendirmektir. Terapist, kişinin çocuklukta eksik kalan ilgi, güven ya da sınır gibi ihtiyaçlarını meslek sınırları içinde karşılamaya çalışır; bu sürece “sınırlı yeniden ebeveynlik” denir. İhtiyaçlar karşılandıkça olumsuz şemalar zayıflar, daha sağlıklı kalıplar güçlenir.^[3]

Erken Dönem Uyumsuz Şemalar Nasıl Oluşur?

Şema kuramına göre her çocuğun güvenli bağlanma, kabul görme, özerklik, duygularını özgürce ifade etme, oyun ve kendiliğindenlik ile makul sınırlar gibi temel duygusal ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar tekrar tekrar karşılanmadığında ya da çocuk ihmal, aşağılanma, aşırı koruma gibi yıpratıcı deneyimlerle büyüdüğünde uyumsuz şemalar gelişebilir.^[3]

Araştırmaların bulguları bu fikirle uyumlu. Yetişkinlerde yapılan 33 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde şemalar en belirgin biçimde duygusal ihmalle ilişkili bulundu ve en güçlü bağ duygusal yoksunluk şemasında görüldü. Ancak bu çalışmaların yalnız biri kişileri zaman içinde izleyen bir tasarım kullanıyordu; yani bulgular bir ilişkiyi gösteriyor, neden-sonuç bağını kesin olarak kanıtlamıyor.^[4]

Şemalar yetişkinliği beklemeden de görülebilir. Ergenlerde yapılan 12 çalışmayı inceleyen bir derlemede duygusal ihmal; güvensizlik, terk edilme, sosyal izolasyon ve başarısızlık şemalarıyla ilişkili bulundu. Duygusal istismar ise duygusal yoksunluk ve boyun eğicilik şemalarıyla bağlantılıydı.^[5]

Aynı evde büyüyen iki kardeşin farklı şemalar geliştirebilmesi, çocuğun doğuştan getirdiği mizacın da bu süreçte rol oynadığını düşündürür. Mizaç ile şemalar arasındaki etkileşimi mizaç yazımızda ayrıca ele aldık.

Şemalar neden yetişkinlikte de sürer?

Çocuk, tehdit edici ya da zorlayıcı durumlarla baş etmek için bazı tepkiler geliştirir ve bu tepkiler o dönemde gerçekten koruyucu olabilir. Yetişkinlikte ise aynı tepkiler şemayı sınama ve düzeltme fırsatını ortadan kaldırır, böylece şemayı besler. Örneğin terk edilmekten korkan biri yakınlaşmaktan kaçındıkça, güvenilir bir ilişkinin mümkün olduğunu deneyimleme şansını da kaçırır.

Uyumlu şemalar da var mı?

Evet. Son yıllarda uyumsuz şemaların karşılığı olan “erken dönem uyumlu şemalar” da tanımlandı ve bugüne kadar 14 uyumlu şema belirlendi. Bunlar çocuklukta temel ihtiyaçlar yeterince karşılandığında gelişen istikrarlı bağlanma, sağlıklı özdenetim ya da öz şefkat gibi kalıplardır.

Altı ülkeden toplum örneklemleriyle yapılan çalışmada uyumlu şemaların dört alanda toplandığı doğrulandı: bağlantı ve kabul, sağlıklı özerklik ve başarı, makul sınırlar, sağlıklı standartlar ve karşılıklılık. Singapur ve Malezya'daki katılımcılarda bu alanlar daha yüksek yaşam doyumu ve şükranla, daha düşük depresyon, kaygı ve stresle ilişkiliydi. Bu yüzden şema terapinin hedefi yalnız olumsuz kalıpları zayıflatmak değil, sağlıklı kalıpları da güçlendirmektir.^[3]

18 Erken Dönem Uyumsuz Şema Nelerdir?

Jeffrey Young'ın modelinde 18 erken dönem uyumsuz şema tanımlanır ve bunlar beş şema alanı altında toplanır: kopukluk ve reddedilmişlik, zedelenmiş otonomi, zedelenmiş sınırlar, diğeri yönelimlilik ile aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık. Aşağıdaki Türkçe adlar, Young Şema Ölçeği'nin Türkiye'de yapılan uyarlama çalışmasında kullanılan adlardır.^[6]

Şemaların bu beş alana nasıl dağıldığı araştırmalarda her zaman aynı çıkmıyor. Üniversite öğrencileriyle yapılan Türkçe uyarlamada maddeler 14 faktörde toplandı, yani bazı şemalar birleşti; üst düzeyde yine beş alan elde edildi ama bazı şemalar özgün modeldekinden farklı alanlarda yer aldı.^[6] Farklı ülkelerden toplumsal örneklemlerle yapılan daha yeni çalışmalar ise dört alanlı bir yapının daha tutarlı olduğunu gösteriyor. Tartışma asıl olarak şemaların üst alanlarda nasıl gruplandığıyla ilgilidir; 18 şemanın kendisi pek çok çalışmada desteklendi.^[3]

Terk edilme şeması nedir?

Terk edilme şeması olan kişi, yakın olduğu insanların eninde sonunda gideceğine, onu bırakacağına ya da başka birini seçeceğine inanır. Partnerin bir akşam geç dönmesi ya da bir mesaja geç cevap vermesi gibi sıradan durumlar yoğun kaygı, kıskançlık ya da tutunma davranışları doğurabilir. Bu korkunun belirtileri ve nasıl aşılabileceği için terk edilme korkusu yazımıza bakabilirsiniz.

Kusurluluk ve utanma şeması nedir?

Bu şemada kişi içten içe kusurlu, değersiz ya da sevilmeye layık olmadığına inanır ve biri kendisini yakından tanırsa bu “kusurun” ortaya çıkacağından korkar. Eleştiriye aşırı duyarlılık, kendini sürekli başkalarıyla kıyaslama ve övgüyü kabul edememe sık görülür. Çocuklukta sürekli eleştirilmek ve reddedilmek bu şemayla ilişkilendirilir.

Duygusal yoksunluk şeması nedir?

Duygusal yoksunluk şemasında kişi, ilgi, anlayış ve korunma ihtiyacının başkaları tarafından hiçbir zaman yeterince karşılanmayacağını düşünür. Çoğu zaman içinde bir eksiklik, kimsenin kendisini gerçekten anlamadığı duygusunu taşır ama bunu dile getirmez. Çocuklukta yaşanan duygusal ihmalin yetişkinlikteki izleri için duygusal ihmal yazımızı okuyabilirsiniz.

Yüksek standartlar şeması nedir?

Bu şemaya sahip kişi, eleştirilmemek için çok yüksek ve çoğu zaman ulaşılmaz ölçütlere uyması gerektiğine inanır. Dinlenmek suçluluk yaratır; başarı kısa süreli bir rahatlama getirir, ardından çıta yeniden yükselir. Mükemmeliyetçilik, iş bağımlılığı ve tükenmişlik bu şemanın sık görülen yüzleridir; ayrıntı için mükemmeliyetçilik yazımıza göz atabilirsiniz.

Boyun eğicilik ve kendini feda şeması nedir?

Boyun eğicilik şemasında kişi, kendi istek ve duygularını dile getirirse karşı tarafın öfkeleneceğinden ya da onu bırakacağından korkar ve kontrolü başkalarına bırakır. Kendini feda şemasında ise başkalarının ihtiyacını karşılamak, kişinin kendi ihtiyacını fark etmesinin bile önüne geçer. İkisinde de zamanla bastırılmış bir kırgınlık ve tükenmişlik birikir; hayır diyememe yazımız bu döngüyü ayrıntılı anlatıyor.

Şemalar Günlük Hayatta Hangi Belirtilerle Kendini Gösterir?

Şemalar bir hastalık tanısı değildir ve herkeste az ya da çok bulunur. Sorun, belirli durumlarda tetiklenip olayla orantısız yoğunlukta duygulara ve tekrar eden davranışlara yol açtıklarında başlar. Farklı insanlarla aynı ilişki sorunlarını yaşamak ya da küçük bir olay karşısında çocuksu bir çaresizlik veya öfke hissetmek, bir şemanın devrede olduğunu düşündürebilir.

Bu işaretlerden birkaçını kendinizde görmeniz bir sorun olduğunu göstermez. Kendi kalıplarınıza bir ön bakış için Terkedilme Korkusu Testi, Mükemmeliyetçilik Testi ya da Aşağılık Kompleksi Testi gibi farkındalık testlerini çözebilirsiniz; çocukluk yaşantılarınızın izlerini merak ediyorsanız Çocukluk Travması Testi de fikir verebilir. Testler yalnız yol gösterir, tanı koymaz.

Şemalarla Baş Etme Biçimleri Nelerdir?

Şema terapide, tetiklenen bir şemaya verilen yanıtlar üç ana baş etme biçiminde toplanır: teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi. Teslim olan kişi şema doğruymuş gibi davranır, kaçınan kişi şemayı harekete geçirecek durumlardan uzak durur. Aşırı telafi eden kişi ise şemanın tam tersi doğruymuş gibi davranır.^[2]

Üç biçim de kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede şemayı korur. Uluslararası bir çalışma grubu son yıllarda teslim olma yerine “vazgeçme”, aşırı telafi yerine “tersine çevirme” adlarını önerdi.^[2] Terapide ilk adım, kişinin hangi durumda hangi biçime başvurduğunu fark etmesidir.

Şema Modları Nedir?

Şema modu, kişinin o an içinde bulunduğu duygu, düşünce ve davranış durumudur. Şemalar uzun süreli, kişilik özelliğine benzeyen yapılar iken modlar anlık durumları anlatır ve bir moddan diğerine hızlı geçişler olabilir. Kavram, özellikle borderline kişilik bozukluğundaki ani duygu değişimlerini açıklamak için geliştirildi.^[1]

Modlar genellikle dört grupta ele alınır. Çocuk modları kişinin incinmiş, yalnız, öfkeli ya da dürtüsel yanını; içselleştirilmiş ebeveyn modları cezalandırıcı ya da talepkâr iç sesi; baş etme modları ise kaçınma ve aşırı telafi gibi tepkileri anlatır.^[2] Dördüncü grupta sağlıklı yetişkin ve mutlu çocuk modları yer alır; terapinin güçlendirmeye çalıştığı yanlar bunlardır.

Modları ölçmek için geliştirilen Şema Mod Envanteri 118 maddeden oluşur ve 14 ayrı modu değerlendirir.^[7] Modların “içsel çocuk” kavramıyla bağı için içsel çocuk yazımıza göz atabilirsiniz.

Şema Terapi Nasıl Uygulanır?

Şema terapi genellikle aşama aşama ilerler. İlk aşamada kişinin baskın şemaları ve modları belirlenir, hedefler konur ve güvenli bir terapi ilişkisi kurulur. İkinci aşamada şemaları ve işlevsiz modları değiştirmeye yönelik tekniklere geçilir. Son aşama, öğrenilenlerin günlük hayata taşınmasına ve yeniden kötüleşmenin önlenmesine ayrılır.^[8]

Uygulama kişiye göre şekillenir. Danimarka'daki bir depresyon çalışması için hazırlanan el kitabı, seans seans ilerleyen bir senaryo olarak değil, kişinin şemalarına, modlarına ve ihtiyaçlarına göre seçilecek ilkelerin toplandığı bir rehber olarak tasarlandı. Aynı el kitabı süreci dört aşamada tarif ediyor ve sandalye çalışması ya da imgeleme gibi yaşantısal tekniklerin en az iki seansta bir kullanılmasını öngörüyor.^[7]

Değerlendirme aşamasında neler yapılır?

İlk seanslarda terapist kişinin bugünkü sorunlarını, ilişki geçmişini ve çocukluk yaşantılarını dinler. Gerekirse şema ve mod ölçekleri doldurulur, bazen de kişiden çocukluğuna ait bir anıyı imgeleme yoluyla canlandırması istenir. Bu bilgiler birleştirilerek kişiye özgü bir vaka formülasyonu çıkarılır: hangi şema, hangi durumda, hangi modla tetikleniyor ve hangi ihtiyaç karşılanmamış?

Sınırlı yeniden ebeveynlik nedir?

Sınırlı yeniden ebeveynlik, terapistin meslek sınırları içinde kalarak kişinin çocuklukta eksik kalan ihtiyaçlarını karşılayan, besleyici bir tutum almasıdır. Terapist sıcaklık, ilgi ve istikrar sunar; gerektiğinde de sağlıklı bir ebeveynin yapacağı gibi sınır koyar. Bu ilişki kişiye, önceki deneyimlerinden farklı ve onarıcı bir bağ yaşama fırsatı verir.

İmgeleme ile yeniden senaryolama nedir?

Bu teknikte kişi gözlerini kapatarak çocukluğundan zor bir anıyı canlandırır. Ardından sahneye sağlıklı bir yetişkin ya da terapist girer, çocuğu korur ve ihtiyacını karşılar; böylece anının duygusal anlamı yeniden yazılır.

Olumsuz anılarla ilişkili yakınmalarda bu tekniği inceleyen 19 çalışmalık bir meta-analizde, ortalama 4,5 seanslık uygulamayla belirtilerde büyük düşüş görüldü. Bu çalışmaların çoğu travma sonrası stres bozukluğu ve sosyal kaygı bozukluğuyla ilgiliydi; ikisi ise görünüşteki hayali ya da çok küçük bir kusurla zihnin meşgul olduğu beden dismorfik bozukluğu üzerine yapılmıştı. Yine de analizlerin çoğu kontrol grubu olmadan tedavi öncesi ve sonrasını karşılaştırıyordu ve randomize çalışma sayısı azdı.^[9]

Sandalye çalışması nedir?

Sandalye çalışmasında her mod ayrı bir sandalyeye “oturtulur” ve kişi sandalyeler arasında yer değiştirerek bu yanlarıyla konuşur. Örneğin cezalandırıcı iç sese boş sandalyede karşı çıkılır, incinmiş çocuk yanına ise sağlıklı yetişkin sandalyesinden şefkatle seslenilir. Bu yöntem, soyut kalan iç çatışmayı somut ve yaşanır hale getirir.

Empatik yüzleştirme nedir?

Empatik yüzleştirmede terapist, bir davranışın çocuklukta neden gerekli olduğunu anlayışla karşılar ama bugün kişiye nasıl zarar verdiğini de açıkça gösterir. “Bunu neden yaptığını anlıyorum, ama seni istediğin hayattan uzaklaştırıyor” dengesi kurulur. Bu yaklaşım, kişinin kendini suçlanmış hissetmeden değişime istek duymasına yardım eder.

Davranış kalıpları nasıl değiştirilir?

Terapinin ilerleyen döneminde, seanslarda fark edilen kalıplar gündelik hayatta sınanır. Kişi, örneğin “hayır” demeyi, yardım istemeyi ya da kendisine zarar veren partnerleri seçmemeyi küçük adımlarla dener. Şema kartları ve şema günlüğü gibi araçlar, tetiklenme anında sağlıklı yetişkin bakış açısını hatırlatmak için kullanılabilir.

Grup şema terapisi nasıl işler?

Şema terapi grup halinde de uygulanabilir; grup seansları bireysel terapinin yanına eklenebilir ya da tedavinin ağırlığını oluşturabilir. Borderline kişilik bozukluğundaki uluslararası çalışmada gruplar kapalıydı, yani süreç ortasında yeni üye alınmıyordu. Her grubu iki terapist birlikte yürütüyordu.

Sonuçlar grup biçiminin tek başına her zaman yeterli olmayabileceğini düşündürüyor. Aynı çalışmada ağırlıklı grup biçimi olağan tedaviden anlamlı ölçüde üstün çıkmadı; en iyi sonucu bireysel ve grup seanslarını birleştiren biçim verdi.^[13] Borderline tedavilerini karşılaştıran analizde de tedaviyi bırakma en çok grup tedavilerinde, en az bireysel tedavilerde görüldü.^[14] Öte yandan aşağıdaki tabloda yer alan ABD çalışmasında, bireysel terapiye eklenen sekiz aylık şema grubundan ayrılan olmadı.

Şema Terapi Ne Kadar Sürer?

Şema terapi çoğu kısa süreli terapiden daha uzun sürer ve süre, sorunun ne kadar köklü olduğuna göre değişir. Araştırmalarda kişilik bozuklukları için 50 seanslık programlar, borderline kişilik bozukluğu için iki ya da üç yıla yayılan tedaviler, zor tedavi edilen depresyon için ise 30 seansa kadar süren planlar kullanıldı.

Borderline kişilik bozukluğundaki büyük uluslararası çalışmada seans sıklığı ikinci yılda aya bir seansa kadar azaltıldı ve üçüncü yıl hiç tedavi verilmedi. Buna rağmen belirtilerdeki iyileşme, tedavi bittikten sonraki yılda da sürdü.^[13] Katılımcıların bir kısmı, öğrendiklerini tek başına uygulayabildiğini görmenin özgüvenlerini artırdığını anlattı.

Şema Terapi Hangi Sorunlarda Kullanılır?

Şema terapi önce borderline kişilik bozukluğu için uygulandı ve bugün de en güçlü kanıt bu alanda. Diğer kişilik bozuklukları, kronik depresyon, yeme bozuklukları, kaygı bozuklukları ve travma sonrası stres bozukluğunda da kullanılıyor. Ancak bir sistematik derlemeye göre kişilik bozuklukları dışındaki alanlarda sağlam kanıt henüz sınırlıdır.^[1]

Aynı derleme, borderline kişilik bozukluğu dışındaki durumlarda şema terapinin kişinin tercihi, terapistin deneyimi ve kuramın o soruna uygunluğu göz önüne alınarak seçilmesini öneriyor. Kişilik bozukluklarına genel bir bakış için kişilik bozuklukları rehberimize bakabilirsiniz.

Borderline kişilik bozukluğunda şema terapi işe yarar mı?

Evet, bu alandaki randomize çalışmalar bireysel şema terapinin ve bireysel terapiyle birlikte yürütülen grup çalışmasının etkili olduğunu gösteriyor. Beş ülkede yapılan çalışmada karşılaştırma grubunda en sık verilen tedavi diyalektik davranış terapisiydi; bireysel ve grup seanslarını birleştiren şema terapi yine de belirtileri daha çok azalttı ve tedaviye daha iyi devam sağladı.^[13] Borderline kişilik bozukluğu için yapılan 111 çalışmayı birleştiren bir analizde, tedaviyi yarıda bırakmanın en az görüldüğü yöntem şema terapiydi.^[14]

Borderline kişilik bozukluğunun belirtileri için borderline kişilik bozukluğu rehberimize bakabilir, ön değerlendirme için Borderline Kişilik Testi'ni çözebilirsiniz.

Diğer kişilik bozukluklarında sonuçlar nasıl?

Hollanda'daki çok merkezli çalışmada çekingen, bağımlı ya da obsesif-kompulsif (C kümesi), paranoid, histriyonik veya narsisistik kişilik bozukluğu olan kişiler yer aldı. Kişilik bozukluğu tanısının türü sonuçları değiştirmedi. İzlemin sonunda şema terapi alanlarda depresif bozukluk daha az görüldü, genel ve sosyal işlevsellik daha yüksek bulundu.^[11]

Bu farklar görüşmeye dayalı değerlendirmelerde ortaya çıktı; kişilerin kendi doldurduğu ölçeklerde gruplar arasında fark bulunmadı. Obsesif-kompulsif kişilik yapısı hakkında ayrıntı için OKKB yazımıza bakabilirsiniz.

Depresyonda şema terapi kullanılır mı?

Majör depresyonu olan 100 kişinin katıldığı bir çalışmada şema terapi, bilişsel davranışçı terapiyle karşılaştırıldı ve iki yöntem tüm temel sonuçlarda benzer etkililikte bulundu. Kronik depresyonu ya da eşlik eden kişilik bozukluğu olanlarda da fark çıkmadı; yazarlar bu ön bulgunun başka çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtiyor.^[15] Bu nedenle şema terapi depresyonda bir seçenek olabilir; özellikle köklü ilişki kalıpları ve çocukluk kökenli sorunlar eşlik ediyorsa gündeme gelebilir.

Kaygı bozuklukları, OKB ve travmada durum nedir?

Kaygı bozuklukları, obsesif-kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğunda şema terapiyi inceleyen 41 çalışmadan yalnız altısı derlemenin yöntem ölçütlerini karşılayabildi. Bu çalışmalar belirtilerde ve şemalarda yararlı değişim gösterse de önemli yöntem sorunları taşıyordu.^[16] Travmaya odaklanan başka bir yöntem için EMDR terapisi yazımıza göz atabilirsiniz.

Şema Terapi ile Bilişsel Davranışçı Terapi Arasındaki Fark Nedir?

Şema terapi, bilişsel davranışçı terapinin (BDT) bir uzantısı olarak doğdu ama odak ve teknikler bakımından ondan ayrılır. BDT çoğunlukla bugünkü düşünce ve davranışlarla, kısa ve yapılandırılmış bir çerçevede çalışır. Şema terapi ise çocukluk kökenli ihtiyaçlara iner, imgeleme ve sandalye gibi duygu odaklı tekniklere ve terapi ilişkisine daha çok ağırlık verir.^[8]

İki yöntemin ortak yanları da vardır: ikisi de işlevsiz inançları merkeze alır, tedavinin başında kişiye modeli açıkça anlatır ve davranış deneylerinden yararlanır. Farklı ekollere genel bir bakış için psikoterapi çeşitleri ve terapi ekolleri sözlüğü yazılarımıza, BDT'nin ayrıntıları için bilişsel davranışçı terapi yazımıza bakabilirsiniz.

Şema Terapi Kimler İçin Uygun Olmayabilir?

Şema terapi yoğun duygular uyandıran, uzun soluklu bir çalışmadır; bu yüzden herkes için ilk adım olmayabilir. Psikotik bozukluk, tip 1 bipolar bozukluk ya da hastanede arındırma gerektiren madde bağımlılığı gibi durumlarda önce tablonun dengelenmesi gerekir. Borderline kişilik bozukluğundaki büyük uluslararası çalışma da bu durumdaki kişileri katılımcı olarak almadı.^[13]

Aynı çalışmada arındırma tedavisini tamamlayan kişilerin katılmasına izin verildi; yani bağımlılık kalıcı bir engel sayılmadı. Tedavi edilmemiş dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu da çalışmaya alınmama nedenleri arasındaydı.

• Yakın ve yüksek bir intihar riski varsa önce güvenliği sağlayan acil destek gelir; şema terapi daha sonra bu güvenlik çerçevesi içinde sürdürülebilir.
• Yakın zamanda yaşanmış ve henüz işlenmemiş bir travma varsa travmaya odaklanan yöntemler öne alınabilir.
• Hedef belirli bir fobi gibi tek bir belirtiyse daha kısa ve soruna özgü terapiler yeterli olabilir.
• Kişi o dönemde düzenli seanslara zaman ve enerji ayıramıyorsa başlangıç ertelenebilir.

Şema Terapiye Başlarken Nelere Dikkat Etmelisiniz?

Şema terapiden yarar görmek için terapistin bu alanda eğitim ve süpervizyon almış olması önemlidir. Hollanda'daki çalışmada ağırlıklı olarak alıştırmalarla eğitilen terapistlerin sonuçları, çoğunlukla ders dinleyerek eğitilenlerden daha iyiydi.^[11] İlk görüşmede terapistin şema terapi eğitimini, tahmini süreyi ve seans sıklığını sormaktan çekinmeyin.

• Hedeflerinizi somut yazın: hangi ilişki ya da iş kalıbının değişmesini istiyorsunuz?
• Seans aralarında tetiklendiğiniz anları kısaca not edin: ne oldu, ne hissettiniz, ne yaptınız?
• Bırakma isteği geldiğinde, karar vermeden önce bu isteği seansa taşıyın.
• İlaç kullanıyorsanız terapi sürecinde ilacı kendi kararınızla bırakmayın; ikisi birlikte yürüyebilir.

Terapist seçerken sorulabilecek sorular için terapist seçimi rehberimize bakabilirsiniz.

Şema terapi sırasında zorlanmak normal mi?

Evet; çocukluk anılarıyla çalışmak bir süre üzüntü, öfke ya da utanç gibi duyguları daha yoğun hissetmenize yol açabilir. Yukarıda andığımız, borderline kişilik bozukluğundaki terapileri inceleyen 111 çalışmalık analizde tedaviyi bırakmanın en sık görüldüğü dönem ilk üç aydı. Bu yüzden ilk dönemdeki zorlanmayı terapistinizle paylaşmak önemlidir. Seanslarda ağlamanın anlamı için psikoterapi neden ağlatır yazımıza bakabilirsiniz.

Kendi başıma şemalarımla nasıl çalışabilirim?

Terapinin yerini tutmasa da bazı adımlar farkındalığınızı artırabilir. Güçlü bir tepki verdiğiniz anları not edip bu tepkinin olayla orantılı olup olmadığını sorabilirsiniz. Kendinize “Şu an kaç yaşında hissediyorum?” diye sormak, bir çocuk modunun devreye girip girmediğini fark ettirebilir. İçinizdeki eleştirel sese karşı daha yumuşak bir tutum geliştirmek için öz şefkat rehberimiz yol gösterebilir.

Aileler çocuklarda uyumsuz şemaların gelişmesini nasıl önleyebilir?

Kusursuz ebeveyn yoktur; önemli olan çocuğun temel ihtiyaçlarının çoğu zaman yeterince karşılanmasıdır. Güvenilir ve tutarlı ilgi, yaşına uygun özerklik, duygularını cezalandırılmadan ifade edebilme, oyun ve makul sınırlar sağlıklı şemaların besinidir. Yalnız incitici deneyimlerden kaçınmak yetmez; çocukla düzenli ve birebir vakit geçirerek ilgi ve kabul ihtiyacını etkin biçimde karşılamak da gerekir.

• Çocuğun duygusunu küçümsemeden adlandırın: “Oyun bittiği için kızgınsın.”
• Sevginizi başarı ya da uslu olma koşuluna bağlamayın; hatayı öğrenme fırsatı olarak ele alın.
• Her şeyi onun yerine yapmak yerine yaşına uygun sorumluluklar verin.
• Sınır koyarken aşağılamadan, sakin ve tutarlı olun.
• Kendi çocukluk yaralarınızı fark edin, gerekirse kendiniz için de destek alın.

Aşırı korumanın çocuk üzerindeki etkileri için aşırı koruma yazımızı, kendi çocukluğunuzun izlerine bakmak için Anne ve Baba Yarası Testi'ni inceleyebilirsiniz.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Aynı ilişki ya da iş sorunlarını yıllardır farklı kişilerle yaşıyorsanız, küçük olaylar karşısında kontrol edemediğiniz yoğun duygular hissediyorsanız veya daha önce aldığınız terapiden yeterince yararlanamadıysanız bir psikiyatri uzmanı ya da klinik psikologla görüşmeniz yerinde olur. Uzman, şema terapinin sizin için uygun olup olmadığını değerlendirir.

• Yoğun boşluk hissi, ani duygu değişimleri ve dürtüsel davranışlar
• Terk edilme korkusu nedeniyle sürekli çalkantılı ilişkiler
• Kendinizi sürekli değersiz, kusurlu ya da yetersiz hissetmeniz
• İş, okul ya da ev hayatını aksatan mükemmeliyetçilik ve tükenmişlik
• Duyguları alkol, madde ya da yemekle bastırmaya çalışmak
• Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri

Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa terapi sırası beklemeyin; hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Kendine zarar verme ve intihar düşünceleri rehberimiz bu konuda yol gösterir.

Şema Testi Tanı Koyar mı?

Hayır. İnternette yapılan şema testleri, hangi alanlarda zorlandığınıza dair ön fikir verir ama tanı koymaz ve terapi planının yerine geçmez. Klinik uygulamada kullanılan Young Şema Ölçeği'nin kısa formu 90 maddeden oluşur ve her madde altı basamaklı bir derecelendirmeyle yanıtlanır.^[6] Uzman bu puanları görüşmede edindiği bilgilerle birlikte yorumlar.

Ölçeğin Türkçe kısa formu üniversite öğrencilerinde sınanmış ve kabul edilebilir güvenirlik ile geçerlik göstermiştir; küçük bir ön çalışmada klinik ve klinik olmayan gruplar bazı şemalarda birbirinden ayrışmıştır. Sitemizdeki farkındalık testleri ise bu ölçeğin yerini tutmaz; her biri tek bir kalıba odaklanan, 16 soruluk özgün araçlardır. Sonucunuz sizi düşündürüyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak için başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Şema terapi seansı nasıl geçer?

Seanslar kişiye göre değişse de çoğu zaman son günlerde güçlü bir tepki uyandıran bir anın konuşulmasıyla başlar. Terapistle birlikte o anda hangi şemanın ve modun devreye girdiği bulunur, ardından o güne uygun bir çalışma yapılır: bir imgeleme alıştırması, sandalye diyaloğu ya da zor bir konuşmanın provası gibi. Seans, bir sonraki buluşmaya kadar denenecek küçük bir adımla kapanabilir.

Şemalar tamamen yok olur mu?

Amaç şemaları silmek değil, güçlerini azaltmaktır. Terapiyle birlikte şema tetiklendiğinde daha kolay fark edilir, daha kısa sürer ve kişi eski baş etme biçimine dönmeden sağlıklı yetişkin yanıyla yanıt verebilir.

Şema terapi çocuklara ve ergenlere uygulanır mı?

Şema terapi en çok yetişkinlerde araştırılmıştır; ergenlerde kullanımına dair kanıt daha sınırlıdır. Çocuk ve ergenlerde çoğunlukla aileyi de sürece katan yaklaşımlar tercih edilir. Değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurulabilir.

Şema terapi ile ilaç birlikte kullanılabilir mi?

Evet. Depresyon ya da kaygı için ilaç kullanan pek çok kişi aynı dönemde şema terapi alabilir; Danimarka'daki çalışmanın planında da şema terapi grubuna ilaç tedavisi sunulması öngörülüyor. İlaç kararını psikiyatri uzmanı verir. İki seçeneğin farkı için ilaç tedavisi mi psikoterapi mi yazımıza bakabilirsiniz.

Şema terapi kitabı okumak terapinin yerini tutar mı?

Kitaplar şemaları tanımanıza ve kendi kalıplarınıza ad koymanıza yardım edebilir. Ancak imgeleme, sandalye çalışması ve onarıcı terapi ilişkisi gibi temel öğeler bir terapistle yaşanır; bu yüzden kitap terapinin yerine değil, yanında kullanılabilecek bir kaynaktır.

Şema terapiyi kimler uygulayabilir?

Şema terapiyi, temel eğitimini ruh sağlığı alanında almış ve üzerine şema terapi eğitimi ile süpervizyonu tamamlamış uzmanlar uygular. Uluslararası borderline çalışmasında da terapistlerin tamamı lisanslı ruh sağlığı çalışanlarıydı ve düzenli süpervizyon aldı.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hangi şemaların sizde öne çıktığını ve şema terapinin size uygun bir yol olup olmadığını, sizi dinleyip değerlendiren bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte netleştirebilirsiniz. Geçmişin yükü bugün kendinize zarar verme düşüncesine dönüşüyorsa beklemeden 112'yi arayın.