Diğer Konular Hakkında Sık Sorulan Sorular

Yaşadığınız duygular çok değerli ve dile getirilmeyi hak ediyor. Otizmli bir kardeşi olan kişiler, çoğu zaman ailenin "görünmeyen" bireyleri olabilir. Ailenin ilgisi ve enerjisi büyük ölçüde otizmli çocuğa yöneldiğinde, diğer kardeşlerin ihtiyaçları ve duyguları gözden kaçabilir.

Bu hisler normal mi? Evet. Otizmli bir kardeşi olan kişilerde şu duygular sık görülür:

Evet, yetişkinlikte otizm tanısı alınabilir. Son yıllarda çocukluk döneminde fark edilmemiş ve yetişkinlikte tanı alan kişilerin sayısı giderek artıyor. Özellikle dil ve zihinsel gelişimi yaşıtlarıyla benzer olan ve sosyal güçlüklerini yıllar içinde çeşitli yollarla telafi etmeyi öğrenen kişilerde otizm uzun süre fark edilmeyebilir.

Yetişkinlerde otizm neden gözden kaçabilir?

Yetişkinlikte DEHB tanısı almak, pek çok kişi için karmaşık duygular yaratır. Bir yandan yıllardır yaşanan zorlukların bir açıklaması bulunmuş olur ve bu rahatlatıcıdır. Öte yandan "keşke daha önce bilseydim" düşüncesiyle bir kayıp ve yas duygusu yaşanabilir. Her iki duygu da çok doğaldır ve bu duyguları bir uzmanla konuşmak iyileştirici olabilir.

DEHB ile yaşamak her zaman kolay değildir; ancak doğru stratejiler ve destekle hayat kalitesini belirgin şekilde artırmak mümkündür. Günlük hayatta işinize yarayabilecek bazı öneriler:

Yaşadığınız zorluk, DEHB'si olan pek çok kişinin yaşadığı bir durum ve kendinize güveninizi kaybetmeniz çok anlaşılır. Ancak şunu bilmenizi isteriz: DEHB'si olan kişiler de başarılı bir şekilde sınavlara hazırlanabilir. Bunun için DEHB'li beyne uygun stratejiler kullanmak gerekir.

Ders çalışma stratejileri:

Kendi deneyimlerinizi gözlemlemeniz ve bu konuyu hekiminizle konuşmak istemeniz çok değerli. Yetişkinlerde DEHB, son yıllarda daha fazla tanınan bir durumdur ve pek çok yetişkin, çocuklukta fark edilmemiş bir DEHB ile yıllarca yaşadıktan sonra tanı alır.

Yetişkinlerde DEHB neden gözden kaçabilir?

Psikolojik zorlukların okul hayatınızı bu kadar etkilemesi çok yıpratıcı olmalı. Kendinize ara vermeyi düşünmeniz, sağlığınızı önceliklendirmek açısından anlaşılır bir karar.

Kayıt dondurma konusunda: Türkiye'deki üniversitelerin çoğunda sağlık nedeniyle kayıt dondurmak mümkündür. Ancak bunun koşulları her üniversitenin kendi eğitim-öğretim yönetmeliğinde belirlenir. Bazı üniversiteler tek hekim raporunu kabul ederken, bazıları sağlık kurulu (heyet) raporu ister. Rapor süresi, başvuru tarihi ve dondurulabilecek dönem sayısı da üniversiteden üniversiteye değişir. Bu yüzden ilk adım olarak üniversitenizin öğrenci işlerine ya da fakülte sekreterliğine başvurarak güncel koşulları öğrenmenizi öneririz.

Bu korku, yardım almayı erteleyen pek çok kişinin ortak endişesi. Yaşadığınız yalnızlık ve değersizlik hisleri önemlidir ve destek almanız için yeterli bir nedendir. Kayıtlarla ilgili kaygılarınızı biraz açalım.

Psikolog görüşmeleri: Özel çalışan bir psikologla yaptığınız görüşmeler genellikle e-Nabız gibi kamu sağlık sistemlerine işlenmez. Görüşmelerin içeriği de mesleki gizlilik kapsamındadır ve sizin izniniz olmadan kimseyle paylaşılamaz.

Bu endişe çok yaygın ve pek çok gencin aklını kurcalayan bir soru. Önce sizi biraz rahatlatalım, sonra genel çerçeveyi açıklayalım.

e-Nabız'da gördüğünüz Z00.4 kodu, uluslararası hastalık sınıflandırmasında "genel psikiyatrik muayene" anlamına gelir. Yani bu kod bir hastalık tanısı değil, sadece psikiyatrik bir muayene yapıldığını gösterir. İlaç kullanmamış olmanız ve belirli bir tanı konmamış olması da önemli bir ayrıntıdır.

Bunu yazmanız ve yardım aramanız çok önemli. Önce şunu bilin: Yaşadıklarınızı saçma bulmamız ya da sizi yargılamamız söz konusu değil. Bu tür deneyimler sandığınızdan daha fazla insanın yaşadığı ve tıbbi olarak değerlendirilebilen durumlardır.

Nesnelerin sizi izlediği ya da televizyondan size özel mesajlar geldiği hissi, psikiyatride "algı ve düşünce içeriğiyle ilgili belirtiler" olarak değerlendirilir. Bu belirtilerin pek çok nedeni olabilir: yoğun stres ve uykusuzluk, ağır depresyon ya da kaygı, bazı ilaçlar, madde ve alkol kullanımı, bazı bedensel hastalıklar ya da psikotik bozukluklar. Hangisinin söz konusu olduğunu ancak bir uzman değerlendirmesiyle anlamak mümkündür.

Evet, B12 eksikliği yorgunluk, isteksizlik, sinirlilik, depresif ruh hâli, unutkanlık ve odaklanma güçlüğü gibi belirtilere yol açabilir. El ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma da eşlik edebilir. Vejetaryen beslenenlerde, yaşlılarda ve bazı mide ya da şeker ilaçlarını kullananlarda daha sık görülür. Eksikliğin doktorunuzun önerdiği şekilde tedavi edilmesi önemli. B12 düzeyiniz düzeldikten sonra da ruh hâliniz iyileşmezse, depresyon açısından bir psikiyatrist değerlendirmesi almanızı öneririm.

Lütfen kendinizi suçlamayın. Otizmin ortaya çıkmasında en güçlü etken genetiktir. Gebelikteki bazı biyolojik etkenler de rol oynayabilir. Aşıların otizme yol açmadığı çok sayıda büyük araştırmayla gösterilmiştir. Ekran kullanımı da otizme neden olmaz, ancak aşırı ekran süresi dil ve sosyal gelişimi olumsuz etkileyebileceği için sınırlamak her çocuk için faydalıdır. Şu an en önemli şey oğlunuzun erken ve düzenli destek alması. Bu süreçte kendi duygularınız için de destek almanızı öneririm.

"Yüksek işlevli otizm" ya da "gizli otizm" resmi tanı adları değil. Genellikle zihinsel yetenekleri ve dil becerileri iyi olan, ama sosyal iletişimde ve esneklikte zorlanan kişiler için kullanılır. Bu kişiler iş hayatında başarılı olabilir, ama sosyal ilişkilerde yorulabilir, duygularını ifade etmekte zorlanabilir ve rutinlerin bozulmasına güçlü tepki verebilir. Bunun bir tanıya karşılık gelip gelmediğini ancak deneyimli bir psikiyatrist değerlendirebilir. Eşinizle bu konuyu yargılamadan konuşmanız önemli.

Kadınlarda otizm sıklıkla geç fark edilir, çünkü birçok kadın sosyal zorluklarını başkalarını taklit ederek ve sürekli kendini kontrol ederek gizler. Buna "maskeleme" denir. Belirtiler utangaçlık, aşırı düzenlilik ya da kaygı gibi görünebilir. Sosyal ortamlardan sonra aşırı yorgunluk, yoğun ilgi alanları, duyusal hassasiyetler ve sık kaygı ya da depresyon eşlik edebilir. Bu yüzden siz fark etmediyseniz kendinizi suçlamayın. Tanı, kızınızın kendini daha iyi anlamasına ve uygun destek almasına yardımcı olacaktır.

Evet, otizm spektrum bozukluğu yetişkinlikte de tanı alabilir. Yetişkinlerde sık görülen belirtiler arasında sosyal ilişkilerde zorlanma, ima ve mecazları anlamakta güçlük, rutinlere bağlılık, değişikliklere karşı yoğun gerginlik, belirli konulara derin ilgi ve ses, ışık gibi duyusal hassasiyetler yer alır. Tanı için yetişkin otizmi konusunda deneyimli bir psikiyatriste başvurmanız gerekir. Çocukluğunuzu anlatabilecek bir aile üyesinin görüşmeye katılması değerlendirmeyi kolaylaştırır. Tanı, kendinizi anlamanıza ve doğru desteği almanıza yardım eder.

Evet, uzun süreli ve ciddi uykusuzluk sağlıklı insanlarda bile halüsinasyonlara yol açabilir. Bu durumda en önemli tedavi uykuyu düzene sokmak. Birkaç gece yeterli uyuduğunuzda bu deneyimler çoğu zaman kaybolur. Ancak yeterince uyuduğunuz hâlde halüsinasyonlar sürüyorsa, uyku düzeninizi bir türlü kuramıyorsanız ya da ruh hâlinizde belirgin değişiklikler varsa bir psikiyatriste başvurun. Kafa karışıklığı, ateş ya da ani bir değişiklik eşlik ederse hemen bir acil servise gidin.

Halüsinasyonun birçok nedeni olabilir. Uykuya dalarken ya da uyanırken kısa süreli görüntüler veya sesler sağlıklı insanlarda da görülebilir. Aşırı uykusuzluk, yoğun stres, yas, alkol ya da madde kullanımı ve bazı ilaçlar da halüsinasyona yol açabilir. Psikotik bozukluklar, bipolar bozukluk ya da bazı nörolojik hastalıklar da nedenler arasında. Bu deneyimler tekrarlıyorsa bir psikiyatriste başvurun. Sesler size zarar vermenizi söylüyorsa ya da kafa karışıklığı ve ateş eşlik ediyorsa hemen 112'yi arayın.

Vasi tayini için kardeşinizin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur. Mahkeme genellikle kardeşinizin durumunu belgeleyen bir sağlık kurulu raporu ister ve gerekirse onu dinler. Vasinin kim olacağına mahkeme karar verir, genellikle aile üyeleri tercih edilir. Sürecin süresi mahkemenin yoğunluğuna ve raporun ne zaman hazırlandığına göre değişir, birkaç ay sürebilir. Başvuru öncesinde mevcut sağlık raporlarını hazırlamak ve gerekirse bir avukattan destek almak süreci hızlandırır.

Bipolar bozukluk gibi psikiyatrik hastalıklarda da, hastalığın kişinin günlük işlevselliğini ne kadar etkilediğine göre engellilik oranı belirlenebilir. Bunun için yetkili bir hastanenin sağlık kuruluna başvurmanız gerekir. Engelli aylığı için ise engellilik oranının yanında gelir durumu gibi başka şartlar da aranır ve bu şartlar zaman içinde değişebilir. Güncel bilgi için bulunduğunuz ilin sosyal hizmetler müdürlüğüne başvurabilirsiniz. Psikiyatristinizin tedavi sürecinizi gösteren belgeleri başvurunuzu destekler.

Malulen emeklilikte belirli bir hastalık listesinden çok, kişinin çalışma gücünü ne kadar kaybettiğine bakılır. Genel kural olarak çalışma gücünün en az yüzde 60'ının kaybedildiğinin sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi gerekir. Sigortalılık süresi ve prim gün sayısı gibi şartlar da aranır. Şizofreni ve ağır bipolar bozukluk gibi uzun süreli ve işlevselliği belirgin etkileyen hastalıklar bu değerlendirmeye girebilir. Başvuru SGK'ya yapılır, güncel şartları SGK'dan ya da bir avukattan öğrenmeniz en doğrusu.

Yetişkinlerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu değerlendirmesi için bir psikiyatriste başvurmanız gerekir. Çocuk ve ergenlerde ise çocuk ve ergen psikiyatristleri bu değerlendirmeyi yapar. Tanı sürecinde çocukluk döneminize ait bilgiler önemli olduğu için eski karneler ve öğretmen yorumları gibi belgeler faydalı olur. Görüşme ve gerekirse ölçeklerle değerlendirme yapılır. Tanı konup tedavi gerekirse, kullanılacak ilaçlar için ayrıca sağlık kurulu raporu gerekebilir. Bu süreci psikiyatristiniz yönlendirir.

Psikiyatristler, diğer hekimler gibi gerekli gördüklerinde istirahat raporu verebilir. Tek bir hekimin verebileceği istirahat süresi genellikle sınırlıdır, genellikle on güne kadar. Daha uzun süreli istirahat gerekiyorsa sağlık kurulu raporu düzenlenir. Raporda tanınızın iş yerine ne kadar ayrıntılı yansıyacağı ve gizlilik konusunu doktorunuzla konuşabilirsiniz. İşe gitmekte bu kadar zorlanmanız tedavi gerektiren bir durumun işareti olabilir. Bir psikiyatristten beklemeden randevu alın.

Psikologlar sağlık raporu, istirahat raporu ya da ilaç raporu düzenleyemez. Bu raporlar hekimler, ruh sağlığı alanında ise psikiyatristler tarafından düzenlenir. Psikologlar ise psikolojik değerlendirme sonuçlarını ya da terapi sürecini anlatan bilgilendirme yazıları hazırlayabilir. Bu yazılar bazı durumlarda destekleyici belge olarak işe yarayabilir. İş yerinizin istediği belge resmi bir sağlık raporuysa bir psikiyatriste başvurmanız gerekir. Psikoloğunuzun yazısını da yanınızda götürebilirsiniz.

Durum bildirir rapor, kişinin belirli bir tarihteki sağlık durumunu ve varsa tanısını belgeleyen bir rapordur. İstenen amaca göre tek hekim tarafından ya da sağlık kurulu tarafından düzenlenebilir. Elinizdeki raporun bunun yerine geçip geçmeyeceğine raporu isteyen kurum karar verir. Bu yüzden kuruma raporun hangi tür ve hangi kapsamda olması gerektiğini sorun. Ardından ilgili hastaneye raporun amacını belirterek başvurun. Psikiyatrik bir durum belgelenecekse psikiyatri bölümüne yönlendirilirsiniz.

Kendi işlerini yürütemeyen bir yetişkin için vasi atanması, sulh hukuk mahkemesine yapılan başvuruyla başlar. Mahkeme bu süreçte genellikle kişinin durumunu değerlendiren bir sağlık kurulu raporu ister ve bunun için kişiyi yetkili bir hastaneye yönlendirebilir. Raporun içeriği ve kimin vasi olacağı mahkemenin kararına bağlıdır. Süreç birkaç ay sürebilir. Bir avukattan destek almanız işlemleri kolaylaştırır. Bu süreçte ağabeyinizin tedavisine devam etmesi de çok önemli.

Akli meleke raporunu kimin düzenleyebileceği ve raporun ne kadar süre geçerli sayılacağı, işlemi yapacak noterin talebine göre değişir. Noterlerin çoğu bu raporun psikiyatri uzmanı tarafından ya da tam teşekküllü bir hastaneden alınmasını ister. Bu yüzden aile hekiminden alınan rapor kabul edilmeyebilir. Raporun geçerlilik süresi de genellikle kısa tutulur. İşlemden önce notere raporun nereden alınması gerektiğini ve kaç gün geçerli olacağını sorup ona göre randevu almanızı öneririm.

Noter işlemleri için istenen bu raporlar genellikle psikiyatri muayenesi sonucunda düzenlenir. Noterlerin çoğu, raporun tam teşekküllü bir hastaneden ya da belirli bir yetkiye sahip kurumdan alınmasını ister. Bu yüzden önce notere hangi tür raporu, hangi kurumdan kabul ettiğini sorun. Ardından ilgili hastanenin psikiyatri bölümüne raporun noter işlemi için gerektiğini belirterek başvurun. Yaşlı hastalarda bellek değerlendirmesi de yapılabilir. Raporun geçerlilik süresi sınırlı olabileceği için işlemi raporu aldıktan kısa süre sonra yapın.

Heyet raporlarında kaç hekimin yer alacağı ve hangi branşlardan muayene olacağınız, raporun amacına ve ilgili mevzuata göre belirlenir. Raporu isteyen kurum "üç hekimli" şartı koyduysa sağlık kurulu buna göre düzenleme yapar. Raporun hazırlanma süresi hastanenin yoğunluğuna ve muayene sayısına göre birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişebilir. Başvurduğunuz hastanenin sağlık kurulu birimine raporu isteyen kurumun yazısını götürmeniz süreci hızlandırır.

Tek hekim raporu, adından da anlaşıldığı gibi tek bir hekimin muayenesiyle düzenlenen rapordur. Kısa süreli istirahat, bazı işe giriş, spor ya da genel sağlık raporları bu kapsamdadır. Heyet raporu ise birden fazla uzmanın değerlendirmesiyle düzenlenir ve engellilik, uzun süreli istirahat ya da bazı resmi işlemler gibi daha kapsamlı durumlar için istenir. Hangisinin gerektiğini raporu isteyen kurum belirler. İş yerinize raporun amacını ve hangi türde olması gerektiğini sormanız en doğrusu.

Bazı özel hastaneler belirli türde sağlık kurulu raporları düzenleme yetkisine sahiptir, bazıları ise değildir. Ayrıca raporu isteyen kurum, örneğin engellilik ya da bazı resmi işlemler için, raporun devlet ya da üniversite hastanesinden alınmasını şart koşabilir. Bu yüzden önce raporu isteyen kuruma hangi hastanelerden alınan raporları kabul ettiğini sorun. Ardından başvurmayı düşündüğünüz özel hastanenin bu rapor için yetkisi olup olmadığını teyit edin.

Sağlık kurulu raporunun çıkma süresi hastaneye, raporun türüne ve muayene edilen bölüm sayısına göre değişir. Bazı raporlar aynı gün ya da birkaç gün içinde, bazıları ise birkaç hafta içinde hazırlanır. Raporun geçerlilik süresi de amaca göre farklıdır ve çoğu zaman raporu isteyen kurum tarafından belirlenir. En güncel bilgiyi başvurduğunuz hastanenin sağlık kurulu biriminden alabilirsiniz. İşleriniz aksıyorsa raporu isteyen kuruma başvuru sürecinde olduğunuzu bildirmeniz faydalı olabilir.