Travma ve Yas Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bunu ciddiye almanız çok doğru. En önemli bilgiyle başlayalım: intihardan söz eden kişiler "yapmaz" değildir. Söz etmek, en güçlü uyarı işaretlerinden biridir ve mutlaka ciddiye alınmalıdır.

İlk olarak doğrudan sorun. Birçok kişi sormaktan çekinir, "aklına sokarım" diye düşünür. Bu doğru değildir; araştırmalar doğrudan sormanın riski artırmadığını, tersine kişiyi rahatlattığını gösteriyor. Şöyle sorabilirsiniz: "Kendine zarar vermeyi ya da yaşamına son vermeyi düşünüyor musun?"

Yasın bir takvimi yoktur. "Şu kadar ayda geçmesi gerekir" diyen her ölçüt yanlıştır; çünkü yas, kaybedilen kişiye, ilişkinin niteliğine, kaybın biçimine ve yaşam koşullarınıza göre farklı seyreder.

Yine de genel bir çerçeve verilebilir. İlk haftalarda şok, inkâr ve uyuşukluk sık görülür. Ardından acının dalgalar hâlinde geldiği bir dönem başlar: bazı günler taşınabilir, bazı günler dayanılmaz olur. Zamanla dalgaların aralığı açılır ve şiddeti azalır. Altı ay ile bir yıl arasında çoğu kişide günlük yaşama dönüş belirginleşir. Ancak özlem tamamen bitmez ve bitmesi de gerekmez.

Evet, geçer. Üstelik bu alan, ruh sağlığında tedaviye en iyi yanıt veren alanlardan biri. Ancak önce neyin olağan, neyin tedavi gerektirdiğini ayırt edelim.

Travmatik bir olaydan sonraki ilk haftalarda şunlar beklenen tepkilerdir:

Yaşadıklarınız çok ağır ve böyle bir ortamda sinir krizleri yaşamanız, bedeninizin ve zihninizin yoğun strese verdiği anlaşılır bir tepkidir. Bunun sizin bir zayıflığınız olmadığını, yaşadığınız şiddetin bir sonucu olduğunu bilmenizi isteriz.

Önce en önemli konuyla başlayalım: Güvenliğiniz. Fiziksel ve psikolojik şiddet görüyorsanız bu bir suçtur ve korunmayı hak ediyorsunuz.

Babanızın yaşadıkları, travmatik bir deneyimden yıllar sonra bile devam edebilen belirtilerdir. Kâbuslar, karanlıkta uyuyamamak ve hatırlatıcı haberlerde yoğun gerginlik, travma sonrası stres belirtileri arasında yer alır. Enkaz çalışmalarında görev alan kişiler, yaşadıkları ve tanık oldukları nedeniyle bu açıdan özellikle risk altındadır. Bu bir zayıflık değil, insan zihninin aşırı yükle karşılaştığında verdiği anlaşılır bir tepkidir.

İyi haber şu ki travma sonrası stres belirtileri yıllar sonra bile tedaviye yanıt verebilir. Bu alanda etkinliği araştırmalarla gösterilmiş yöntemler vardır:

Hipervijilans, kişinin çevresindeki tehlikeleri sürekli taraması ve tetikte olması hâlidir. Ani seslere aşırı irkilme, oturduğu yeri sürekli kontrol etme, rahatlayamama ve uyku sorunları sık görülen belirtilerdir. Yaşadığınız gibi bir saldırıdan sonra ortaya çıkması, bunun travma sonrası stresle ilişkili olabileceğini düşündürüyor. Bu durum beynin sizi korumaya çalışmasının bir sonucu ve tedavi edilebilir. EMDR ve travma odaklı terapiler bu konuda etkilidir. Bir psikiyatriste başvurmanızı öneririm.

Çok büyük bir kayıp yaşadınız, başınız sağ olsun. "Neden ben kurtuldum?" sorusu ve yanlarında olsaydınız bir şeylerin değişeceği düşüncesi, afetlerde sevdiklerini kaybedenlerde çok sık görülen hayatta kalan suçluluğudur. Bu kayıp sizin elinizde olan bir şey değildi. Gülmek ya da yaşamaya devam etmek onlara ihanet değil, onlar da sizin yaşamanızı isterdi. Bu ağır yas profesyonel destek gerektirir, bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmenizi öneririm. Kendinizde ölüm düşünceleri olursa hemen 112'yi arayın.

Deprem gibi ağır bir travmadan sonra sürekli tetikte olmak, irkilmek ve kaçmaya hazır beklemek çok sık görülen tepkilerdir. Ancak bir yıl geçmesine rağmen bu belirtilerin sürmesi travma sonrası stres bozukluğunu düşündürüyor. Bu sizin zayıflığınız değil, beyninizin sizi korumaya devam etmesi. EMDR ve travma odaklı bilişsel davranışçı terapi gibi etkili tedaviler mevcut. Bir psikiyatriste başvurmanızı öneririm. Doğru destekle bu tetikte olma hâli azalabilir.

Kendi kardeşinizin yasını tutarken bir yandan da yeğeninize kucak açmanız çok büyük bir yük. Çocuklar yaslarını yetişkinler gibi göstermeyebilir. Ağlamaması, öfke krizleri ve geceleri yanınıza gelmesi de yasın ve travmanın belirtileri olabilir. Annesinden ve babasından doğal bir şekilde söz etmek, fotoğraflarına bakmasına izin vermek ve düzenli bir günlük rutin kurmak ona güven verir. Bir çocuk ve ergen psikiyatristinden mutlaka destek alın. Kendi yasınız için de yardım almayı ihmal etmeyin.

Bebeğinizi kaybetmenin ardından yaşadığınız üzüntü gerçek bir yastır ve kaçıncı haftada olduğu bu acıyı küçültmez. "Unut" sözleri iyi niyetli olsa da insanı daha yalnız hissettirebilir. Duygularınızı yazmak, bebeğiniz için küçük bir anma yapmak ya da benzer bir kayıp yaşamış kişilerle konuşmak iyi gelebilir. Eşiniz de yasını farklı yaşıyor olabilir. Üzüntünüz günlük hayatınızı ciddi şekilde etkiliyorsa bir psikolog veya psikiyatristten destek almanızı öneririm.

Kardeşinizin yaşadığı çok ağır bir travma ve anlattığınız belirtiler travma sonrası stres bozukluğuyla uyumlu görünüyor. Aylar geçmesine rağmen sürmesi profesyonel destek gerektiğini gösteriyor. Onu o günü anlatması için zorlamayın, ama güvende olduğunu hissettirmeye devam edin. Travma sonrası stres için EMDR ve travma odaklı terapiler gibi etkili tedaviler var. Bir psikiyatriste başvururken ona eşlik etmeniz ilk adımı kolaylaştırabilir.

Kızınızı korumak istemeniz çok anlaşılır, ama "uzun yolculuk" ya da "uyudu" gibi ifadeler çocuğun kafasını karıştırabilir ve uyumaktan korkmasına yol açabilir. Basit ve dürüst cümleler daha iyidir: "Babaannenin bedeni çalışmayı durdurdu, artık geri gelemeyecek." Aynı soruları tekrar tekrar sorması bu yaşta normaldir, sabırla yanıtlayın. Onunla birlikte ağlamanızda da bir sakınca yok. Uyku ve yeme sorunları uzun sürerse bir çocuk psikoloğuyla görüşebilirsiniz.

Deprem gibi korkutucu bir olaydan sonra çocukların daha küçük yaşlardaki davranışlara dönmesi ve ebeveynlerinden ayrılamaması çok sık görülür. Bu tepkiler genellikle zamanla azalır. Düzenli bir günlük rutin, "şimdi güvendeyiz" mesajını sık sık vermek ve korkularını oyun ya da resim yoluyla anlatmasına izin vermek iyi gelir. Altını ıslattığında kesinlikle kızmayın. Belirtiler bir ayı aşarsa ya da artarsa bir çocuk psikiyatristinden destek almanızı öneririm.

Dedeni bu kadar özlemen onu ne kadar sevdiğini gösteriyor. Ağlamak da özlemek de çok normal. Anneni üzmemek için duygularını saklaman gerekmiyor, birlikte ağlamak ikinizi de rahatlatabilir. Dedenle ilgili anılarını bir deftere yazmak, fotoğraflarını bir kutuda toplamak ya da bahçeye onun sevdiği bir bitkiyi dikmek iyi gelebilir. Özlem hiç tamamen geçmeyebilir, ama zamanla acı azalır ve güzel anılar daha çok yer kaplar.

Çok derin bir acı yaşıyorsunuz, başınız sağ olsun. İntihar sonrası yasta "neden fark etmedim?" sorusu ve suçluluk duygusu çok sık görülür, ama bu kaybın sorumlusu siz değilsiniz. Bu yasın etrafındaki sessizlik de yalnızlığı artırır. Güvendiğiniz birkaç kişiyle kardeşinizden açıkça söz edebilmek iyi gelebilir. Bu tür kayıplarda profesyonel destek özellikle önemli, bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmenizi öneririm. Kendinizde ölüm düşünceleri olursa hemen 112'yi arayın.

Kazadan sonra arabaya binmekte zorlanmak ve irkilmek çok yaygın tepkilerdir. Ancak üç aydır sürmesi profesyonel destekle ele alınması gerektiğini gösteriyor. Bu durum travma sonrası stres ya da araç kullanma korkusuyla ilişkili olabilir ve ikisi de tedaviye iyi yanıt verir. Kaçındıkça korku büyüyebilir, bu yüzden bir uzman eşliğinde adım adım alışmak önemlidir. Bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmenizi öneririm. EMDR ve bilişsel davranışçı terapi bu konuda etkilidir.

Yasın süresi kişiden kişiye değişir, bir takvimi yoktur. Ancak bir yıl geçmesine rağmen yemek yememek, insanlardan tamamen çekilmek ve günlük hayatın durması yasın uzadığını, depresyona dönüşmüş olabileceğini düşündürüyor. Babanızı zorlamadan annenizi onunla birlikte anmak da iyileştirici olabilir. Kısa yürüyüşler ya da akraba ziyaretleri gibi küçük adımlar önerin. Bir psikiyatristin değerlendirmesi babanız için önemli bir destek olacaktır.

Askerlikte yaşanan zor deneyimlerden sonra görülen kâbuslar, irkilme ve insanlardan uzaklaşma travma sonrası stres belirtileri olabilir. Oğlunuzu anlatması için zorlamayın, hazır olduğunda onu dinleyeceğinizi bilmesi yeterli. Ani sesler ve kalabalık ortamlar onu zorluyorsa buna saygı gösterin. Belirtiler bir ayı geçtiği için bir psikiyatriste başvurmasını öneririm. Travma sonrası stres için etkili tedaviler var.

Kırk iki yıllık bir hayat arkadaşını kaybetmek çok derin bir yastır ve sekiz ay hâlâ erken bir dönem olabilir. Ancak evden hiç çıkmamak, kendinize bakmakta zorlanmak ve isteksizlik depresyona doğru gidildiğini gösterebilir. Çocuklarınızın telefonları çok kıymetli. Onlara gerçekte nasıl hissettiğinizi anlatmayı deneyin. Komşularla ya da arkadaşlarla küçük buluşmalar iyi gelir. Bu dönemde bir psikiyatristle görüşmek size destek olacaktır.

Çocuğunuzun tepkileri, yaşananın büyüklüğü düşünüldüğünde beklenen tepkilerdir. Deprem sonrası çocuklarda en sık görülenler şunlardır: anne babadan ayrılmak istememe, tek başına uyuyamama, karanlıktan korkma, küçük seslerde irkilme, sürekli deprem sorusu sormak, depremi oyunda tekrar tekrar canlandırmak, altını ıslatma ya da parmak emme gibi geriye dönüşler, iştah değişiklikleri, karın ağrısı ve baş ağrısı, sinirlilik, okula gitmek istememe.

Yaşa göre görünüm değişir. Küçük çocuklarda tepki oyun ve bedensel belirtilerle çıkar. Okul çağında sorular ve korkular sözle ifade edilir. Ergenlerde ise öfke, içe kapanma, uyku bozukluğu ve bazen aşırı sorumluluk alma görülür.

Sürekli tetikte olma hissi, belirgin tek bir travma olmadan da ortaya çıkabilir ve bunun birkaç açıklaması var.

Belirtiler nelerdir? Küçük seslerde irkilmek, kalabalıkta rahatsız olmak, sürekli çıkışı kontrol etmek, uyurken hafif uyumak, kaslarda sürekli gerginlik, çene sıkma, gün boyu süren huzursuzluk, kötü bir haber bekliyormuş gibi hissetmek, dikkat dağınıklığı.

Bunu yazabildiğiniz için önce şunu söyleyelim: bu davranışı bırakmak istemeniz, değişimin en önemli parçası. Bırakmak mümkün ve bunu başaran çok sayıda kişi var. Süreci adım adım anlatalım.

Önce neden yaptığınızı anlamak gerekir; çünkü yerine ne koyacağınız buna bağlı. Kendine zarar verme genellikle şu işlevlerden birine hizmet eder: dayanılmaz bir duyguyu hızla azaltmak, uyuşmuş hissedildiğinde bir şey hissedebilmek, öfkeyi kendine yöneltmek, cezalandırmak, kontrol duygusu kazanmak, içerideki acıyı görünür kılmak. Hangisi sizin için geçerli? Bunu bilmek, alternatif bulmayı kolaylaştırır.