İlaçlar ve Tedavi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Hayır. Antidepresanlar kişiliğinizi değiştirmez. Yaptıkları şey, kişiliğinizin üzerini örten belirtileri azaltmaktır. Tedavi işe yaradığında çoğu kişinin söylediği cümle şudur: "Kendime döndüm." Bu soru çok sık soruluyor ve arkasındaki kaygı çok anlaşılır; o yüzden ayrıntılı konuşalım.

Önce şunu ayıralım: kişilik ile duygudurum aynı şey değildir. Kişilik, yılların içinde oluşmuş, görece kalıcı bir örüntüdür; nasıl düşündüğünüz, neye değer verdiğiniz, insanlarla nasıl ilişki kurduğunuz. Duygudurum ise değişkendir. Depresyon duygudurumu baskılar; ilgi kaybı, keyifsizlik, isteksizlik, kolay sinirlenme, kendini değersiz görme getirir. Dışarıdan bakan biri bunu "o artık eskisi gibi değil" diye okur. Aslında değişen kişilik değil, tablodur. İlaç bu tabloyu geriletince, altta duran kişilik yeniden görünür hâle gelir.

Hayır, çoğu kişide ömür boyu kullanım gerekmez. Antidepresan tedavisi genellikle süreli bir tedavidir: belirtiler geçer, bir süre daha korumak için devam edilir, sonra plan yapılarak azaltılıp bırakılır. Ömür boyu kullanım belirli bir azınlık için gündeme gelir ve bunun da kendine göre nedenleri vardır.

Tedavinin mantığını anlamak korkuyu azaltır. Depresyon ya da kaygı bozukluğu tedavisinde üç aşama vardır. Birinci aşama belirtilerin geçtiği dönemdir; genellikle dört ila sekiz hafta içinde belirgin düzelme görülür, bazen daha uzun sürer. İkinci aşama devam tedavisidir: belirtiler geçtikten sonra ilaç hemen kesilmez, çünkü beyindeki toparlanma belirtilerin kaybolmasından daha yavaştır. Bu dönemde ilacın erken kesilmesi, tablonun geri gelme olasılığını belirgin biçimde artırır. Üçüncü aşama ise koruma tedavisidir ve herkese uygulanmaz.

Hiç çalışmamış ve sigortası olmayan biri de devletin sağlık güvencesinden yararlanabilir. İlk adım, oturduğunuz yerdeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı'na başvurup gelir testi yaptırmaktır. Hanenizde kişi başına düşen gelir asgari ücretin üçte birinin altındaysa genel sağlık sigortası priminizi devlet öder; muayeneniz ve ödeme listesindeki ilaçlarınız böylece SGK kapsamına girer.

Güvenceniz başladıktan sonra psikiyatristinize uzun süre kullanacağınız ilaçlar için rapor düzenlemesinin uygun olup olmadığını sorun. Raporlu ilaçlar, raporun geçerlilik süresi boyunca aile hekiminiz tarafından da yazılabilir; bu da her ay hastane sırası beklemenizi önler. Süreci psikiyatri ilaç raporu yazımızda adım adım anlattık.

Bu korkuyu yaşamanız çok anlaşılır. Ruh sağlığı konusundaki önyargılar hâlâ yaygın ve bu önyargıların sizi üzmesi çok doğal. Ancak şunu bilmenizi isteriz: Antidepresan kullanmak, sağlığınıza önem verdiğinizi ve yaşadığınız zorluklarla sorumlu bir şekilde baş etmeye çalıştığınızı gösterir. Bu bir utanç kaynağı değildir.

Antidepresan kullanımı sanıldığından çok daha yaygındır. Depresyon ve kaygı bozuklukları dünyada en sık görülen sağlık sorunları arasındadır ve milyonlarca insan bu ilaçları kullanarak sağlıklı, üretken ve mutlu bir hayat sürer. Çevrenizde de muhtemelen antidepresan kullanan, ama bunu paylaşmayan pek çok kişi vardır.

İlacınızın bitmek üzere olması stresli bir durum ve bu konuda önceden önlem almak istemeniz çok doğru. Tedavinin kesintisiz devam etmesi, özellikle psikiyatri ilaçlarında çok önemlidir.

İlacın aniden kesilmesinin riskleri: Antidepresanlar başta olmak üzere pek çok psikiyatri ilacının aniden kesilmesi; baş dönmesi, huzursuzluk, uyku sorunları ve grip benzeri belirtilere yol açabilir. Bazı ilaçlarda ise belirtilerin hızla geri dönmesi ya da daha ciddi kesilme etkileri görülebilir. Bu yüzden ilacınızın bitmesini beklemeden harekete geçmeniz önemlidir.

Bu ikilemi yaşamanız çok anlaşılır. İlaç kullanmak, özellikle beyni etkileyen bir ilaç söz konusu olduğunda, pek çok kişi için kolay bir karar değildir. Bu kararı verirken her iki tarafı da dengeli bir şekilde değerlendirmeniz önemlidir.

Tedavi edilmeyen depresyonun etkileri: Depresyon sadece "üzgün hissetmek" değildir. Tedavi edilmediğinde:

İlk psikiyatri görüşmenizi yapıp tedaviye başlamanız çok önemli bir adım. Sorularınızı yanıtlamaya çalışalım; ancak ilacınızla ilgili her konuda son sözün hekiminize ait olduğunu hatırlatalım.

Lustral, etken maddesi sertralin olan bir ilaçtır. Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) grubundandır ve depresyon, kaygı bozuklukları, panik bozukluk ve obsesif kompulsif bozukluk gibi durumlarda yaygın olarak kullanılır.

Odaklanma ve hafıza sorunları yaşamak gerçekten kaygı verici olabilir ve bu konuyu dile getirmeniz çok önemli. Bu belirtilerin birden fazla olası nedeni vardır; ilaçlar bunlardan yalnızca biridir.

Önce rahatlatıcı bir bilgi verelim: Bilimsel araştırmalar, yaygın olarak kullanılan antidepresanların uzun süreli kullanımının beyne kalıcı bir zarar verdiğini göstermemektedir. Ancak bazı antidepresanlar, özellikle bazı kişilerde, dikkat ve odaklanmayı etkileyen yan etkilere yol açabilir. Uyku hâli, zihinsel yavaşlık hissi ya da "duygusal donukluk" bu yan etkiler arasındadır. Bu etkiler genellikle doz ayarı ya da ilaç değişikliğiyle düzeltilebilir.

Kendinizi iyi hissetmeniz ve tedaviyi bitirmeyi düşünmeniz çok güzel bir gelişme. Ancak antidepresanları bırakırken nasıl bir yol izlendiği, iyileşmenin kalıcı olması açısından çok önemlidir.

Antidepresanların aniden bırakılması önerilmez. Bunun iki temel nedeni vardır:

Bunu merak etmeniz ve sormanız çok iyi. Doktorunuza sormaya çekinmenize gerek yok; bu, hekimlerin çok sık karşılaştığı ve cevaplamaktan memnuniyet duyacağı bir sorudur.

Genel olarak antidepresan kullanırken alkolden uzak durulması ya da alkolün çok sınırlı tutulması önerilir. Bunun birkaç nedeni vardır:

Yan etkiler konusunda bilgi almak istemeniz çok yerinde. Bilinçli bir şekilde tedaviye başlamak, ileride karşılaşabileceğiniz durumlara hazırlıklı olmanızı sağlar.

Antidepresanların yan etkileri ilacın türüne, dozuna ve kişiye göre değişir. Her yan etki herkeste görülmez; pek çok kişi ilaçları çok az yan etkiyle ya da hiç yan etki yaşamadan kullanır. En sık görülen yan etkiler şunlardır:

Ruh hâlinizin düzelmiş olması çok değerli; ancak kilo alımının sizi üzmesi de çok anlaşılır. Bu yan etki, tedaviye bağlılığı en çok etkileyen konulardan biridir ve hekiminizle mutlaka konuşulması gerekir.

Antidepresanlar ve kilo: Bazı antidepresanlar kilo alımına yol açabilir. Bu etki ilaçtan ilaca belirgin farklılık gösterir; bazı ilaçlar kilo açısından daha nötr kabul edilirken, bazıları iştahı artırarak ya da metabolizmayı etkileyerek daha fazla kiloya neden olabilir. Ayrıca depresyondan çıkan kişilerde iştahın düzelmesi de kilo değişikliğine katkıda bulunabilir.

Bu algı oldukça yaygın, ama psikiyatriste gitmek otomatik olarak ilaç tedavisi almak anlamına gelmez. Psikiyatristin görevi önce ne yaşadığınızı anlamak, ardından size en uygun tedavi seçeneklerini sunmaktır. İlaç bu seçeneklerden yalnızca biridir.

Psikiyatrist bir tedavi kararı verirken şunları değerlendirir:

Bu tereddüt çok yaygın ve karar vermeden önce bilgi almak istemeniz çok yerinde. Psikiyatri ilaçları hakkında toplumda pek çok yanlış inanış var. Biraz açıklık getirmeye çalışalım.

Psikiyatri ilaçları tek bir grup değildir. Antidepresanlar, kaygı giderici ilaçlar, duygudurum dengeleyiciler, antipsikotikler ve dikkat eksikliği ilaçları gibi farklı gruplar, farklı mekanizmalarla çalışır. Bu ilaçların çoğu beyindeki kimyasal ileti sistemlerini düzenleyerek etki eder.

Attex’in etken maddesi atomoksetin; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda kullanılan, uyarıcı grubunda olmayan bir ilaçtır. Çocuklarda doz kiloya göre hesaplanır, ancak karar yalnız kiloyla verilmez. Hekim çocuğun genel sağlık durumunu, nabız ve tansiyon gibi ölçümlerini, birlikte kullandığı başka ilaçları ve ilaca verdiği yanıtı birlikte değerlendirerek başlangıç dozunu belirler; dozu da genellikle birkaç hafta içinde kademeli olarak ayarlar.

Bu nedenle çocuğu muayene etmeden, bir soru-cevap sayfası üzerinden “şu kadar miligram kullanın” demek doğru ve güvenli olmaz. Hangi formun ve ne kadarının kullanılacağı, hekimin reçetede ve kontrolde belirttiği şekildir. Dozu kendi başınıza artırmayın, azaltmayın, kapsülü açmayın ya da bölmeyin. Atomoksetinin etkisi birkaç hafta içinde belirginleşir; erken bırakmak ilacın işe yaramadığı sonucuna yanlış biçimde varılmasına yol açabilir.

Benzodiazepin gibi güçlü sakinleştiriciler bağımlılık riski nedeniyle reçeteyle, çoğu zaman yeşil reçeteyle verilir. Bitkisel ürünler doğal oldukları için her zaman zararsız değildir. Bazıları uyku hâli yapabilir, başka ilaçlarla etkileşebilir ya da karaciğeri etkileyebilir. Bu yüzden başka bir ilaç kullanıyorsanız eczacınıza danışın. Süreğen gerginlikte nefes egzersizleri, düzenli hareket ve iş yükünü gözden geçirmek iyi gelir. Gerginlik haftalardır sürüyorsa bir psikiyatrist ya da psikologla görüşün.

Güçlü uyku ilaçlarının çoğu reçeteyle verilir. Eczanelerde reçetesiz satılan bazı ürünler, örneğin antihistaminik içeren uyku yardımcıları ya da melatonin, kısa süreli ve hafif uyku sorunlarında bazı kişilere yardımcı olabilir. Ancak bunların da yan etkileri ve kullanılmaması gereken durumları vardır, bu yüzden eczacınıza danışarak seçin. Birkaç haftadır süren uykusuzlukta düzenli uyku saati, akşam kafeini ve ekranı sınırlamak önemli. Sorun dört haftayı aşarsa mutlaka bir doktora başvurun.

Uyku ilaçlarının etki süresi kullanılan ilaca göre büyük ölçüde değişir. Bazıları kısa süreli etki ederek sadece uykuya dalmayı kolaylaştırır, bazıları ise gece boyunca etkili olur ve sabaha sersemlik bırakabilir. İlacı yatmadan hemen önce ve en az yedi ile sekiz saat uyuyabileceğiniz bir zamanda almak önemli. İlk günlerde sabah nasıl hissettiğinizi gözlemleyin ve kendinizi uykulu hissediyorsanız araç kullanmayın. İlacınızın etki süresini doktorunuza ya da eczacınıza sorabilirsiniz.

Bırakma kararını doktorunuzla birlikte almış olmanız çok doğru. Bu süreçte uyku saatlerinizi düzenli tutmak, düzenli hareket etmek, alkolden uzak durmak ve stresli büyük değişiklikleri mümkünse bu döneme denk getirmemek yardımcı olur. Tedavi sırasında öğrendiğiniz baş etme becerilerini kullanmaya devam edin. Terapi alıyorsanız sürdürmeniz çok faydalı. Ruh hâlinizi haftalık not almak, geri dönüş belirtilerini erken fark etmenizi sağlar. Belirgin kötüleşme olursa doktorunuzu bekletmeden arayın.

Anlattığınız baş dönmesi, elektrik çarpması hissi ve canlı rüyalar antidepresan kesilme belirtilerinin tipik örnekleridir. Çoğu kişide birkaç gün ile birkaç hafta içinde azalır, bazı kişilerde daha uzun sürebilir. Özellikle ilacın hızlı bırakıldığı durumlarda daha belirgin olur. Bu belirtiler tehlikeli değildir, ama yaşam kalitenizi bozuyorsa doktorunuzla konuşun. Bazen ilaç düşük dozda yeniden başlanıp daha yavaş azaltılabilir. Ruh hâlinizde belirgin bir kötüleşme olursa da doktorunuzu bilgilendirin.

Antidepresanların vücuttan atılma süresi ilaca göre değişir. Birçoğu birkaç gün içinde büyük ölçüde atılırken, fluoksetin gibi bazıları haftalarca vücutta kalabilir. Bıraktıktan sonra yaşanan baş dönmesi gibi belirtiler genellikle ilacın kendisinden değil, beynin ilaçsız duruma uyum sürecinden kaynaklanır. Bu kesilme belirtileri çoğu kişide birkaç gün ile birkaç hafta içinde geçer. Belirtiler sizi çok zorluyorsa ya da uzun sürüyorsa doktorunuzu bilgilendirin.

Unisom'un etken maddesi doksilamindir. Antidepresan değil, uyku hâli yapan bir antihistaminiktir ve kısa süreli uyku sorunlarında kullanılır. Reçete durumu ve uygun kullanım için eczacınızın önerisine uyun. Her gece uzun süre kullanılması önerilmez. Gündüz sersemliği, ağız kuruluğu, kabızlık ve yaşlılarda kafa karışıklığı gibi yan etkileri olabilir. Uyku sorununuz iki ile dört haftadan uzun sürüyorsa nedenini anlamak için bir doktora başvurun.

Cedrina'nın etken maddesi ketiapindir ve aslında şizofreni ile bipolar bozuklukta kullanılan bir antipsikotiktir. Düşük dozlarda belirgin uyku hâli yaptığı için bazı durumlarda doktorlar uyku sorunlarında da kullanabiliyor. Ancak bu kullanımın kilo artışı, kan şekeri ve kolesterol değişiklikleri, gündüz sersemliği gibi riskleri var. Bu yüzden uzun süreli kullanımda doktor takibi önemli. İlacın size neden seçildiğini ve ne kadar süre kullanacağınızı doktorunuzla konuşun.

Ritalin ve Medikinet'in etken maddesi metilfenidattır ve Türkiye'de kırmızı reçeteyle verilir. Kırmızı reçete, kötüye kullanım ve bağımlılık riski yüksek ilaçların en sıkı denetlenen grubudur. Metilfenidat dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı alan kişilerde etkili bir tedavidir. Tanısı olmayan birinde ise çarpıntı, uykusuzluk ve kaygı gibi yan etkiler ve kötüye kullanım riski taşır. Odaklanma sorununuz uzun süredir varsa bir psikiyatristten değerlendirme isteyin.

Lyrica'nın etken maddesi pregabalindir. Bu ilaçta özellikle yüksek dozlarda ve uzun süreli kullanımda kötüye kullanım ve bağımlılık gelişebileceği bildirilmiştir. Dozu kendi başınıza artırmanız ve içmediğinizde huzursuzluk yaşamanız dikkat edilmesi gereken işaretler. Ani bırakma uykusuzluk, baş ağrısı, bulantı ve kaygı gibi yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Bu yüzden ilacın doktor kontrolünde ve kademeli olarak azaltılması gerekir. Bu durumu doktorunuzla açıkça konuşun.

Duloxx'un etken maddesi duloksetindir. Bu ilaç depresyon ve kaygı bozukluğunun yanı sıra diyabetik sinir ağrısı ve fibromiyalji gibi bazı kronik ağrılarda da kullanılır. Beyindeki ağrı algısını düzenleyen sistemler üzerinden etki ettiği için hem ruh hâline hem ağrıya fayda sağlayabilir. Kilo üzerindeki etkisi genellikle sınırlıdır. Bazı kişilerde ilk haftalarda bulantı ve iştah azalması görülebilir. Etkisi birkaç haftada ortaya çıkar, bu sürede düzenli kullanmanız önemli.

Venlafaksin kilo üzerinde genellikle belirgin bir etki yapmaz, ama kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde, özellikle yüksek dozlarda tansiyonu yükseltebilir. Bu yüzden tedavi sırasında tansiyonun düzenli ölçülmesi önerilir. Ölçümlerinizi tarihleriyle not alıp doktorunuzla paylaşın. Doz ayarlaması ya da farklı bir ilaç değerlendirilebilir. İlacı kendi kararınızla bırakmayın, çünkü venlafaksinde ani bırakma belirgin kesilme belirtilerine yol açabilir.

Efexor'un etken maddesi venlafaksindir ve reçeteyle verilir. Venlafaksin vücuttan hızlı atıldığı için birkaç doz atlandığında bile baş dönmesi, elektrik çarpması hissi, bulantı ve huzursuzluk gibi kesilme belirtileri sık görülür. Yaşadıklarınız büyük olasılıkla bununla ilgili. Bulunduğunuz yerde bir hastaneye ya da aile hekimine başvurarak reçete almaya çalışın, raporlu ilaçlar tüm hekimlerce yazılabilir. İlacı bırakmak istediğinizde ise bunu mutlaka doktorunuzla, kademeli olarak yapın.

Alprazolam uyku hâli yapar, ama uyku ilacı olarak düzenli kullanılması önerilmez. Her gece kullanıldığında birkaç hafta içinde alışma gelişebilir. Bu durumda aynı etki için daha yüksek doz gerekebilir ve bırakmak zorlaşır. Ani bırakma ise yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Doktorunuz ihtiyaç hâlinde kullanmanızı önerdiyse bu planın dışına çıkmayın. Uyku sorununuzu doktorunuzla ayrıca konuşun, uykusuzluk için daha güvenli ve kalıcı yöntemler var.

Xanax'ın etken maddesi alprazolam olan bir benzodiazepindir ve yeşil reçeteyle verilir. Yeşil reçete, bağımlılık ve kötüye kullanım riski olan ilaçların daha sıkı denetlenmesi için kullanılan bir reçete türüdür. Alprazolam kaygıyı hızla azaltabilir, ama düzenli kullanıldığında kısa sürede alışma ve bağımlılık gelişebilir. Panik ataklarda uzun vadeli tedavide genellikle antidepresanlar ve bilişsel davranışçı terapi tercih edilir. Bir psikiyatristle görüşüp size uygun planı belirlemeniz en doğrusu.