Bağımlılık Hakkında Sık Sorulan Sorular

Önce çok önemli bir uyarıyla başlayalım: düzenli ve yüksek miktarda alkol kullanan kişilerde aniden bırakmak tıbbi olarak riskli olabilir. Titreme, terleme, bulantı, kalp çarpıntısı, huzursuzluk, uykusuzluk gibi yoksunluk belirtileri görülebilir; ağır durumlarda nöbet ve bilinç bulanıklığı gibi hayati riskler ortaya çıkabilir. Bu nedenle uzun süredir ve günlük içiyorsanız, bırakma sürecini kendi başınıza değil, bir hekim gözetiminde planlayın.

Şimdi geri dönüşler konusuna gelelim. Tekrarlayan geri dönüşler başarısızlık değildir; bu alanda beklenen bir seyirdir. Çoğu kişi kalıcı bırakmaya birkaç denemeden sonra ulaşır. Her deneme, bir sonrakini daha bilgili hâle getirir.

Kumar bağımlılığı tıpta bir davranışsal bağımlılık olarak kabul edilir ve beyinde madde bağımlılığına benzer süreçler işler. Yani bu bir irade zayıflığı değil, tedavi gerektiren bir durumdur. Erkek arkadaşınızın sorunu kabul etmesi ve bırakmak istemesi, tedavide en önemli başlangıç noktasıdır.

Kumar bağımlılığında genellikle psikiyatrist ve psikolog birlikte çalışır:

Uzun süre düzenli alkol kullananlarda yoksunluk belirtileri genellikle son içkiden 6 ile 24 saat sonra başlar. Belirtiler 1 ile 3 gün arasında en yoğun hâle gelir ve çoğu zaman bir hafta içinde azalır. Titreme, terleme, huzursuzluk, bulantı ve uykusuzluk sık görülür. Uyku sorunları birkaç hafta sürebilir. Bazı kişilerde nöbet ya da ağır kafa karışıklığı gibi tehlikeli durumlar gelişebilir. Bu yüzden bırakmadan önce bir doktora ya da AMATEM merkezine başvurun. Nöbet ya da bilinç bulanıklığı olursa hemen 112'yi arayın.

Duyguları düzenlemek için yapılan, kontrol edilemeyen ve maddi sorunlara yol açan alışveriş, kompulsif satın alma davranışını düşündürüyor. Bu bir irade zayıflığı değil, tedavi edilebilen bir sorun. Alışveriş uygulamalarını silmek, kart limitlerini düşürmek ve canınız sıkıldığında yapacağınız başka etkinlikler belirlemek ilk adımlar olabilir. Borcu eşinizden saklamak yükü daha da ağırlaştırır. Bir psikiyatristle görüşmek bu davranışın altındaki duyguları ele almanıza yardımcı olur.

"Kaybımı çıkarayım" diye oynamaya devam etmek ve bırakmaya karar verip yeniden başlamak kumar bağımlılığının tipik işaretleri. Bu bir karakter zayıflığı değil, tedavi edilebilen bir sorun. İlk adım bahis uygulamalarını silmek ve para erişimini geçici olarak güvendiğin birine devretmek olabilir. Ailene söylemek çok zor gelse de borcu tek başına taşımak durumu ağırlaştırır. Yeşilay'ın danışmanlık merkezleri veya bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatrist destek sağlayabilir.

Alkolü rahatlamak için düzenli kullanmak, miktarın zamanla artması ve içilmeyen akşamlarda huzursuzluk dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. Sarhoş olmamak ve işe gidebilmek bir sorun olmadığı anlamına gelmez. Bu şüpheyi fark etmeniz çok değerli. Haftada birkaç gün hiç içmemeyi denemek ne kadar zorlandığınızı görmenizi sağlar. Bunu yapmakta zorlanıyorsanız bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatriste ya da AMATEM merkezlerine başvurmanızı öneririm.

Bırakma kararınız çok değerli. Yaşadığınız sinirlilik, uykusuzluk ve sigara isteği nikotin yoksunluğunun olağan belirtileridir. Genellikle ilk haftalarda en yoğun olurlar, sonra azalırlar. Destek almak bırakma şansınızı belirgin şekilde artırır. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'nı arayabilir ya da sigara bırakma polikliniklerine başvurabilirsiniz. Doktor değerlendirmesiyle yoksunluk belirtilerini azaltan tedaviler de kullanılabilir. Eşinizden de bu süreçte sabır isteyin.

Bırakmak istemen ve bunu denemen çok değerli. Nikotin güçlü bir bağımlılık yapar ve birkaç denemeden sonra bırakabilmek çok yaygındır, başarısız olduğun anlamına gelmez. Sigarayı hangi durumlarda içtiğini fark edip o anlar için başka planlar yapmak işe yarar. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'nı ücretsiz arayabilirsin. Ailene söylemek zor gelse de onların desteği bu süreci çok kolaylaştırabilir. Sigara bırakma polikliniklerinden de destek alınabilir.

Bonzai gibi sentetik maddeler öngörülemez ve çok tehlikeli etkiler yapabilir, bu yüzden kardeşinizi önemsemeniz çok doğru. Onunla suçlayarak değil, onun için korktuğunuzu söyleyerek konuşun. Aileye söyleme konusunu da bir tehdit olarak değil, birlikte nasıl destek alacağınız üzerinden düşünün. AMATEM merkezleri veya bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatrist yol gösterebilir. Bilinç kaybı, nefes darlığı, nöbet ya da aşırı ajitasyon görürseniz hemen 112'yi arayın.

Emeklilik gibi büyük değişimlerden sonra bazı kişilerde alkol kullanımı artabilir ve bu çoğu zaman boşluk ya da yalnızlık duygusuyla ilişkilidir. Babanızın kullandığı ilaçlarla birlikte alkol, ileri yaşta düşme, ilaç etkileşimi ve başka sağlık sorunları açısından ciddi risk taşır. Onu yargılamadan, sağlığı için endişelendiğinizi söyleyerek konuşun ve günlerini dolduracak etkinlikler önerin. Aile hekiminin ya da bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatristin değerlendirmesi mutlaka yapılmalı.

Eşinizin bırakma kararı çok değerli. Ancak uzun süre düzenli alkol kullanan biri birden bıraktığında yoksunluk belirtileri ortaya çıkabilir ve bu durum tehlikeli olabilir. Titreme, terleme ve uykusuzluk bu belirtilerdendir. Bu süreç mutlaka doktor gözetiminde geçirilmeli, bugün bir hastaneye ya da AMATEM merkezine başvurun. Nöbet geçirirse, olmayan şeyler görmeye başlarsa ya da bilinci bulanıklaşırsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Bunu öğrenmek çok sarsıcı ve öfkenizi kontrol etmeye çalışmanız çok doğru bir yaklaşım. Gençlerde bahis hızla bağımlılığa dönüşebilir, çünkü kazanma beklentisi beyin üzerinde güçlü bir etki yapar. Sakin bir anda "seni yargılamak değil, anlamak istiyorum" diyerek konuşun ve borçları birlikte ele alın. Para ve kart erişimini geçici olarak sınırlayın. Bağımlılık alanında çalışan bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da Yeşilay'ın danışmanlık merkezleri destek sağlayabilir.

Arkadaş grubunda kabul görmek istemek çok doğal, ama kendi sınırlarını korumak da bir o kadar önemli. "Ben içmiyorum ama sizinle takılmayı seviyorum" gibi kısa ve net bir cevap çoğu zaman yeter. Grupta seninle aynı düşünen biri olabilir, onunla yan yana durmak yalnız olmadığını hissettirir. Gerçek arkadaşlık seni olduğun gibi kabul eder. Bu baskı seni çok zorluyorsa rehber öğretmeninle konuşabilirsin.

Söz verip yeniden oynamak kumar bağımlılığında çok sık görülür. Bu iradesizlikten değil, hastalığın doğasından kaynaklanır. Kumar bağımlılığı tedavi edilebilir, ama kişinin tedaviyi kabul etmesi önemli. Bu süreçte ortak hesapları korumak ve kredi kartlarını sınırlamak gibi maddi önlemler almak sizin hakkınız. Bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatrist ya da Yeşilay'ın danışmanlık merkezleri destek verebilir. Kendiniz için destek almayı da ihmal etmeyin.

Telefonsuz kalınca huzursuz olman ve gece saatlerce ekrana bakman, kullanımını kontrol etmekte zorlandığını gösteriyor. Bunu fark etmen önemli bir başlangıç. Telefonu yatak odası dışında şarj etmek, bildirimleri kapatmak ve günün belli saatlerini ekransız geçirmek işe yarar. Bir günlük denemeler yerine her gün küçük adımlar atmak daha kalıcıdır. Uykun ve derslerin ciddi şekilde etkileniyorsa bir psikologdan destek almak faydalı olur.

Ekran elinden alınınca gelen bu öfke çok yaygındır ve çoğu zaman bir etkinlikten diğerine geçmenin zor olmasıyla ilgilidir. Süreleri önceden birlikte belirlemek, bitmeden beş dakika önce haber vermek ve ekranın yerine geçecek bir etkinliği hazır tutmak geçişi kolaylaştırır. Yemekten ve uykudan önce ekranı tamamen kaldırmak da yardımcı olur. Krizler sürüyor ve eşya fırlatma sıklaşıyorsa bir çocuk psikiyatristinden destek almanızı öneririm.

Alkol bağımlılığı olan biri genellikle "kontrolümde" der. Bu inkâr hastalığın bir parçasıdır. Suçlamak yerine somut gözlemlerle ve endişenizi göstererek yaklaşın: "Geçen hafta işe içkili gittin, senin için korkuyorum" gibi. Tedavi teklifini tekrarlamaktan vazgeçmeyin. Bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatrist ya da AMATEM merkezleri destek sağlar. Yengenizin ve çocukların da kendi destek ihtiyacı olabilir, aile görüşmeleri çok yardımcı olur.

Saydığınız değişiklikler madde kullanımını düşündürebilir, ama uyku sorunu ya da depresyon gibi başka nedenlerle de görülebilir. Konuşurken suçlayıcı değil, endişeli bir dil kullanın: "Son zamanlarda seni farklı görüyorum ve merak ediyorum" gibi. Konuyu öfkeli olduğunuz bir anda açmayın. Kullanım varsa bile bunu birlikte çözebileceğinizi hissettirin. Bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da bağımlılık alanında çalışan bir uzman doğru yolu çizmenize yardımcı olur.

Oyun oynamak tek başına sorun değildir. Ama uykunun, okulun ve aile ilişkilerinin zarar görmesi bağımlılık açısından önemli işaretlerdir. Bilgisayarı aniden kapatmak genelde öfkeyi artırır. Sakin bir anda cezadan değil uyku ve okul üzerinden konuşarak kuralları birlikte belirlemeyi deneyin. Saldırgan tepkiler sürüyorsa bu tek başınıza çözmeniz gereken bir durum değil. Bir çocuk ve ergen psikiyatristi hem oğlunuza hem size yol gösterebilir.

Telefonu elinizden bırakamamanızın temel nedeni, uygulamaların ne zaman geleceği belli olmayan küçük ödüllerle, örneğin yeni bir mesaj, beğeni ya da ilginç bir videoyla, dikkatimizi yakalayacak biçimde tasarlanmasıdır. Bildirimleri kapatmak, telefonu görünmeyen bir yerde tutmak ve kullanım sürelerine sınır koymak işe yarar.

Sosyal medya ve pek çok uygulama, davranış psikolojisinde değişken ödül olarak bilinen bir düzenle çalışır. Ödülün ne zaman geleceği belli olmadığında, kontrol etme davranışı çok güçlü biçimde pekişir. Sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma da durma noktasını ortadan kaldırır.

Evet. Balonlara doldurularak eğlence amacıyla solunan gülme gazı, yani azot protoksit, sık ve yoğun kullanıldığında vücuttaki B12 vitaminini etkisiz hâle getirir ve omurilik ile sinirlerde ciddi hasara yol açabilir. El ve ayaklarda uyuşma, yürüme güçlüğü ve denge kaybı en sık belirtilerdir. Kapalı ortamda solunması bilinç kaybına da neden olabilir.

Azot protoksit, diş tedavilerinde ve doğumda hekim gözetiminde, oksijenle karıştırılarak kullanılan bir gazdır. Gözetim dışında ve tekrar tekrar solunduğunda B12 vitamininin yapısını bozar. B12, sinirleri saran koruyucu kılıfın yapımı için gereklidir; eksik kaldığında sinir iletimi bozulur.

Bonzai kullanımı yalnız gözlemle kesin olarak anlaşılamaz, ama bazı değişiklikler dikkat çekicidir: ani ruh hâli dalgalanmaları, dalgınlık ya da aşırı huzursuzluk, kızarık gözler, uyku ve iştah değişiklikleri, okul ya da iş performansında düşüş ve arkadaş çevresinin değişmesi. Göğüs ağrısı, nöbet ve bilinç bulanıklığı ise acil durumdur.

Bonzai içindeki sentetik kannabinoidler beyinde güçlü etki gösterir ve tepkiler kişiden kişiye çok değişir. Bazı kişiler dalgın ve tepkisiz görünürken bazılarında yoğun kaygı, panik ve saldırganlık görülür.

Bu zor ve yıpratıcı bir süreç; önce bunu kabul edelim. Yakınına yardım etmek isteyen kişilerin en sık yaptığı hata, tek başına ve doğru bilgi olmadan mücadele etmeye çalışmaktır. Sırayla gidelim.

Önce ne işe yaramadığını bilin. Tehdit, ültimatom, suçlama, utandırma, ahlaki dersler, sürekli takip ve arama, aile içinde herkesin ayrı ayrı baskı kurması; bunların hiçbiri kullanımı durdurmaz. Genellikle yaptıkları tek şey, kişinin daha çok gizlenmesi ve iletişimin kopmasıdır.

Bunu yazmanız önemli bir adım; çünkü kumar bağımlılığında en büyük engel gizlilik ve utançtır. Bu tablo tedavi edilebilir ve birçok kişi toparlanmayı başarır. Hem davranış hem borç tarafı için somut bir yol haritası çizelim.

Önce tabloyu tanıyalım. Kumar bağımlılığı, tanımlanmış bir bozukluktur ve şu belirtilerle görülür: aynı heyecanı almak için giderek daha fazla para yatırmak, azaltma denemelerinin başarısız olması, oynamadığında huzursuzluk ve sinirlilik, sıkıntılı hissettiğinde oynamaya yönelmek, kaybedileni geri kazanmak için yeniden oynamak, yakınlarına yalan söylemek, borç almak, ilişkileri ve işi riske atmak.

Geri dönüş yaşamanız olağan; araştırmalar kalıcı bırakmanın genellikle birkaç denemeden sonra geldiğini gösteriyor. Yani şu ana kadarki denemeleriniz boşa gitmedi, her biri bir sonrakini güçlendirdi.

Bırakmanın zor olmasının nedeni iki katmanlıdır. Birincisi fiziksel bağımlılık: nikotin yoksunluğu huzursuzluk, sinirlilik, dikkat güçlüğü, iştah artışı ve uyku sorunları yapar. Bu belirtiler genellikle ilk üç günde tepe yapar ve iki-dört hafta içinde belirgin biçimde azalır. İkincisi ve daha kalıcı olanı, öğrenilmiş alışkanlık: çayla, kahveyle, araba kullanırken, telefonda konuşurken, iş molasında, yemek sonrası. Bu bağlar nikotin vücuttan çıktıktan sonra da aylarca sürer ve geri dönüşlerin çoğu bu bağlardan kaynaklanır.

Aşırı telefon kullanımı, madde bağımlılığıyla aynı kategoride tanımlanmaz; ancak davranışsal bağımlılıklara benzer bir örüntü gösterebilir ve yaşam kalitesini gerçekten etkileyebilir. Yani adlandırmadan bağımsız olarak, tarif ettiğiniz durum ele alınmaya değer.

Hangi belirtiler dikkat gerektirir? Planladığınızdan çok daha uzun süre kullanmak, azaltma denemelerinin başarısız olması, telefona ulaşamadığınızda huzursuzluk ve sinirlilik, uykudan çalması, iş ve derslerde verimin düşmesi, yüz yüze ilişkilerin azalması, yemekte ve sohbette sürekli bakma isteği, kullanmadığınız hâlde titreşim hissetmek, ilk iş olarak sabah uyanır uyanmaz açmak.