Çocuk ve Ergen Hakkında Sık Sorulan Sorular

Yaşadığınız kayıp çok büyük ve bu süreçte hem kendi yasınızı yaşayıp hem de kız kardeşinizin sorumluluğunu üstlenmeniz gerçekten ağır bir yük. Destek aramanız, onun için yapabileceğiniz en değerli şeylerden biri.

Ergenlerde yas: Ergenler yası yetişkinlerden farklı yaşayabilir. İçe kapanma, öfke, okul başarısında düşüş, arkadaşlardan uzaklaşma, uyku ve iştah değişiklikleri, risk alma davranışları ya da hiçbir şey olmamış gibi davranma görülebilir. Kız kardeşinizin içine kapanması ve okulda dışlanması, yasla ve belki de kendini diğerlerinden farklı hissetmesiyle ilgili olabilir.

Taşınma, özellikle ergenlik döneminde, gençler için çok zorlayıcı bir deneyim olabilir. Bu yaşta arkadaşlık ilişkileri kimlik gelişiminin önemli bir parçasıdır ve arkadaşlardan ayrılmak derin bir kayıp duygusu yaratabilir. Dört yıl geçmesine rağmen kızınızın hâlâ uyum sağlayamamış olması, bu sürecin onun için ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

Psikoloğun önerisi konusunda: Psikoloğunuzun bu öneriyi hangi bağlamda yaptığını tam bilemiyoruz. Belki kızınızın eski şehirle bağlantısının ne kadar güçlü olduğunu vurgulamak ya da uzun vadeli seçenekleri değerlendirmek istemiştir. Ancak taşınmanın sizin için mümkün olmadığı durumda, bunu psikoloğunuzla açıkça konuşmanız ve birlikte farklı çözümler aramanız önemlidir. Terapinin amacı, gerçekçi koşullar içinde kızınızın daha iyi hissetmesine yardımcı olmaktır.

Endişeniz çok yerinde. Çocuklarda da depresyon görülür ve çoğu zaman yetişkinlerden farklı şekillerde ortaya çıktığı için "tembellik", "yaramazlık" ya da "huysuzluk" olarak yorumlanabilir.

Çocuklarda depresyonun olası belirtileri şunlardır:

Kızınızda gördüğünüz değişiklikler sizi çok korkutmuş olmalı. Psikoloğa götürmeniz ve şimdi de psikiyatri önerisini değerlendirmeniz çok doğru adımlar.

Anlattığınız belirtiler, yani içe kapanma, konuşmama, duygusal donukluk, okul başarısında belirgin düşüş ve okuldan kaçma, ergenlerde depresyonun sık görülen belirtileri arasında yer alır. Ancak benzer belirtiler farklı durumlarda da görülebilir: yoğun kaygı, travmatik bir yaşantı, akran zorbalığı, madde kullanımı ya da başka ruhsal sorunlar. Bu yüzden psikoloğunuzun psikiyatri önerisi çok yerinde. Çocuk ve ergen psikiyatristi kapsamlı bir değerlendirme yaparak altta yatan nedeni anlamaya çalışacaktır.

Kızınızın kendi isteğiyle yardım istemesi çok değerli. Bu, hem sizinle güvenli bir ilişkisi olduğunu hem de kendi zorluklarını fark edebildiğini gösteriyor. Utanma ve korku hissetmesi de bu yaştaki gençlerde çok yaygındır.

Gitmesinde olumsuz bir durum olur mu? Hayır. Bir uzmana başvurmak, yaşadığı zorlukları anlamak ve onlarla baş etmek için atılmış sağlıklı bir adımdır. Değerlendirme sonucunda bir tanı konsa bile, bu kızınızın "kötü" ya da "eksik" olduğu anlamına gelmez. Örneğin dikkat eksikliği, pek çok insanın yaşadığı ve doğru destekle çok iyi yönetilebilen bir durumdur. Tanı, çoğu zaman gençlere "demek ki tembel ya da yeteneksiz değilmişim" rahatlaması getirir.

Oğlunuzun yaşadığı tikler ve yoğun oyun kullanımı sizi çok endişelendirmiş ve yormuş olmalı. Bu süreçte doğru bilgilere sahip olmanız, hem oğlunuza hem de kendinize yardımcı olur.

Tikler hakkında bilmeniz gerekenler: Tikler, istemsiz olarak ortaya çıkan, tekrarlayan hareketler ya da seslerdir. Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme gibi motor tikler ve boğaz temizleme, burun çekme gibi ses tikleri olabilir. Tikler çocukluk ve ergenlik döneminde oldukça sık görülür ve erkek çocuklarda daha yaygındır. Stres, yorgunluk, heyecan ve uykusuzlukla artabilir.

Evde sürekli kavga ve saygısızlık yaşanması tüm aile için çok yıpratıcı. Bu durumu çözmek için destek aramanız çok önemli bir adım.

Kardeşler arasında zaman zaman kavga yaşanması normaldir; ancak sizin anlattığınız gibi sürekli, şiddete varan ve ebeveynlere yönelik saygısızlık içeren davranışlar, bir uzman tarafından değerlendirilmesi gereken bir tablodur. Bu davranışların arkasında farklı nedenler olabilir:

Kızınızda gözlemlediğiniz değişiklikler, yani içe kapanma, yemek yememe ve okul başarısındaki düşüş, bir uzman tarafından değerlendirilmesi gereken önemli belirtilerdir. Bekleme süresinin uzun olması anlaşılır bir şekilde kaygı verici.

Beklemek mi, özele gitmek mi kararını verirken önce durumun aciliyetini değerlendirmek gerekir. Aşağıdaki durumlardan biri varsa randevuyu beklemeyin:

Öğretmene form gönderilmesi, çocuk psikiyatrisinde oldukça yaygın ve değerli bir uygulamadır. Endişenizi anlıyoruz; ailenizin özel sorunlarının paylaşılmasını istememeniz çok doğal. Bu formların ne amaçla kullanıldığını ve gizliliğin nasıl korunabileceğini açıklayalım.

Formlar neden kullanılır? Çocuklar farklı ortamlarda farklı davranabilir. Bir çocuk evde sakin, okulda ise çok kaygılı olabilir ya da tam tersi. Çocuk psikiyatristinin doğru bir değerlendirme yapabilmesi için çocuğun hem evdeki hem de okuldaki durumunu bilmesi gerekir. Öğretmen, çocuğunuzu her gün saatlerce gözlemleyen ve onu yaşıtlarıyla karşılaştırabilen önemli bir bilgi kaynağıdır. Bu formlar genellikle dikkat, davranış, duygu durumu ve arkadaş ilişkileriyle ilgili standart sorulardan oluşur.

Randevu öncesinde gergin olmanız çok doğal. Sürecin nasıl ilerleyeceğini bilmek, hem sizin hem de oğlunuzun daha rahat hissetmesine yardımcı olacaktır.

İlk görüşme genellikle şu şekilde ilerler:

Kızınızın kendi zorluklarını fark edip size anlatması ve sizin de destek olmak istemeniz çok değerli. Bu yaşta bir gencin yardım istemesi, tedavi sürecinin başarısı açısından da önemli bir avantaj.

Dikkat eksikliği şüphesi varsa ilk adım olarak bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririz. Bunun nedenleri şunlardır:

Bu soru, ebeveynlerin en sık sorduğu ve en çok kafa yorduğu sorulardan biri. Çocuklar gelişim süreçlerinde iniş çıkışlar yaşar ve her zorlu dönem bir uzman gerektirmez. Ancak bazı işaretler, bir değerlendirme almanın faydalı olacağını gösterir.

Bir uzmana başvurmayı düşünmeniz gereken durumlar:

Çocuğunuza ilaç önerilmesi karşısında endişelenmeniz çok doğal. Bir ebeveyn olarak çocuğunuzun sağlığıyla ilgili her kararı dikkatle vermek istersiniz. Bu konuda sizi bilgilendirmeye çalışalım.

Evet, bazı antidepresanlar çocuklarda ve ergenlerde kullanılır. Özellikle obsesif kompulsif bozukluk, kaygı bozuklukları ve depresyon gibi durumlarda, belirli antidepresanların bu yaş grubunda etkinliği ve güvenliği araştırmalarla incelenmiştir. Çocuk ve ergen psikiyatristleri bu ilaçları, yaşa ve kiloya uygun dozlarda ve yakın takiple kullanır.

Kendinizi iyi hissetmediğinizi fark etmeniz ve yardım aramanız çok önemli bir adım. Ailenizin bu konuda destek olmaması işinizi zorlaştırıyor, ama yine de yapabileceğiniz şeyler var.

Önce yasal durumu açıklayalım: Türkiye'de 18 yaşından küçük gençlerin muayene ve tedavisi için genel olarak veli ya da vasi onayı gerekir. Bu nedenle özel bir psikolog ya da psikiyatristin, ailenizin izni olmadan sizinle düzenli terapiye başlaması çoğu durumda mümkün olmaz. Bunun önemli bir istisnası acil durumlardır. Hayatınızın tehlikede olduğu durumlarda acil servisler onay beklemeden müdahale eder.

Bu karışıklık çok yaygın, çünkü günlük dilde bu kavramlar sıkça birbirinin yerine kullanılıyor. Kısaca her birini açıklayalım.

Çocuk ve ergen psikiyatristi: Tıp fakültesinden sonra Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi almış bir hekimdir. Doğumdan 18 yaşa kadar olan dönemde tanı koyar, gerekirse ilaç tedavisi planlar, rapor düzenleyebilir ve aile ile okulla birlikte çalışır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, otizm spektrum bozukluğu, kaygı bozuklukları ve davranım sorunları gibi durumların tanısı çocuk psikiyatristi tarafından konur.

Çocuk ve ergen psikiyatrisi, Türkiye'de yetişkin psikiyatrisinden ayrı bir uzmanlık dalıdır. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları uzmanları, doğumdan 18 yaşa kadar olan dönemde görülen ruhsal sorunlar ile gelişimsel süreçler konusunda özel olarak eğitim alır. Yetişkin psikiyatristleri ise eğitimlerini ağırlıklı olarak 18 yaş ve üzerindeki kişiler üzerine yapar.

Bu yüzden 15 yaşındaki bir genç için ilk tercih, mümkünse bir çocuk ve ergen psikiyatristi olmalıdır. Ergenlik döneminde ruhsal belirtiler yetişkinlerden farklı görünebilir. İlaç seçimi, dozlar ve takip de bu yaş grubuna göre özel bir dikkat gerektirir. Aile ve okulla birlikte çalışmak da çocuk psikiyatrisinin temel parçalarından biridir.

Evet, 6 yaşındaki bir çocuk elbette çocuk psikiyatristine götürülebilir. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları uzmanları doğumdan 18 yaşa kadar olan dönemle ilgilenir. Okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda korkular, uyku sorunları ve tekrarlayan düşünceler sık görülür ve bu yaşta yapılan değerlendirme çoğu zaman çok etkili olur.

Devlet hastanesinde randevu almak için şu yolları kullanabilirsiniz:

Oğlunuzun yaşadığı içe kapanma ve öfke, ergenlik döneminde sık görülen ama mutlaka ciddiye alınması gereken belirtilerdir. Erken dönemde destek aramanız çok doğru bir karar.

Ergenlerle çalışmak ayrı bir deneyim ister. Yetişkinlerle çok başarılı olan bir uzman, 13 yaşındaki bir gençle aynı kolaylıkla bağ kuramayabilir. Bu yüzden seçim yaparken şunlara bakmanızı öneririz:

Bazı çocuklar mizaç olarak kendilerine karşı daha talepkâr olur ve bu ebeveyn baskısı olmadan da görülebilir. Sonuç yerine emeği takdir etmek çok işe yarar: "Ne kadar uğraştığını gördüm." Kendi hatalarınızı rahatça paylaşmanız da ona hata yapmanın normal olduğunu gösterir. Bilerek yamuk bir resmi birlikte çizmek gibi oyunlar bile faydalı olabilir. Bu durum yoğun kaygıya, uyku sorunlarına ya da ödevlerden kaçınmaya dönüşüyorsa bir çocuk psikoloğundan destek alın.

Bunu fark etmeniz çok önemli. Önce kızınıza yaşadıklarının onun suçu olmadığını ve yanında olduğunuzu söyleyin. Telefonunu elinden almak gibi cezalandırıcı tepkilerden kaçının, yoksa bir dahaki sefere anlatmaktan çekinebilir. Mesajların ekran görüntülerini saklayın, kişileri engelleyin ve platforma şikâyet edin. Okul yönetimiyle mutlaka görüşün, tehdit varsa polise başvurabilirsiniz. Kızınızın içe kapanması sürerse bir çocuk ve ergen psikiyatristinden destek alın.

Evde rahatça konuşup okulda ya da belli ortamlarda hiç konuşamamak, "seçici konuşmazlık" adı verilen ve kaygıyla ilişkili bir durumu düşündürebilir. Bu inatçılık ya da sıradan bir utangaçlık değildir. Kızınızı konuşmaya zorlamak ya da ödülle konuşturmaya çalışmak kaygısını artırır. Bu durum erken müdahaleyle çok daha iyi sonuç verdiği için öğretmenin önerisi yerinde. Bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm.

Ayrı yatmaya geçiş birçok çocuk için zordur, özellikle de kaygılı bir yapıları varsa. Ani bir değişiklik yerine adım adım ilerlemek daha başarılı olur. Önce o uyuyana kadar yanında oturup sonraki günlerde sandalyenizi kapıya doğru yaklaştırabilirsiniz. Yatmadan önce sabit ve sakin bir rutin, bir gece lambası ve kendi odasında geçirdiği her gece için küçük bir ödül işe yarar. Kaygısı gündüzleri de belirginse bir çocuk psikoloğundan destek alabilirsiniz.

Okul öncesi dönemde çocukların kendi bedenini keşfetmesi ve bazen cinsel bölgesine dokunması gelişimin olağan bir parçasıdır. Utanmanıza gerek yok, tepkinizi fark etmeniz de çok değerli. Azarlamak ya da cezalandırmak yerine dikkatini sakin bir şekilde başka bir şeye yönlendirin. Yaşına uygun bir dille bedenin özel bölgeleri ve mahremiyet hakkında konuşabilirsiniz. Bu davranış çok sıksa, yaşına uygun olmayan bilgiler eşlik ediyorsa ya da kızınız huzursuzsa bir çocuk psikiyatristine danışın.

İki ev arasında gidip gelirken hiçbir yere ait hissetmemek çok anlaşılır bir duygu ve bunu hissetmen yanlış değil. Annen ve baban seni üzmek istemez. Bilmeleri, seni rahatlatacak düzenlemeler yapmalarına yardım eder. Örneğin iki evde de sana ait bir köşe, aynı oyuncaklar ya da birer diş fırçası olabilir. Duygularını önce bir mektupla anlatmak daha kolay gelebilir. Bunu konuşmak zor gelirse okulundaki rehber öğretmen de sana destek olabilir.

Ergenlikte ebeveynle çatışma artar, ama bağırarak cevap vermek genelde tırmanmaya yol açar. Gerilim yükseldiğinde "şu an ikimiz de sinirliyiz, sonra konuşalım" diyerek ortamdan çıkmak güçsüzlük değil, iyi bir örnektir. Sakin anlarda net kurallar ve önceden bilinen sonuçlar belirleyin. Kuralları uygularken bile ilişkiye yatırım yapmayı sürdürün, onunla sadece sorunlar hakkında konuşmayın. Durum içinden çıkılmaz hâle geldiyse bir aile terapisti ya da çocuk ve ergen psikiyatristi destek olabilir.

Endişenizi ciddiye almanız çok doğru. Kızınızı sorgulamadan, sakin bir şekilde dinleyin. Bir şey anlatırsa ona inandığınızı ve bunun onun suçu olmadığını söyleyin. Şüphelendiğiniz kişiyle çocuğun önünde yüzleşmeyin ve onu bu kişiyle yalnız bırakmayın. Acil bir tehlike varsa 112'yi, danışmak ve bildirmek için ALO 183'ü arayabilirsiniz. En kısa sürede bir çocuk ve ergen psikiyatristinden de randevu alın. Bu süreçte yalnız değilsiniz.

Erken okuma, hızlı öğrenme ve derste sıkılma üstün yetenekli çocuklarda sık görülür. Bu çocuklar yeterince zorlanmadığında davranış sorunu yaşıyormuş gibi görünebilir. Bir uzman değerlendirmesi hem zihinsel gelişimini hem de duygusal ihtiyaçlarını netleştirir. Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM) üstün yetenekli öğrencilere ek eğitim imkânı sunuyor, öğretmeninizle bu süreci konuşabilirsiniz. Duygusal tarafta da bir çocuk psikiyatristi veya psikoloğu destek olabilir.

Depremden sonra korkmak çok normal ve bunu birçok çocuk ve yetişkin yaşıyor. Beynin seni korumak için tetikte bekliyor ve bu korku zamanla azalır. Ailenle birlikte bir deprem planı yapmak, toplanma yerinizi ve deprem çantanızı hazırlamak kendini daha güvende hissettirebilir. Korktuğunda derin nefes alıp etrafındaki güvenli şeyleri saymak da işe yarar. Korku uykunu ve okulunu çok etkiliyorsa ailen bir uzmanla konuşmanı sağlayabilir.

Ergenlerde sınırları zorlayan içeriklere merak sık görülür ve tek başına bir hastalık işareti değildir. Ancak kardeşine karşı sertleşmesi dikkat edilmesi gereken bir değişiklik. Yasaklamak yerine izlediklerini onunla birlikte konuşun: Neden ilgisini çekiyor, ona ne hissettiriyor? Ekran süresine ve içeriklere aile olarak sınırlar koyun. Saldırganlığı artıyorsa, başkalarına zarar vermeye ilgi duyuyorsa ya da hayvanlara kötü davranıyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.

Bu yaşta çocuklar sahiplik kavramını tam oturtmamış olabilir ve dürtüsel olarak bir şeyi alabilir. Bu onun ileride kötü bir yola gireceği anlamına gelmez. Bağırmadan, eşyayı birlikte sahibine geri götürmek ve özür dilemesine yardım etmek en öğretici yol. "Hırsız" gibi etiketlerden kaçının. Bu davranışın arkasında ilgi ihtiyacı, kıskançlık ya da bir sıkıntı olup olmadığını da düşünün. Davranış tekrarlıyorsa bir çocuk psikoloğu veya psikiyatristiyle görüşmenizi öneririm.