Terapi Süreci Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu konuda dikkatli olmanız çok yerinde. Ruh sağlığı alanında eğitimsiz kişilerden hizmet almak hem maddi hem de manevi açıdan ciddi zararlara yol açabilir. Şunu baştan söyleyelim: Uzmanınıza eğitimini sormak kesinlikle ayıp değildir. Nitelikli bir uzman bu soruyu doğal karşılar ve bilgilerini paylaşmaktan çekinmez.

Önce unvanları bilmek işinizi kolaylaştırır:

Arkadaşınızın deneyimi maalesef pek çok kişinin yaşadığı bir durum ve sizin dinlenmek istemeniz çok haklı bir beklenti. Psikiyatride doğru tanı büyük ölçüde iyi bir öykü almaya, yani sizi dikkatle dinlemeye dayanır.

Bir psikiyatrist seçerken bakabileceğiniz ölçütler:

Düşünceniz çok anlaşılır ve pek çok kişi benzer bir his yaşıyor. Online randevu sitelerinde genç uzmanların daha fazla görünmesinin birkaç nedeni var: Yeni mezun uzmanlar danışan bulmak için bu platformları daha aktif kullanırken, yıllardır çalışan ve randevuları dolu olan uzmanlar çoğu zaman bu sitelerde yer almaya ihtiyaç duymaz. Yani gördüğünüz tablo alandaki tüm uzmanları yansıtmıyor.

Yine de şunu göz önünde bulundurmak gerekir: Yaş ile yetkinlik her zaman aynı şey değildir. Genç bir uzman, iyi bir eğitim almış, düzenli süpervizyon alan ve belirli bir alanda yoğunlaşmış biri olabilir. Daha uzun süredir çalışan biri ise sizin yaşadığınız konuyla az ilgilenmiş olabilir. Önemli olan uzmanın sizin sorununuzla ilgili eğitimi ve deneyimidir.

Yorumlara temkinli yaklaşmanız aslında çok sağlıklı bir tutum. Ruh sağlığı alanında bir başkasının deneyimi sizin deneyiminizin nasıl olacağını göstermez. Üstelik pek çok danışan memnun kaldığı uzman hakkında bile mahremiyet nedeniyle yorum yazmaz. Bu yüzden karar verirken yorumlardan çok doğrulanabilir bilgilere dayanmanızı öneririz.

Bakabileceğiniz somut ölçütler şunlar:

Online terapide seçenek çok, bu yüzden dikkatli olmanız çok yerinde. Birkaç temel noktaya bakarak güvenilir bir uzman bulabilirsiniz.

Önce uzmanın kendisine bakın:

Online terapi son yıllarda çok yaygınlaştı. Araştırmalar, özellikle kaygı, depresyon ve stres gibi konularda online görüşmelerin yüz yüze terapiye yakın bir etki gösterebildiğini ortaya koyuyor. Yani ekran üzerinden konuşmak tek başına terapiyi daha az değerli yapmaz; önemli olan uzmanın niteliği ve aranızda kurulan güven ilişkisidir.

Online terapinin bazı avantajları var:

Seans ücretleri arasındaki büyük farklar pek çok kişinin kafasını karıştırıyor. Bu farkın birkaç nedeni vardır: Uzmanın eğitim düzeyi ve deneyim yılı, aldığı terapi eğitimlerinin maliyeti, çalıştığı yerin konumu ve kirası, seans süresi ve talep yoğunluğu. Yani yüksek ücret her zaman daha iyi hizmet, düşük ücret de her zaman yetersiz hizmet anlamına gelmez.

Uygun ücretli ama nitelikli bir uzman bulmak için şunları deneyebilirsiniz:

Terapiye düzenli gitme kararı vermeniz sürecin başarısı için zaten çok önemli bir adım. Araştırmalar, terapide en güçlü belirleyicilerden birinin danışan ile terapist arasındaki güven ilişkisi olduğunu gösteriyor. Bu ilişkiyi ilk görüşmelerde büyük ölçüde hissedebilirsiniz.

İlk görüşmeden önce kontrol edebilecekleriniz:

Hiç de saçma değil. Terapide kendinizi güvende ve rahat hissetmeniz sürecin en temel şartlarından biridir. Bazı konuları aynı cinsiyetten biriyle konuşmak daha kolay gelebilir; bu tercihi dile getirmek tamamen meşrudur ve pek çok kişi aynı şekilde düşünür.

Yine de cinsiyet tek ölçüt olmamalı. Kadın psikologlar arasında da eğitim, deneyim ve çalışma yöntemi açısından büyük farklar vardır. Seçim yaparken şunlara bakmanızı öneririz:

Yaşadıklarınız, yani uzun süredir devam eden isteksizlik, hiçbir şeyden zevk alamama ve yataktan kalkmakta zorlanma, depresyonun sık görülen belirtileridir ve tedavi edilebilir. Maddi kısıtlar yüzünden yardım almaktan vazgeçmemeniz için bazı seçenekleri paylaşalım.

Öğrenciyseniz ilk durağınız okulunuz olabilir. Üniversitelerin çoğunda öğrencilere ücretsiz hizmet veren psikolojik danışmanlık birimleri bulunur. Bazı üniversitelerin psikoloji bölümlerine bağlı uygulama merkezleri de düşük ücretle terapi hizmeti verir; bu merkezlerde görüşmeler genellikle deneyimli öğretim üyelerinin gözetiminde yapılır.

Daha önceki deneyimlerinizden fayda görmemiş olmanız yeniden denemenize engel değil. Aksine, neyin işe yaramadığını bilmek bu kez daha bilinçli bir seçim yapmanızı sağlar. Ruh sağlığında "iyi uzman" kişiden kişiye değişir; önemli olan size ve yaşadığınız soruna uygun olandır.

Önce kendinize şu soruları sormanızı öneririz: Önceki görüşmelerde neyi eksik buldunuz? Uzman çok mu az konuştu, yöntem mi belirsizdi, yoksa aranızda bir güven ilişkisi mi kurulamadı? Bu cevaplar, bir sonraki uzmanda neye bakacağınızı gösterir.

Öncelikle yardım almaya karar vermeniz çok değerli bir adım. Uyku düzeninin bozulması ve günlük işleri yapmakta zorlanmak, bir uzmanla değerlendirilmesi gereken belirtilerdir; bu kararı ertelememeniz iyi olur.

Size bir isim önermemiz doğru olmaz, çünkü bir başkası için uygun olan hekim sizin ihtiyacınıza uymayabilir. Bunun yerine seçimi kolaylaştıracak birkaç ölçüt paylaşalım:

Psikiyatri; depresyon, kaygı bozuklukları, panik, obsesif kompulsif bozukluk, bipolar bozukluk, uyku ve davranış sorunları gibi ruh sağlığıyla ilgili hastalıklara bakar. Nöroloji ise beyin, omurilik ve sinirlerin hastalıklarıyla, örneğin migren, epilepsi, inme, Parkinson ve demansla ilgilenir. Bazı belirtiler iki alanı birden ilgilendirebilir. Uykusuzluk, gerginlik ve unutkanlığın birlikte olduğu durumlarda ilk adım olarak psikiyatriye başvurabilirsiniz. Gerekirse psikiyatrist sizi nörolojiye de yönlendirir.

Terapinin ilk seanslarından sonra kendini daha kötü hissetmek sanıldığından daha yaygın. Uzun süredir bastırılan konulara dokunmak duyguları geçici olarak yoğunlaştırabilir. Bu tek başına terapinin işe yaramadığı anlamına gelmez. En önemlisi bu hissini bir sonraki seansta terapistinle açıkça paylaşman. Seansların hızını ve hangi konuların ne zaman ele alınacağını birlikte ayarlayabilirsiniz. Birkaç seans sonra hâlâ kendini güvende hissetmiyorsan terapistinle uyumunuzu da konuşmanız gerekebilir.

Bu çok önemli bir soru, maddi kaygıların tedaviyi geciktirmemesi gerekiyor. Devlet hastanelerindeki psikiyatri muayeneleri genel sağlık sigortası kapsamındadır. Özel hastanelerde ise fark ücreti uygulanabilir. Özel muayenehanelerdeki psikiyatri ve terapi seansları genellikle SGK kapsamı dışındadır. Bazı üniversite hastaneleri ve toplum ruh sağlığı merkezleri de uygun maliyetli destek sunabilir. Güncel kapsamı başvuracağınız kurumdan ya da SGK'dan teyit etmenizi öneririm.

Terapinin süresi yaşanan sorunun türüne, ne kadar süredir devam ettiğine ve kullanılan yönteme göre değişir. Örneğin belirli bir kaygı ya da fobi için yapılan bilişsel davranışçı terapi genellikle 8–20 seans arasında sürebilir. Daha köklü ve uzun süreli sorunlarda süreç daha uzun olabilir. İlk görüşmelerde terapistinizle hedeflerinizi ve tahmini süreyi konuşmanız bütçenizi planlamanıza yardım eder. Belirli aralıklarla ilerlemeyi birlikte değerlendirmek de önemli.

Hayır, kesinlikle geç değil. Yaşlılıkta görülen depresyon ve kaygı da tedaviye iyi yanıt verir ve birçok kişi ileri yaşta aldığı destekle yıllardır hissetmediği bir rahatlık yaşar. "Bu yaştan sonra" düşüncesi çok yaygındır, ama hayatın her döneminde kendinizi daha iyi hissetmeyi hak ediyorsunuz. Çocuklarınızın önerisi sizi önemsediklerini gösteriyor. Bir geriatrik psikiyatriste ya da psikiyatriste başvurmanızı öneririm. İlk görüşmeye çocuklarınızdan biriyle birlikte gidebilirsiniz.

EMDR, travmatik anıların yeniden işlenmesine yardımcı olan ve özellikle travma sonrası stres bozukluğunda etkinliği araştırmalarla gösterilmiş bir terapi yöntemidir. Seanslarda anı hatırlanırken göz hareketleri ya da sesler gibi iki taraflı uyaranlar kullanılır. Amaç, anının yarattığı yoğun duygusal yükü azaltmaktır. Bir anıyı yeniden yaşıyormuş gibi hissetmek, EMDR'nin uygun olabileceği durumlardan biri. EMDR eğitimi almış bir psikiyatrist ya da psikologla ön değerlendirme yapmanızı öneririm.

Hayır, terapist değiştirmek ayıp değildir ve oldukça yaygındır. Danışan ile terapist arasındaki uyum, tedavinin başarısını etkileyen en önemli etkenlerden biridir. Değiştirmeden önce bu hislerinizi terapistinizle açıkça konuşmanızı öneririm. Bu konuşma bazen ilişkiyi güçlendirir ve bazı şeyleri yeniden ayarlamanıza imkân verir. Yine de kendinizi anlaşılmış hissetmiyorsanız başka bir terapistle devam etmek sizin hakkınız. İyi bir terapist bu kararı anlayışla karşılar.

Randevu almak en zor adımdı, tebrikler. İlk görüşmede psikiyatrist genellikle sizi buraya getiren şikâyetleri, bunların ne zamandır sürdüğünü, uykunuzu, iştahınızı ve geçmiş sağlık öykünüzü sorar. Her şeyi ilk görüşmede anlatmak zorunda değilsiniz, hazır olduğunuz kadarını paylaşabilirsiniz. Ağlamak çok olağandır. İlaç gerekip gerekmediğine sizinle birlikte karar verilir. Aklınızdaki soruları önceden bir kâğıda yazıp götürmeniz görüşmeyi kolaylaştırabilir.

Bu konuda kafanın karışması çok normal. Askerlik için sağlık değerlendirmesini askeri sağlık kurulları yapar ve psikiyatri tedavisi görmüş olmak tek başına belirli bir sonuç anlamına gelmez. Değerlendirmede mevcut durumunun ve tedavi geçmişinin bilinmesi önemlidir, sağlık bilgilerini saklamak ileride sorun yaratabilir. En doğrusu bu konuyu psikiyatristinle konuşman ve gerekirse tedavi sürecini gösteren belgeleri alman. İlacını da kendi kararınla bırakma.

Bu kaygı çok yaygın ve anlaşılır. Çocuk psikiyatristine başvuran her çocuğa ilaç verilmez. İlk görüşmede genellikle aileyle ve çocukla konuşulur, gelişim öyküsü alınır, gerekirse öğretmenden bilgi istenir. Birçok durumda ilk seçenek aile rehberliği, terapi ya da okulda yapılacak düzenlemelerdir. İlaç gerekirse bile nedeni, faydası ve olası yan etkileri açıkça konuşulur ve karar birlikte verilir. Eşinizle birlikte gitmeniz en iyisi olur.

Bu endişe çok yaygın ve insanların psikiyatriste gitmeyi geciktirmesinin en önemli nedenlerinden biri. Sağlık verileriniz KVKK kapsamında özel nitelikli veridir ve işvereniniz izniniz olmadan bu bilgilere erişemez. Silah ruhsatı ya da bazı meslekler için alınan sağlık raporlarında ise ayrıca değerlendirme yapılır. Bu konudaki somut sorularınızı ilk görüşmede doktorunuza sormanızı öneririm. Endişeleriniz, ihtiyacınız olan desteği almanıza engel olmamalı.

Yaşadığınız çaresizlik çok anlaşılır. İstemeyen bir yetişkini tedaviye zorlamak ancak belirli koşullarda ve hukuki süreçlerle mümkündür. Kardeşiniz kendine ya da başkalarına zarar verme riski taşıyorsa 112'yi arayabilirsiniz. Acil olmayan durumlarda onu ikna ederken "hasta" kelimesini kullanmak yerine onun da kabul ettiği sorunlardan yola çıkın: "Uyuyamıyorsun, gergin görünüyorsun" gibi. Önce aile olarak bir psikiyatristle görüşüp yol haritası alabilirsiniz.

Bu satırları yazmanız aslında güçlü olduğunuzu gösteriyor. Yardım istemek zayıflık değil, sorumluluk almaktır. Çocuklarınıza verebileceğiniz en iyi örneklerden biri de zorlandığında destek alan bir baba olmak. Birçok erkek benzer düşüncelerle yıllarca tek başına mücadele ediyor ve bu yük zamanla ağırlaşıyor. Bir psikolog ya da psikiyatristle yapacağınız ilk görüşme sadece bir konuşma. Nasıl devam edeceğinize sonra birlikte karar verirsiniz.

Bu konuda kaygılanman çok anlaşılır. Türkiye'de 18 yaşından küçüklerin tedavisi için genellikle veli onayı gerekir, bu yüzden ailenin sürece katılması çoğu zaman şarttır. Ama görüşmede anlattıklarının gizliliği önemlidir. Hayati bir risk olmadıkça doktor her şeyi ailene aktarmaz. Önce okulundaki rehber öğretmenle konuşabilirsin, ailene nasıl söyleyeceğin konusunda da sana yardım edebilir. Acil bir durumda 112'yi arayabilirsin.

Yardım istemen çok değerli bir adım. Ailenin tepkisi çoğu zaman bilgi eksikliğinden ve endişeden kaynaklanır. Onlara "Deli olduğum için değil, kendimi daha iyi hissetmek için konuşmak istiyorum" demek işe yarayabilir. Okulundaki rehber öğretmenle konuşmak çok iyi bir başlangıç olur. Hem sana destek olabilir hem de ailenle görüşüp onlara bilgi verebilir. Kendini çok kötü hissettiğin bir an olursa 112'yi aramaktan çekinme.

Kapsamlı bir nöropsikolojik değerlendirme genellikle iki ile dört saat sürer; gerektiğinde yorulmamanız için birden fazla oturuma bölünür. Kısa tarama testleri ise birkaç dakikada tamamlanır ama ayrıntılı değerlendirmenin yerini tutmaz. Sonuç raporu, puanların yorumlanması gerektiği için çoğunlukla birkaç gün içinde hazırlanır.

Değerlendirmenin süresi başvuru nedenine, uygulanacak testlerin sayısına, kişinin yaşına ve yorulma durumuna göre değişir. Dikkat eksikliği değerlendirmesi ile demans şüphesinde farklı test grupları kullanılır. Çocuklarda dikkat süresi kısa olduğu için aralar daha sık verilir.

Psikiyatrik muayene, bir psikiyatristin yakınmalarınızı, yaşam öykünüzü ve o anki ruhsal durumunuzu ayrıntılı bir görüşmeyle değerlendirdiği muayenedir. Tanı; belirtilerin türü, süresi ve günlük yaşama etkisi uluslararası tanı ölçütleriyle karşılaştırılarak konur. Gerekirse kan tahlili, psikolojik testler ve yakınlardan alınan bilgiler de değerlendirmeye eklenir.

Psikiyatride tanıyı gösteren tek bir kan testi ya da görüntüleme yoktur. Hekim, görüşmede elde ettiği bilgileri tanı sistemlerinde tanımlanan ölçütlerle karşılaştırır; örneğin depresyon için belirtilerin en az iki hafta sürmesi ve işlevi bozması aranır. Tanı bazen ilk görüşmede konur, bazen birkaç görüşme ve izlem sonrasında netleşir. Tanı süreçlerini depresyon tanısı nasıl konur yazımızda örnekle anlattık.

Devlet hastanelerinde psikiyatri muayenesi, randevular hastane yoğunluğuna göre planlandığı için çoğu zaman 10–15 dakika gibi kısa sürelerle sınırlı kalır. İlk muayene ve ilaç düzenlemesi gereken görüşmeler biraz daha uzun sürebilir. Özel muayenelerde ise ilk görüşme genellikle 30–60 dakika sürer.

Psikiyatrik değerlendirmede yakınmaların başlangıcı, ilaç geçmişi ve güvenlik soruları gibi pek çok konu ele alınır. Süre kısa olduğunda hazırlıklı gitmek bu bilgilerin eksiksiz aktarılmasını sağlar: